Xoọc đâu, pazêng rau tr’coọ xa nul đhanuôr acoon cóh ting t’ngay dưr bil, ta ha vil, ha dzợ apêê n’năl bhrợ têng lâng choom đươi dua pazêng rau tr’coọ xa nul n’nâu ting t’ngay m’bứi lấh mơ, bấc bhlâng nắc ma t’coóh đhur ặ. Lâng cr’noọ kiêng zư đớc đợ rau chr’nắp pr’hay văn hoá âng đhanuôr acoon cóh đay, bấc apêê g’lăng z’hai t’bhlâng xay bhrợ, t’bhlâng pa choom đoọng ha lang ta đhâm c’mor.

    Nắc đoo nắc xal nul âng khen đinh năm âng manuýh g’lăng z’hai Y Bông Niê- đh’nớc buôn ng’đớc nắc Ama H’Loan, ắt cóh cr’noon Ako Dhong, phường Tân Lợi, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắc Lắc. Manuýh g’lăng z’hai Ama H’Loan nắc ma bhrợ têng lâng choom đươi pazêng rau tr’coọ xa nul. Đhanuôr prá xay ooy đoo nắc cơnh muy cóh pazêng apêê zư lêy rau chr’nắp pr’hay âng đhanuôr Ê Đê. Manuýh g’lăng z’hai Ama H’Loan lêy bấc rau bhiệc bhan, j’niêng cr’bưn âng acoon cóh đay ting t’ngay dưr bil, bấc rau tr’coọ xa nul cơnh chiing, khèn, a luốt nâu cơy nắc ắt cóh cr’noọ a năm. K’rang văn hoá âng acoon cóh dưr bil, lấh ooy bh’rợ bhrợ pa dưr cớ đợ tr’coọ xa nul ơy n’năl bhrợ têng tơợ bêl k’tứi, ađoo nắc dzợ lướt bấc ooy đoọng chêếc ta moóh apêê t’coóh ta ha n’năl ooy pazêng rau tr’coọ xa nul đoọng chêếc n’năl, xrặ đớc lâng ting bhrợ têng. Tơợ pazêng rau pr’đươi cơnh cr’đe, am, t’ghê t’rí, a lui griing, pazêng rau pr’đươi ngoọ cắh rau choom pr’đươi nắc tước ooy tr’pang têy đoo lâng rau t’bhlâng bhrợ têng nắc pazêng rau tr’coọ xa nul âng đhanuôr Ê Đê cơnh đinh năm, đinh puốt, Tak –ta… nắc vêy ta ha dưr, lâng cắh muy biểu diễn cóh pazêng chu bhiệc bhan âng bhươl cr’noon, cóh tỉnh ting n’nắc nắc dzợ đhị bh’rợ nghệ thuật ga mắc cóh k’tiếc k’ruung hêê. Manuýh g’lăng z’hai Ama H’Loan prá: “Lướt bấc ooy lâng acu lêy nắc cóh pazêng zr’lụ n’nắc đợ tr’coọ xa nul âng acoon cơnh khèn đinh puốt, đinh năm… nắc cắh dzợ ng’bơơn lêy, cơnh đêếc nắc u bil ặ. Tước bêl c’moo 1999 bêl acu chô đhêy hưư, muy bơr c’xêê ắt cóh đong acu k’rang, tr’nơớp nắc acu công kiêng pazêng rau tr’coọ xa nul n’nâu lâng nắc acu bhrợ cớ. Bêl acu chêếc bhrợ têng cớ lâng plong pazêng rau tr’coọ xa nul ơy vêy cóh cu đhanuôr xơợng pr’hay pa bhlâng, apêê kiêng bhlâng nắc apêê t’coóh ta ha mơ 80, 90 c’moo, apêê n’nắc moon lâng cu: I nhi nắc pa dưr cớ lang ahay âng k’conh pa bhướp hêê.”

