Manứih Chăm cóh Ninh Thuận ting 3 tôn giáo nắc Chăm Bàlamôn, Chăm Bani lâng Chăm Hồi giáo. Zâp tôn giáo zêng vêy râu liêm chr’nắp lalay đắh sinh hoạt văn hoá, j’niêng cr’bưn, p’cắh liêm gít ooy j’niêng bh’rợ tập lơi manứih bil. Manứih Chăm Ahier bêl chêết nắc zêng đơơng óch lơi manứih chêết. aoêê zư đợc 9 bêệ n’hang đhị mang đợc cóh tọ,manứih Chăm đớc nắc Kloang đoọng cóh t’tưn nắc bhrợ Kut.  apêê moon bêl n’hang nâu t’moót ooy Kut nắc r’vai âng manứih chêết bơơn chô ắt lâng tô bhúh.

     Manứih Chăm Awal bêl chêết nắc ta tập đợc mưy đhị buôn ta moon nắc Ghur. Zâp c’moo moót c’xêê 9 Hồi lịch, đhanuôr lướt bhrợ bhiệc tập lơi lâng tơợp bhrợ bhiệc bhan Ramewan. Hadợ manứih Chăm Ahier bêl chêết nắc xang bêl tập lơi 1 c’moo apêê ta’lấh pay cớ đoọng óch lơi manứih chêết nâu lâng zư đợc 9 bêệ n’hang đhị mang đoọng đơơng chô bhrợ bhiệc bhan moót Kút.

     Manứih Chăm vêy buôn xay moon cơnh đâu:

     “Dzợ mamung nắc bhrợ t’váih pr’đươi cr’van đoọng ha manứih mamung

     Tước bêl chêết nắc đơơng chô n’hang đoọng ha mế.”

    C’léh bh’rợ cóh Kut Chăm nắc đợ c’cọ đhêl n’vil, doọ vêy ma ha’voóh hư ta pay cóh k’ruung. Đoọng đơơng chô đhêl bhrợ bhiệc bhan, apêê chức sắc Chăm nắc lêy bhrợ bhiệc bhuốih nhăn đắh a’bhô dang liêm ta’níh. J’niêng cr’bưn moót Kút âng manứih Chăm Balamôn liêm chr’nắp “Hi’la zroọ chô ooy tu tơơm”. Bêl tơợp n’niên váih choom ắt mamung đhơ đhị vêy, hân đhơ cơnh đêếc, bêl chêết nắc lêy chô lâng pr’loọng đông, tô bhúh lâng vel bhươl. Nâu đoo nắc mưy râu j’niêng cr’bưn ooy chế độ ting tô căn âng manứih Chăm.

     Đoọng lêy bhrợ bhiệc bhan moót Kút, đắh pr’loọng đông k’điêl nắc lêy âng đơơng Klaong-nắc râu tọ đợc n’hang chô pazao đoọng ooy tô bhúh đắh k’diịc. zâp râu, zâp klaong bơơng côông đơơng tước ooy Kút đoọng lêy bhrợ j’niêng cr’bưn Patrip. Zâp tô bhúh cóh pr’loọng đông nắc lêy k’rong pazưm 15-30 tọ Kloang nắc lêy bhrợ têng bhiệc bhan t’moót Kut,ửc’chăl t’ngay nâu bil tơợ 5-10 c’moo, tu cơnh đâu nắc bơơn ta lêy nắc j’niêng cr’bưn chr’nắp âng manứih Chăm Balamôn. Bil bấc c’moo lâng nắc j’niêng cr’bưn chr’nắp nắc manứih cóh đông ting tooi pấh bấc ơl cơnh ngoọ t’ngay bhiệc bhan bhlâng.

     T’coóh Bá Văn Hổ-trưởng tô bhúh Ber cóh vel Hữu Đức, chr’val Phước Hữu, chr’hoong Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận đoọng năl cớ: “C’moo 1984, tô bhúh vêy bhrợ têng bhiệc bhan moót Kút mưy chu, zêng lang apêê a’dích a’năm, hadợ lang apêê a’bhướp a’dích t’tưn nắc bêl đêếc k’coon cha’châu dzợ k’tứi cắh lấh năl gít. Tước c’moo đâu, dáp lêy ting lịch Chăm nắc 33 c’moo nắc tô bhúh nâu vêy bhrợ cớ. g’lúh nâu, tô bhúh apêê nắc lêy bhrợ têng bhiệc moót Kut đoọng ha 36 cha’nặc, lâng 5 lang pazêng a’dích, a’bhướp, k’coon, cha’châu…”

