Chr’hoong da ding k’coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế vêy lấh 76% đhanuôr nắc ma nuýh acoon cóh Tà Ôi, Pa Cô, Vân Kiều, Cơ Tu… N’đhơ pr’ắt tr’mông ơy vêy bấc râu tr’xăl, ha dợ đhr’năng tr’bơơn tr’pay tợơ dzợ p’niên cắh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay lâng mr’đoo tô bhúh đhị bấc zr’lụ âng đhanuôr acoon cóh cóh đâu nắc dzợ dưr váih bấc cơnh kị tợơ lang a hay, đui cơnh muy bh’nệch bếch cắh choom dưr. Ma mông cóh j’niêng cắh liêm ta níh, đhanuôr cắh năl tr’bơơn tr’pay tợơ dzợ p’niên cắh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay lâng mr’đoo tô bhúh cắh muy đớc bấc râu cắh liêm cợnh ha ul đha rựt, cắh bơơn lướt học hành… nắc râu cắh liêm nâu dzợ bhrợ cr’ay loom lấh mơ đắh pa xiêr bh’nơơn acoon ma nuýh, bhrợ cắh liêm tước lang t’tun.

          Đhr’nong đong zir ta rắh, cắh râu rị cóh đong xang âng díc điêl A Viết Thị Chí, ma nuýh Pa Cô ắt đhị chr’val Nhâm, chr’hoong da ding k’coong A Lưới. Pleng boo cha cệêt, prang chr’val zêng đh’lúc plum. Tớt đhị toor t’pếêh hang óih cóh cr’chăl t’ngay cha cệêt âng hân noo  ha ọt, bơơn xợơng bha ươr bha dơng ca coon k’op ca coon đương k’díc chô tợơ ha rêê. Cung cơnh apêê p’niên lơơng đhị chr’hoong A Lưới, học tước lớp 10, A Viết Thị Chí kiêng muy pr’zợc pân jứih mr’đoo trường. Tr’kiêng đấh, bh’rợ học nắc ting cắh choom, pr’loọng đong nắc lưm bấc râu k’đháp zr’nắh, cơnh đếêc mị nhi ta pr’zước lơi học. Tr’bơơn xang lâng vêy coon, pr’ắt tr’mông nắc zêng g’nưm tợơ bơr pêê đhăm k’tiếc cóh a ral da ding chóh ngô, chóh a rong đoọng vêy râu cha đhị zập t’ngay. Ca coon nhi nâu kêi ơy lấh 1 c’moo ha dợ nắc clợơng 6kg a năm, oom oóch bhlầng, a nhi díc điêl zập bêl cung tr’vay hớơ. A viết Thị Chí pa prá:

          N’đhơ pr’loọng đong lâng chính quyền vel bhươl cắh đoọng ha dợ bơr zi cung pa zay tr’pay tợơ bêl cắh ơy zập c’moo đoọng tr’pay. Ơy tr’pay nắc vêy bơơn lêy râu zr’nắh k’đháp. Bơr zi dzợ p’niên bấc râu cắh ơy năl, cắh choom bhrợ cha, căh năl cơnh băn k’rang ca coon đoọng liêm ta níh. Pr’ắt tr’mông zi nâu kêi zr’nắh k’đháp pa bhlầng, a mế a ma mị đắh cung đha rựt cắh râu zúp zooi ốt.