    Mr’đoo cr’noọ cr’niêng kiêng văn hoá acoon cóh đay cơnh manuýh g’lăng z’hai Ama H’Loan, manuýh g’lăng z’hai Lương Xuân Nghiệp, ắt cóh cr’noon Cẳng, chr’val Môn Sơn, chr’hoong Con Cuông, tỉnh Nghệ An xang bấc c’moo k’rang nắc ơy bhrợ t’váih Câu lạc bộ nghệ thuật pr’hát acoon cóh Thái đoọng zư đớc lâng pa choom ha lang t’tun pazêng rau tr’coọ xa nul, pazêng rau pr’hát âng acoon cóh đay, đoọng doọ choom dưr bil. Vêy ta bhrợ t’váih tơợ c’moo 2010, tước nâu cơy Câu lạc bộ âng đoo bhrợ c’la nắc ơy k’đơơng 40 cha nắc ting bhrợ têng. T’coóh Lương Xuân Nghiệp xay moon: Lâng đhanuôr Thái, đh’rứah lâng pazêng rau pr’hát nắc pazêng rau tr’coọ xa nul công chr’nắp pa bhlâng, tu cơnh đêếc t’coóh Nghiệp ơy đớc bấc t’ngay c’xêê đoọng ha bh’rợ chêếc lêy, bhrợ têng lâng zư đớc pazêng rau tr’coọ xa nul cơnh: Khèn bè, a luốt, nhị, n’jưl tính… Tơợ bh’rợ sinh hoạt đhị Câu lạc bộ, a đoo ơy pa choom cơnh ng’bhrợ têng pazêng rau tr’coọ xa nul đoọng ha lang ta đhâm c’mor: “Lang apêê p’niên nâu cơy kiêng pa bhlâng pazêng rau tr’coọ xa nul t’mêê lâng apêê đoo ha vil đợ rau ty đanh, âng acoon cóh đay. Tu cơnh đêếc, bhrợ t’váih câu lac bộ đoọng k’rong pazum, pa choom. Nâu cơy công bơơn lêy đợ rau liêm choom, pazêng rau tr’coọ xa nul n’nâu nắc vêy ta zư lêy, pa dưr, lang apêê ta đhâm c’mor công ơy n’năl lâng ơy choom ting bhrợ têng cơnh apêê t’coóh ta ha. Vêy tước 20 cha nắc p’niên ting bhrợ têng, pr’loọng đong zi nắc vêy cha chau ting pa choom bhrợ.”

    Manuýh g’lăng z’hai Lương Xuân Nghiệp công xay moon, xoọc đâu, Câu lạc bộ nghệ thuật pr’hát acoon cóh Thái cr’noon Cẳng đh’rứah lâng apêê Câu lạc bộ âng chr’val Môn Sơn ta luôn ting giao lưu cóh pazêng chu bh’rợ văn hoá văn nghệ cóh tỉnh lâng ooy tỉnh n’lơơng, chrooi đoọng đơơng âng pazêng rau pr’hát acoon cóh, xa nul âng tr’coọ xa nul Thái tước đăn lấh mơ lâng đhanuôr cóh prang k’tiếc k’ruung hêê. “Xa nul âng  tr’coọ xa nul n’nâu bấc bhlâng nắc pr’hát bha dzơng k’coon, hát khắp âng manuýh Thái, nắc tr’xin pa bhlâng, nắc vêy ta piáh t’đui ooy pr’hát khắp, pr’hát bha dzơng k’coon, cắh cậ piáh đoọng ha zập ngai hát khắp, hát bha dzơng k’coon. Muy rau nắc vêy tu tơơm la lay, ba bi cơnh n’jưl tập tinh n’nâu nắc u váih tơợ pr’loọng đong đharứt cắh vêy chiing ch’gâr đoọng đhưưng n’toong, bhrợ tr’coọ xa nul n’nâu nắc đoọng bhrợ cơnh xa nul âng chiing ch’gâr đoọng t’coọ ha k’coon ch’chau xơợng, hay tước ooy t’ngay tết, hân noo ha pruốt, t’ngay bhiệc bhan đoọng t’coóh cha ớh, bhrợ t’váih rau bhui har. Lâng pazêng rau xa nul âng tr’coọ xa nul n’nâu lâng manuýh đhanuôr Thái nắc cắh choom cắh vêy cóh pazêng t’ngay bhiệc bhan.”

     Đh’rứah lâng bh’rợ t’bhlâng bhrợ pa dưr, zư đớc pazêng rau chr’nắp văn hoá đhanuôr acoon cóh doọ choom dưr bil, manuýh g’lăng z’hai Ama H’Loan lâng Lương Xuân Nghiệp nắc lứch k’rang đoọng bhrợ têng cơnh ooy đoọng choom zư lêy, pa choom lâng pa dưr pazêng rau chr’nắp âng pazêng rau tr’coọ xa nul doọ choom dưr bil. Chr’nắp bhlâng nắc bơơn lêy đợ apêê ting xay bhrợ đoọng pa têết bhrợ bh’rợ âng apêê g’lăng z’hai l’lăm ahay. Manuýh g’lăng z’hai Ama H’Loan prá: “Nâu cơy nắc u bil bấc pa bhlâng, dzợ mơ muy bơr cha nắc n’năl muy bơr rau tr’coọ xa nul. Acu xoọc k’rang nâu cơy acu 79 c’moo ơy, đợ apêê cơnh acu nắc công cắh dzợ bấc, tu cơnh đêếc acu k’rang pa bhlâng, xa nay bh’rợ n’nâu công cắh vêy buôn chêếc đợ manuýh choom bhrợ têng lâng choom đươi dua pazêng rau tr’coọ xa nul n’nâu. Acu công ơy ta đang moon lâng apêê ngành chức năng, Nhà nước pa chắp ch’mêết lêy ooy xa nay n’nâu.”