    Ting cơnh sử cả Hán Văn Dậu cóh vel Hữu Đức, chr’val Phước Hữu, chr’hoong Ninh Phước moon, zâp đhị ping xal manứih Chăm ta moon nắc Kút buôn ắt ch’ngai vel bhươl nắc c’bhúh apêê lướt vốch lêy lướt zi’lấh bấc c’nắt c’lâng, râu đ’điêng nắc cắh choom lướt xe, zêng lêy lướt dzung. Bêl tước đhị ping xal, zâp kiệu klaong bơơn ra’pặ liêm ta’níh ting ruúh lang, thành phần cóh xã hội… Kút ta t’moót lâng groong paliêm, ngăn bhrợ bơr đắh, mưy đắh nắc đoọng ha đợ apêê chêết liêm cơnh apêê doọ khuých goo, cr’ay k’naanh lâng doọ pay apêê lalay tô bhúh, đắh mưy nắc đoọng ha pêê chêết mốp cơnh chêết cóh c’lâng, tự ra’ngắt chêết. buôn lêy Kut âng manứih Chăm pazêng6 c’cọ đhêl, zâp c’cọ đhêl nắc bhrợ p’cắh đoọng ha mưy tô bhúh, mưy manứih n’đil cắh cậ n’jứih. zâp tọ klaong nắc bơơn mưy chức sắc bhrợ bhiệc dzụt t’bil lâng pa’hoọm đợc paliêm, xang nặc xrặ pr’đợc đoọng oó tr’lục lâng đợc bhrợ ting tơợ t’ha tước p’niên.

    Bêl zâp j’niêng cr’bưn k’tứi la’lêếh bhrợ têng xang, zâp râu n’hang đhị mang ta đợc liêm ta’níh cóh tọ kaloang đoọng ra’văng bhrợ j’niêng cr’bưn chr’nắp. bêl 12 giờ hi’dưm, chức sắc dal bhlâng nắc Pô Sà lêy bhrợ j’niêng cr’bưn ma bhưi chr’nắp nâu. Bêl đâu nắc vêy mưy chức sắc lâng manứih cóh tô bhúh ting pấh bhrợ. Bhiệc bhrợ têng bêl hi’dưm tu bêl đêếc nắc Pô Di t’váih a’bhô dang Siva âng đơơng r’vai âng manứih chêết chô lâng tô bhúh lâng chô ooy lang đắh tốh, lứch mưy lang mamung âng manứih Chăm. Sư cả Hán Văn Dậu đoọng năl cớ:              “Manứih doọ râu rị nắc choom moót Kut 3 t’ngay 3 r’dưm, hadợ đợ apêê vêy râu cắh liêm crêê nắc bhrợ mưy t’ngay a’năm, moót Kut Hier-đhị đhêl pậ đắh ngoai Kut. Buôn lêy 1 râu Kut vêy 6 c’cọ đhêl, zâp c’cọ đhêl bhrợ p’cắh đoọng ha mưy tô bhúh, mưy pân jứih pân đil, ooy đâu vêy 3 c’cọ đhêl bhlâng nắc mưy đoọng ha Pô Dhi, dzợ ta moon nắc a’bhô dang k’đhơợng zư Kut, mưy c’cọ đhêl nắc đoọng ha pân’jưih lâng mưy đoọng ha pêê pân đil bơơn ra’pặ liêm tíh, bơr c’cọ đhêl phụ, nắc đoọng ha manứih chêết mốp đợc lơi độp lalay mưy pa’lêếh, mưy c’cọ đhêl đoọng ha manứih đương goon zư Kut nắc t’coóh That.”

    Bhiệc moót Kut nắc bhiệc bhan pr’lứch hơơn âng zâp j’niêng cr’bưn tất lang mamung. Xang bhiệc bhan nâu, đhanuôr Chăm tin nắc r’vai âng manứih lấh chêết nắc ơy chô lâng tô bhúh. Moót Kut nắc mưy j’niêng cr’bưn đơơng âng bấc râu chr’nắp văn hoá, pr’ắt tr’mung, nắc râu a’ngoọn p’têết đhanuôr Chăm Bàlamôn ting mưy xã hội coon căn ty chr’nắp./.

NHỮNG GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG LỄ NHẬP KUT

CỦA NGƯỜI CHĂM BÀLAMÔN TỈNH NINH THUẬN

      Người Chăm ở Ninh Thuận theo ba tôn giáo là: Chăm Balamôn,  Chăm Bàni và Chăm Hồi giáo. Mỗi tôn giáo có nét đặc trưng sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng riêng, thể hiện rõ nét nhất trong nghi lễ tang ma. Người Chăm Bàlamôn khi chết thì làm lễ hoả táng. Người ta chỉ giữ lại 9 miếng xương vùng trán đựng trong hộp người Chăm gọi là klaong để sau này làm lễ nhập Kút. Người Chăm quan niệm khi bộ xương trán được đưa vào Kut thì linh hồn người mất được hóa kiếp về với tổ tiên.

     Người Chăm Bàlamôn khi qua đời được chôn cất ở một nơi được gọi là Ghur. Hàng năm vào tháng 9 Hồi lịch người dân đến làm lễ tảo mộ và bắt đầu lễ hội Ramewan. Trong khi đó, người Chăm Ahier khi qua đời sau khi chôn hơn một năm, hài cốt được lấy lên làm lễ hỏa táng và giữ lại 9 mảnh xương trán để đem làm lễ nhập Kut.  