          Zr’lụ đhanuôr acoon cóh A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, đhr’năng apêê p’niên cắh ơy zập c’moo đoọng tr’pay xoọc bêl lướt học ếêh râu bh’rợ pr’hắt. Bấc đhị, bhiệc đhi noo coon a ngắh, coon da dêy dưr váih nắc díc điêl bấc pa bhlầng. Nắc cơnh a noo Hồ Văn Kền ắt đhị chr’val Hồng Vân bơơn na noo đoo- coon da dêy đắh căn chô bhrợ k’điêl. Đăn đong a noo Kền, díc điêl pa căn Trần Thị Sương lâng t’coóh Hồ Văn Giang nắc muy cóh pazêng apêê díc điêl tr’bơơn tr’pay cóh mr’đoo k’bhúh ta coóh bhlầng cóh chr’val. Conh pa căn Sương lâng conh t’coóh Giang nắc đhi noo mặt- mr’đhị conh căn. T’mêê đâu bhlầng, c’moo 2011, Hồ Thị Canh, 28 c’moo ắt đhị vel A Rỉ, chr’val Hương Nguyên bơơn ca coon âng da dêy đắh căn ting cơnh k’dua âng ma nuýh đong n’đhơ chính quyền vel đong ơy xay moon, cắh đoọng pay bơơn. Pa căn Nguyễn Thị Sửu, Trưởng Ban Dân tộc tỉnh Thừa Thiên Huế truíh: nắc ma nuýh Tà Ôi, n’niên lâng dưr pậ đhị đhăm k’tiếc A Lưới, a ngắh nắc ơy lêy bấc ngai tr’bơơn tr’pay đhị dzợ p’niên k’tứi căh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay k’díc k’điêl lâng tr’bơơn đhị mr’đoo k’bhúh. Ting cơnh a ngắh Sửu, đhanuôr acoon cóh đhị A Lưới moon, apêê đhi noo tr’pay đhị muy k’bhúh nắc doó choom ha vil tơơm ríah, đhi noo mặt âng đay, bêl 2 pr’loọng đong nhăn pr’nooi, cr’van cr’bhộ doó choom bil đoọng ha pêê tô k’bhúh lơơng:

          Pazêng nắc tợơp váih tợơ j’niêng cr’bưn âng đhanuôr, cắh kiêng bil cr’van cr’bhộ. Tu cơnh đếêc, đong nga ngắh đắh ca conh nắc kiêng đoọng ca coon chô ooy đong da dêy đắh cacăn lâng pa văl cơnh đếêc. Lalăm a hay, apêê tr’bơơn t’pay rúh c’moo cắh vêy ma mơ, apêê pân jứih nắc buôn đớp pay k’điêl t’coóh lấh. Apêê tr’bơơn zêng mr’đoo k’bhúh, cắh vêy pay pân lơơng. Ha dợ t’ngay đâu nắc apêê tr’pay tợơ dzợ p’niên cắh zập c’moo đoọng bơơn pay doó lấh đhr’năng ngai lalấh ta ha, ngai lalấh p’niên lâng bhrợ váih ta lơi bấc pa bhlầng.

          Ting cơnh dáp lêy, đhr’năng tr’bơơn tr’pay bêl dzợ p’niên k’tứi căh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay k’díc k’điêl lâng tr’bơơn đhị mr’đoo k’bhúh đhị vel đong chr’hoong A Lưới ơy xiêr bấc bhlầng đhị zập c’moo. C’moo đâu, nắc dzợ 11 apêê tr’bơơn tr’pay đhị dzợ p’niên k’tứi căh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay k’díc k’điêl. Đhơ cơnh đếêc, đhr’năng lalua nắc bấc lấh, tu đhị vel đong bhiệc k’đhợơng lêy cắh ơy ghít liêm. T’coóh Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND chr’hoong A Lưới đoọng năl: cóh pazêng c’moo hay, chr’hoong ơy vêy bấc cơnh đoọng pa xiêr, k’chụt lơi đhr’năng tr’bơơn tr’pay đhị dzợ p’niên k’tứi căh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay k’díc k’điêl lâng tr’bơơn đhị mr’đoo k’bhúh, nắc cơnh n’jứah xay moon, n’jứah đươi dua bh’rợ hành chính. Đhơ cơnh đếêc, bh’nơơn âng chô cắh vêy cơnh rơơm kiêng, c’năl âng đhanuôr cung dzợ ếp.

          Dâng 5 c’moo hay đhr’năng tr’bơơn tr’pay bêldzợ p’niên k’tứi căh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay k’díc k’điêl lâng tr’bơơn đhị mr’đoo k’bhúh đhị A Lưới bấc pa bhlầng. Pazêng c’moo chô ooy đâu nắc ơy ting c’lâng xiêr. Chr’hoong ơy pa glúh đề án k’đhợơng lêy, k’chụt lơi lâng r’dợ ta bil lơi đhrơ’năng tr’bơơn tr’pay đhị dzợ p’niên k’tứi căh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay k’díc k’điêl lâng tr’bơơn đhị mr’đoo k’bhúh, đh’rứah nắc k’đươi, t’pấh k’bhúh Bộ đội biên phòng, đha đhâm c’mor, pân đil, t’coóh bhươl, trưởng cr’noon ting xay moon. Đh’rứah nắc cung t’bhlầng bh’rợ tọom hành chính. Chr’hoong cung ơy t’moọt ooy tiêu chí xay moon bh’nơơn bh’rợ âng công chức, Đảng viên đoọng ha pêê vel đong ch’mệêt lêy ghít liêm lấh mơ đhr’năng nâu.