    Xay moon, pa dưr cr’noọ cr’niêng âng apêê g’lăng z’hai, chr’nắp bhlâng nắc apêê g’lăng z’hai acoon cóh choom zư đớc đợ tr’coọ xa nul acoon cóh đay, pazêng rau chr’nắp văn hoá âng đhanuôr acoon cóh nắc bh’rợ chr’nắp pa bhlâng. Hân đhơ cơnh đêếc, đh’rứah lâng rau kiêng, t’bhlâng xay bhrợ âng apêê g’lăng z’hai cơnh Ama H’Loan lâng Lương Xuân Nghiệp nắc Đảng, Nhà nước, zập cấp, ngành, pazêng vel đong nắc t’bhlâng k’rang lâng vêy đợ chinh sách ghít liêm lấh mơ đoọng bh’rợ zư lêy lâng pa dưr pazêng rau chr’nắp văn hoá đhanuôr acoon cóh ting t’ngay k’rơ lấh mơ./.

Những người lưu giữ, bảo tồn các nhạc cụ dân tộc thiểu số

                                                                                              Hồng Bắc

     Hiện nay, các nhạc cụ dân tộc thiểu số đang ngày càng bị mai một, lãng quên trong khi những người biết chế tác và sử dụng các nhạc cụ này thì còn lại rất ít, phần lớn đều đã cao tuổi. Với lòng đam mê, muốn lưu giữ nét văn hóa của dân tộc mình, nhiều nghệ nhân vẫn kiên trì theo đuổi, cố gắng truyền dạy lại cho lớp trẻ.

    Đó là tiếng kèn đinh năm trầm bổng của nghệ nhân Y Bông Niê - tên thường gọi là Ama H’Loan, ở buôn Ako Dhong, phường Tân Lợi, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắc Lắc. Nghệ nhân Ama H’Loan tự tay chế tác và chơi thuần thục các loại nhạc cụ. Đồng bào nhắc đến ông là một trong những người lưu giữ cái hồn của dân tộc Ê Đê. Nghệ nhân Ama H’Loan nhận thấy nhiều lễ hội, phong tục tập quán của dân tộc mình dần dà bị quên lãng, nhiều loại nhạc cụ như chiêng, kèn, sáo nay chỉ còn lại trong kí ức. Lo sợ văn hóa dân tộc bị mai một, ngoài khôi phục lại những nhạc cụ đã biết làm từ hồi còn trẻ, ông còn lặn lội đi khắp nơi tìm gặp những người cao tuổi biết về các loại nhạc cụ để tìm hiểu, ghi chép và làm theo. Từ những vật liệu như tre, nứa, sừng trâu, quả bầu khô, sáp ong, những vật tưởng chừng như vô tri, vô giác dưới bàn tay khéo léo, sự đam mê, cần mẫn của ông, những nhạc cụ dân tộc Ê Đê như đinh năm, đinh puốt, Tak-ta… được khôi phục và không chỉ biểu diễn trong những lễ hội của buôn làng, trong tỉnh mà cả ở các chương trình nghệ thuật lớn trong cả nước. Nghệ nhân Ama H’Loan cho biết: “Đi nhiều nơi và tôi để ý là ở những nơi đó những nhạc cụ của dân tộc như kèn đinh puốt, đinh năm… hầu như là không còn thấy, tức là đã quá mai một. Cho nên đến năm 1999 khi tôi được nghỉ hưu, một vài tháng ở nhà tôi trăn trở, thứ nhất là do mình cũng đam mê các nhạc cụ này và nên làm khôi phục lại. Khi tôi mày mò làm lại và khi thổi từng loại nhạc cụ sẵn có tôi đã làm ở nhà lên, bà con nghe thích quá, nhất là những người già 80, 90 tuổi mới nói với tôi là ông đã đánh thức lại cái thời của ông bà mình ngày xưa.”