   Người Chăm có câu tục ngữ :

                    “ Còn sống thì tạo ra của cải cho người dưng

                        Đến khi chết đi thì mang xương về trả cho mẹ”

     Hình tượng trong Kut Chăm là những tảng đá hình tròn, không vết tì xước được lấy ở sông, suối. Để mang được đá về làm lễ, các vị chức sắc Chăm phải lễ cúng xin phép thần linh đàng hoàng, tỉ mỉ. Nghi lễ nhập Kut của người Chăm Balamôn  mang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc “Lá rụng về cội”. Lúc sinh thời có thể sinh sống ở bất kỳ nơi nào, nhưng khi chết đi phải về lại với gia đình, dòng tộc và xóm làng. Đây là một phần nghi lễ trong chế độ mẫu hệ của người Chăm.

     Để tiến hành nghi lễ nhập Kut, bên gia đình vợ có trách nhiệm mang klaong (tức cái hộp đựng hài cốt) về bàn giao cho dòng tộc bên chồng. Tất cả, các klaong ( tức là hộp đựng xương trán người đã khuất ) được khiêng đi trên kiệu đến Kut để tiến hành nghi thức Patrip.  Các tộc họ trong gia đình phải hội tụ được 15 – 30 hộp “ klaong” thì tổ chức lễ nhập Kut, khoảng thời gian này mất từ 5 đến 10 năm, do đó đây được xem là nghi lễ quan trọng của người Chăm Balamôn. Phải mất nhiều năm và là nghi lễ quan trọng nên dòng người cùng con cháu trong gia đình tham gia đông đủ như một ngày hội.

    Ông Bá Văn Hổ - Trưởng tộc họ Ber ở thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận cho biết : “Năm 1984, tộc họ có thực hiện lễ nhập Kut một lần, toàn bộ là thế hệ bà thôi, còn thời ông bà cố thì lúc đó con cháu còn nhỏ nên không biết rõ. Đến năm nay, tính theo lịch Chăm là 33 năm thì tộc họ này mới làm lại. Đợt này, tộc họ phải thực hiện nhập Kut cho 36 vị, với 5 thế hệ gồm ông, bà, con, cháu và chắt trong tộc họ.”

    Theo sư cả Hán Văn Dậu ở thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước: Các nghĩa địa người Chăm gọi là "Kut” thường nằm cách xa làng nên đoàn người phải di chuyển qua nhiều đoạn đường, điều kiêng kị là không được dùng xe để chở các kiệu klaong mà phải đi bộ. Khi đến nghĩa địa Kut, các kiệu klaong  được xếp ngay ngắn theo thứ bậc, thành phần xã hội… Kut được rào và ngăn làm hai, một bên là dành cho những người chết lành như không bị tật nguyền, bệnh tật và không lấy người ngoại tộc; bên còn lại dành cho người chết xấu như : chết ngoài đường, cơ thể bị tật. Thông thường, Kut của người Chăm gồm 6 tảng đá ( mỗi tảng đá biểu trưng cho 1 dòng tộc, cho giới tính). Các hộp  klaong sẽ được một vị chức sắc làm lễ tẩy uế và tắm rửa sạch sẽ, sau đó ghi tên nhằm tránh nhầm lẫn và tuân theo thứ tự từ lớn đến bé.

     Khi các nghi thức nhỏ lẻ xong xuôi, các mảnh xương trán lại được đặt cẩn thận trong hộp  klaong  để chuẩn bị nghi thức quan trọng. Vào lúc 0 giờ, vị chức sắc cao nhất là Pô Sà sẽ làm nghi lễ linh thiêng này. Lúc này chỉ có vị chức sắc và người dòng tộc được tham gia làm lễ. Lễ diễn ra vào đêm khuya vì đó là lúc Pô Di hóa thân thành thần Siva dẫn linh hồn người đã khuất về với dòng họ, tổ tiên và đến với thế giới vĩnh hằng kết thúc một vòng đời của người Chăm. Sư cả Hán Văn Dậu cho biết thêm : “Người bình thường thì được phép nhập Kut 3 ngày 3 đêm, còn những người không bình thường thì chỉ làm 1 ngày thôi, nhập vào Kut Hier ( tảng đá bên ngoài Kut lớn). Thông thường 1 cái Kut có 6 tảng đá ( mỗi tảng đá biểu trưng cho một dòng tộc, một giới tính), trong đó có 3 tảng đá chính  là 1 là dành  Pô Dhi ( hay còn gọi là thần quản lý Kut), 1 tảng đá dành cho đàn ông, 1 tảng đá dành cho phụ nữ) được xếp thẳng hàng; 2 tảng đá phụ ( tức là dành cho người chết xấu) xếp hơi lệch 1 hướng, 1 tảng đá cho người canh giữ Kut ( ông That).”

     Lễ nhập Kut là lễ nghi cuối cùng của các nghi lễ vòng đời. Sau lễ này, cộng đồng người Chăm tin là linh hồn người quá cố đã về với tổ tiên. Nhập Kút là một phong tục mang nhiều giá trị văn hóa, giá trị đạo đức, giá trị xã hội, là sợi dây liên kết cộng đồng người Chăm Bàlamôn theo một xã hội mẫu hệ truyền thống./.