          Ting cơnh Thạc sĩ Hoàng Trọng Phán, Giảng viên bộ môn Di truyền lâng Tiến hoá đhị trường Đại học Sư phạm Huế, tr’bơơn tr’pay đhị dzợ p’niên k’tứi căh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay k’díc k’điêl lâng tr’bơơn đhị mr’đoo k’bhúh nắc bhrợ váih râu cắh liêm ngân pa bhlầng zêng đắh a chắc a rang lâng cr’nọo pa chắp. Ma nuýh mr’đoo k’bhúh xoọng tr’bơơn tr’pay nắc đhr’năng váih apêê cr’ay di truyền ting bấc k’rơ lấh mơ. Acoon âng apêê tr’bơơn tr’pay đhị mr’đoo k’bhúh buôn váih apêê cr’ay nâu: mù màu, bạch tạng, đái đường, rối loạn dưỡng cơ, cắh vêy bhriêl g’lăng… bấc lấh 10 chu lâng apêê p’niên lơơng. Thạc sĩ Hoàng Trọng Phán xay moon:

          Tr’bơơn tr’pay mr’đoo k’bhúh bhrợ váih bấc râu căh liêm. Cóh đếêc, coon đhi apêê tr’bơơn tr’pay buôn váih bấc râu cr’ay cr’naanh, cóh đếêc vêy râu cr’ay cắh choom pa dứah. Bêl pậ banh, pazêng p’niên bơơn n’niên tợơ ma nuýh ca conh ca căn tr’pay mr’đoo k’bhúh nắc buôn cắh ma mông, h’tộ tợơ luônh ca căn cắh cợ nắc cắh choom n’niên ca coon. Nâu đoo nắc muy cóh pazêng râu tu bhrợ pa xiêr bh’nơơn acoon ma nuýh đhị apêê acoon a cóh âng k’tiếc k’ruung hêê.

          Tước nâu kêi, cung cắh ơy vêy cơnh xay moon nhâm ghít n’đoo đắh đhr’năng cr’ay cr’naanh âng pazêng p’niên n’niên cóh pr’loọng đong apêê tr’bơơn tr’pay đhị mr’đoo k’bhúh đhị A Lưới. Đhơ cơnh đếêc, ting cơnh t’coóh Nguyễn Văn Mẫn, Phó Giám đốc Trung tâm Dân số kế hoạch hoá pr’loọng đong chr’hoong, pazêng p’niên nâu zêng oom oóch lâng buôn váih cr’ay. Apêê chuyên gia moon pa rớơt: đoọng pa xiêr cr’ay di truyền đoọng ha coon đhi tu tr’bơơn tr’pay đhị mr’đoo k’bhúh xoọng, đhanuôr nắc lêy k’rang đoọng ha pêê coon đhi đắh a chắc a rang, c’rơ tr’mông, đoọng học hành liêm ta níh. Chr’nắp lấh mơ, nắc apêê ngành chức năng cung đh’rứah moọt bhrợ têng, xăl cơnh xay moon ta níh đha nâng lấh; pa dưr dal pr’ắt tr’mông, ta bil ha ul pa xiêr đha rựt đoọng ha đhanuôr. Cơnh đếêc, nắc vêy choom pa xiêr, k’đhợơng lêy lâng t’hước tước k’chụt lơi đhr’năng tr’bơơn tr’pay đhị dzợ p’niên k’tứi căh ơy zập c’moo đoọng bơơn pay k’díc k’điêl lâng tr’bơơn đhị mr’đoo k’bhúh cóh vel đong chr’hoong A Lưới moọt c’moo 2020./.