    Chung một niềm đam mê với văn hóa dân tộc như nghệ nhân Ama H’Loan, nghệ nhân Lương Xuân Nghiệp, ở bản Cẳng, xã Môn Sơn, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An sau nhiều năm trăn trở đã đứng lên thành lập Câu lạc bộ nghệ thuật dân ca dân tộc Thái để lưu giữ và truyền dạy cho thế hệ trẻ các nhạc cụ, các làn điệu dân ca của dân tộc mình không bị mai một. Thành lập từ năm 2010, đến nay Câu lạc bộ do ông làm chủ nhiệm đã thu hút được 40 thành viên tham gia. Ông Lương Xuân Nghiệp cho biết: Đối với dân tộc Thái, cùng với làn điệu dân ca thì nhạc cụ cũng rất quan trọng, chính vì vậy ông Nghiệp đã dành nhiều thời gian cho việc tìm kiếm, sưu tầm, làm và lưu giữ cẩn thận những nhạc cụ như: Khèn bè, pí (sáo), x lò (nhị), đàn tính… Thông qua các buổi sinh hoạt tại Câu lạc bộ, ông truyền niềm đam mê, hướng dẫn và truyền dạy cách làm các loại nhạc cụ cho thế hệ trẻ. “Lớp trẻ bây giờ rất thích các loại nhạc hiện đại và họ lãng quên những gì thuộc về dân gian của mình. Vì vậy, thành lập câu lạc bộ ra để tập hợp, tập luyện, truyền dạy. Bây giờ cũng thấy được tác dụng tương đối đáng kể, những loại nhạc cụ này được bảo tồn, phát huy, lớp trẻ nhiều em cũng đã tập và biết sơ sơ, làm theo người lớn. Có gần 20 trẻ em tham gia, nhà tôi thì cháu nội, cháu ngoại đều theo học.”

    Nghệ nhân Lương Xuân Nghiệp cũng cho biết, hiện nay, Câu lạc bộ nghệ thuật dân ca dân tộc Thái làng Cẳng cùng với các Câu lạc bộ của xã Môn Sơn thường xuyên tham gia giao lưu các chương trình văn hóa văn nghệ trong và ngoài tỉnh, góp phần đưa các làn điệu dân ca, tiếng nhạc dân tộc Thái đến gần hơn với đồng bào cả nước. “Giai điệu của nhạc cụ này chủ yếu là hát ru, hát khắp của người Thái, rất là dịu dàng, nó đệm theo những tiếng khắp, tiếng ru hoặc cũng là đệm cho mọi người hát khắp, hát ru.Mỗi loại cũng có nguồn gốc khác, đơn giản như cái đàn tập tinh này xuất phát từ nhà nghèo quá không có chiêng trống để đánh, làm ra cái nhạc này là để mô phỏng tiếng chiêng trống để đánh cho con cháu nghe, nhớ đến những ngày Tết, ngày xuân, ngày hội vui chơi mang ra đánh rất là sinh động. Với những âm thanh nhạc cụ này đối với người dân tộc Thái không thể thiếu trong những ngày lễ, tết.”

     Bên cạnh việc nỗ lực để khôi phục, lưu giữ các giá trị văn hóa dân tộc không bị mất đi, nghệ nhân Ama H’Loan và Lương Xuân Nghiệp đều trăn trở làm sao để việc bảo tồn, truyền dạy và phát huy giá trị các loại nhạc cụ không bị đứt đoạn. Đặc biệt là tìm được thế hệ kế cận có đủ tâm huyết để nối tiếp các nghệ nhân đi trước. Nghệ nhân Ama H’Loan chia sẻ: “Bây giờ mai một hết rồi, còn vài ba người họ biết một số các nhạc cụ thôi. Tôi đang lo bây giờ mình đã 79 tuổi rồi, những người còn lại như mình không còn bao nhiêu nữa, cho nên tôi rất băn khoăn chuyện này cũng không dễ gì có thể tìm được những người có thể làm và sử dụng thành thạo những loại nhạc cụ này. Tôi cũng đã đề xuất với các ngành chức năng, Nhà nước nghiên cứu về vấn đề này.”

Động viên, khuyến khích các nghệ nhân dân gian, đặc biệt là các nghệ nhân dân tộc thiểu số lưu giữ các nhạc cụ dân tộc, các giá trị văn hóa của dân tộc mình là việc làm cần thiết. Tuy nhiên, cùng với sự đam mê, nhiệt huyết của chính các nghệ nhân như Ama H’Loan và Lương Xuân Nghiệp thì Đảng, Nhà nước, các cấp, ngành, các địa phương cần quan tâm và có những chính sách cụ thể, hiệu quả hơn nữa để việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc ngày càng lan tỏa./.