TẢO HÔN VÀ HÔN NHÂN CẬN HUYẾT

Ở VÙNG CAO A LƯỚI

                                                                           KIM THU

          Huyện vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế có gần 50% dân số là đồng bào các dân tộc Tà Ôi, Pa Cô, Vân Kiều, Cơ Tu…Mặc dù đời sống đã có nhiều thay đổi, nhưng nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại nhiều vùng đồng bào dân tộc nơi đây vẫn diễn ra nhức nhối, kéo dài từ đời này qua đời khác như một cơn mê dài đằng đẳng. Đắm chìm trong hủ tục, bà con không biết rằng tảo hôn và hôn nhân cận huyết không chỉ gây ra những hậu quả trước mắt như đói nghèo, thất học…, mà hệ lụy đau lòng là suy giảm chất lượng dân số, ảnh hưởng nghiêm trọng đến giống nòi.

           Ngôi nhà nhỏ xập xệ, trống trơn của vợ chồng A Viết Thị Chí, người dân tộc Pa Cô ở xã Nhâm, huyện miền núi A Lưới nằm cheo leo bên một con dốc cao ngất. Trời mưa lạnh, cả xã vùng cao bao trùm trong màn sương dày đặc. Bên những bếp lửa giúp xua tan cái lạnh ngày đông, văng vẳng lời ru buồn của những bà mẹ trẻ ôm con đợi chồng trở về từ nương rẫy. Cũng như nhiều bạn trẻ khác ở huyện vùng cao A Lưới, học đến lớp 10, A Viết Thị Chí yêu một bạn trai cùng trường. Yêu sớm, việc học cứ sa sút dần, hoàn cảnh gia đình lại khó khăn, thế là cả hai rủ nhau bỏ học. Cưới nhau rồi có con, cuộc sống chỉ dựa vào người chồng trẻ với mấy miếng đất bên sườn dốc trồng khoai, sắn đắp đổi qua ngày. Đứa trẻ nay hơn một tuổi nhưng chỉ nặng 6 kg, còi cọc, suy dinh dưỡng, vợ chồng cãi nhau như cơm bữa. A Viết Thị Chí tâm sự:

          Mặc dù gia đình và chính quyền địa phương ngăn cản nhưng chúng em vẫn nhất quyết lấy nhau khi chưa đủ tuổi. Cưới rồi mới thấy khó khăn, vất vả. Hai vợ chồng còn trẻ nên nhiều bỡ ngỡ, không biết làm kinh tế, không hiểu cách thức nuôi con. Cuộc sống bây giờ khó khăn lắm, gia đình bố mẹ hai bên cũng nghèo nên chẳng giúp đỡ được gì.

          Ở vùng đồng bào dân tộc ở A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, tình trạng các đôi trẻ kết hôn khi vẫn còn cắp sách đến trường không phải là chuyện hiếm. Nhiều nơi, việc anh em con cô, con cậu trở thành vợ chồng cũng là chuyện bình thường. Như trường hợp anh Hồ Văn Kền ở xã Hồng Vân lấy người chị con cậu ruột làm vợ. Gần nhà anh Kền, vợ chồng bà Trần Thị Sương và ông Hồ Văn Giang là một trong những cặp kết hôn cận huyết lớn tuổi nhất trong xã. Bố bà Sương và mẹ ông Giang là anh em cùng cha mẹ. Mới đây nhất, năm 2011, Hồ Thị Canh, 28 tuổi, ở thôn A Rỉ, xã Hương Nguyên kết hôn với con của người cậu ruột theo sự tác hợp của gia đình mặc chính quyền địa phương vận động, ngăn cản. Bà Nguyễn Thị Sửu, Trưởng Ban Dân tộc tỉnh Thừa Thiên Huế kể: là người dân tộc Tà Ôi, sinh ra và lớn lên tại mảnh đất A Lưới, bà chứng kiến rất nhiều trường hợp tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Ngay trong gia đình chị, cả mẹ ruột và mẹ chồng đều kết hôn khi chưa đủ tuổi. Theo bà Sửu, đồng bào dân tộc ở A Lưới quan niệm, hôn nhân cận huyết, con cháu trong gia đình lấy nhau thì sẽ không quên nguồn gốc, máu mủ của mình, khi 2 nhà thách cưới, của cải không bị mất đi cho người ngoài dòng họ:

          Tất cả đều bắt đầu từ phong tục, tập quán của bà con, không muốn mất của. Vì vậy, nhà bà cô thì muốn gả con cho nhà ông cậu và ngược lại. Ngày xưa, các cặp vợ chồng tảo hôn thường chênh lệch về tuổi tác cao, thường là nam nhỏ tuổi hơn nữ. Tảo hôn cả hai vợ  chồng thì thường là hôn nhân cận huyết thống. Còn ngày nay thì tảo hôn ít chênh lệch tuổi tác và dẫn đến ly hôn, đổ vỡ rất nhiều.

          Theo thống kê, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết trên địa bàn huyện A Lưới đã giảm đáng kể theo từng năm. Năm nay, chỉ còn 11 trường hợp tảo hôn. Tuy nhiên, thực tế con số này còn lớn hơn nhiều, do ở nhiều địa phương công tác quản lý chưa chặt chẽ. Ông Nguyễn Mạnh Hùng, chủ tịch UBND huyện A Lưới cho biết: trong những năm qua, huyện đã có nhiều biện pháp để hạn chế, đẩy lùi tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống như vừa tuyên truyền, vận động vừa áp dụng biện pháp hành chính. Song, kết quả vẫn không như mong muốn do nhận thức của bà con còn hạn chế.  

          Cách đây 5 năm thì tảo hôn và hôn nhân cận huyết ở A Lưới rất cao. Những năm trở lại đây thì có chiều hướng giảm. Huyện đã ra đề án ngăn chặn, đẩy lùi và từng bước xóa bỏ tảo hôn và hôn nhân cận huyết, đồng thời huy động lực lượng Bộ đội biên phòng, Thanh niên, Phụ nữ, già làng, trưởng bản tuyên truyền thêm. Đồng thời cũng tăng cường biện pháp xử phạt hành chính. Huyện cũng chủ trương đưa vào tiêu chí đánh giá công chức, đánh giá Đảng viên để các địa phương giám sát chặt chẽ tình trạng này.

          Theo Thạc sĩ Hoàng Trọng Phán, Giảng viên bộ môn Di truyền và Tiến hóa tại trường Đại học Sư phạm Huế, tảo hôn và hôn nhân cận huyết dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng về thể chất và tinh thần. Người cùng dòng họ lấy nhau càng gần thì xác suất mắc các bệnh về di truyền càng cao. Con cái của các cặp hôn nhân cận huyết thống có nguy cơ mắc các bệnh như: mù màu, bạch tạng, đái đường, rối loạn dưỡng cơ, kém phát triển về trí tuệ…cao gấp 10 lần so với những đứa trẻ khác. Thạc sĩ Hoàng Trọng Phán nhận định:

          Hôn nhân cận huyết gây nhiều hậu quả nghiêm trọng về nhiều mặt. Trong đó, con cái của những cặp anh em bà con lấy nhau có nguy cơ mắc rất nhiều bệnh, trong đó có những bệnh không thể chữa được. Khi trưởng thành, những đứa trẻ được sinh ra từ những ông bố bà mẹ là anh em họ cũng dễ có nguy cơ sẩy thai hoặc vô sinh. Đây là một trong những nguyên nhân làm suy giảm dân số ở các dân tộc thiểu số của nước ta.

       Đến thời điểm này, vẫn chưa có một đánh giá chính xác nào về tình trạng bệnh tật của những đứa trẻ sinh ra trong các gia đình hôn nhân cận huyết ở A Lưới. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Văn Mẫn, Phó Giám đốc Trung tâm Dân số kế hoạch hóa gia đình huyện, hầu hết những đứa trẻ này đều suy dinh dưỡng, còi cọc và dễ mắc các bệnh thông thường. Các chuyên gia khuyến cáo: để giảm bệnh di truyền cho con em do hôn nhân đồng huyết, bà con cần chăm lo cho con em về thể chất, trang bị kiến thức, học hành đầy đủ. Quan trọng hơn, các ngành chức năng phải cùng vào cuộc, thay đổi cách tuyên truyền, vận động; nâng cao đời sống, xóa đói giảm nghèo cho bà con. Như vậy, mới có thể hạn chế, ngăn chặn và tiến tới đẩy lùi tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết trên địa bàn huyện A Lưới vào năm 2020./.