Cóh bêl hay k’noọ 70 c’moo t’ngay Thương binh Liệt sỹ 27/7; Trung tâm pa chắp ch’mêết lêy, zư lêy lâng pa dưr văn hoá acoon manuýh lâng Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam ơy bhrợ têng bh’rợ prá xay khoa học lâng pr’đớc: Đợ ta la thư cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy lâng lịch sử, truyền thống lâng văn hoá acoon manuýh. Đợ ta la thư n’nâu cắh muy a ngon pa têết cr’noọ cr’niêng liêm pr’hay âng manuýh ắt ch’ngai, ting n’nắc nắc đợ tài liệu xay truíh ooy pr’ắt tr’mông la lua pa bhlâng. Zập ta la thư công nắc muy rau xa nay t’ruíh chr’nắp pr’hay, la lua ta níh ooy lang âng zập cha nắc manuýh, lâng đợ xa nay t’ruíh n’nắc nắc dzợ ắt đanh đươnh lâng c’xêê c’moo.

     “Ha dang k’coon ắt cóh ch’ngai n’nắc lêy apêê pr’zớc vêy xa nấp liêm lấh mơ âng k’coon, pr’ắt tr’mông liêm crêê mơ k’coon nắc oó ta u loom lâng oó dzơơng lêy apêê đoo, k’conh xoọc lướt đoọng k’coon bơơn cơnh apêê pr’zớc n’nắc.”

     Rau đêếc nắc rau boóp p’rá p’too pa choom k’coon âng anh hùng, liệt sỹ Đào Phúc Lộc, đhơ nớc cơnh lơơng nắc Minh Đạo, cán bộ tình báo pa gơi thu đoọng ha k’coon pân đil nắc pr’căn Đào Minh Vân, nắc cóh bơr pêê zệt c’moo n’nâu ađoo dzợ hay. Lâng a ngắh Vân, đợ ta la thư n’nắc nắc đhị za nươr bha lâng đoọng a ngắh z’lấh pazêng rau zr’nắh k’đháp bêl k’căn đơớh cắh dzợ, k’conh nắc lướt ooy Nam bhrợ têng bh’rợ Cách mạng cắh n’năl xoọc ooy bơơn chô ooy đong. A ngắh Đào Minh Vân truíh: “Bêl a cu mơ 18 c’moo nắc đợ ta la thư n’nắc acu đhiệp bơơn đọc a năm nắc cắh choom zư đớc, lấh 18 c’moo nắc vêy ta đoọng. Pazêng ta la thư n’nắc u lướt cóh bấc cơnh c’lâng, ta la hân đoo công cắh vêy đhơ nớc zr’lụ hân tơợ u tước, k’conh cu công cắh ký đhơ nớc la lua âng đoo, xoọc ký nắc Năm Đời, vêy bêl nắc Năm Thu, vêy bêl nắc Đạo, xang n’nắc Phúc… Hân đhơ cơnh đêếc, rau zazum pazêng ta la thư âng đoo xay truíh cr’noọ cr’niêng da dêr k’coon, hay k’coon lâng pa trơơi ooy k’coon c’rơ ắt mamông lâng grơơ k’rơ. Acu k’noọ rau đêếc nắc chr’nắp pa bhlâng, cắh vêy rau lơơng mặ choom zươi.”

     Đợ ta la thư cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy xay moon ghít đợ rau zr’nắh k’đháp âng bh’rợ zâl arọp abhuy, rau zr’nắh xr’dô, rau chêết bil, rau c’rơ z’lấh zr’nắh k’đháp âng manuýh lính cóh chiến trường. Rau đêếc nắc đợ ta la thư xay p’cắh xa nay bh’rợ âng lang pân đil tướng Nguyễn Thị Định xrặ đoọng ha đồng đội: “Acu ta luôn pa chắp ch’mêết lêy di chúc âng Ava Hồ, pa bhlâng nắc ooy xa nay đoàn kết cóh pazêng apêê vêy mr’đoo bh’rợ tr’nêng bêl pa bhrợ ta têng. Hay Ava Hồ mơ ooy nắc acu t’bhlâng pa bhrợ ta têng k’rơ lấh mơ, zâl pazêng rau cr’noọ lâng bh’rợ muy ha đay…; nắc ta thư âng bác sĩ Trần Duy Hưng nhăn đoọng ha 2 cha nắc k’coon pân juýh lướt bộ đội zâl arọp abhuy: Apêê k’coon âng cu vêy bấc chu xay moon đoọng prá xay lâng apêê đồng chí đoọng bơơn lướt pa bhrợ cóh Quân đội. Acu pa bhlâng mr’cơnh cr’noọ xa nay lâng rau ta đang moon âng k’coon cu, rau đêếc nắc rau cr’noọ cr’niêng âng lang ta đhâm c’mor Việt Nam cóh c’xêê c’moo zâl arọpa bhuy…;. Mơ ooy ta la thư nắc mơ đêếc đợ rau cr’noọ cr’niêng âng apêê chiến sỹ pa gơi tước ooy pr’loọng đong, manuýh bhúh xoọng. Cóh bêl ahay, đợ ta la thư tơợ chiến trường pa gơi chô cắh muy rau bhui har âng pr’loọng đong, ting nắc nắc rau bhui har zazum âng bhươl cr’noon. A ngắh Thái Thị Bích Vân, k’coon pân đil âng a mế Việt Nam anh hùng Đào Thị Năm, vêy 2 na noo nắc liệt sỹ hay cớ: “Xoọc đêếc k’conh cu nắc thư ký hợp tác xã, tu cơnh đêếc đoo bêl hợp tác xã chô k’rong cóh đong nắc thư vêy ta pa gơi đọc đoọng ha pazêng apêê cóh hợp tác xã ting xơợng. Rau đêếc nắc đhiệp vêy cóh lang âng apêê a noo, đợ manuýh lính ava Hồ vêy cơnh đêếc, mơ bơr pêê n’juông chữ pa gơi chô nắc prang bhươl cr’noon ting đọc lâng pr’too pr’choom cóh bhươl cr’noon t’bhlâng pa bhrợ ta têng lâng tin đươi ooy muy t’ngay nắc thắng lợi.”

    Cóh rau pr’tóh âng bom, cha rắh bấc ơl, đợ ta la thư cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy cắh muy xay p’cắh rau cr’noọ hay ooy vel đong, pr’loọng đong, k’điêl k’coon cắh dzợ cơnh, ha dzợ ting n’nắc nắc xay moon ooy hậu phương muy cr’noọ bh’rợ cắh k’pân tin đươi ooy rau chiến thắng. Cóh đêếc, đợ ta la thư bác sĩ, liệt sỹ Đặng Thuỳ Trâm pa gơi ooy pr’loọng đong nắc muy cơnh đêếc: Nắc bấc chu cóh pr’noo, acoon hay ooy têy cuôr têêm ngăn âng a mế, âng a ma, bơơn xơợng rau cr’chăng âng apêê ađhi lâng rau tr’clá tr’ang âng Hà Nội. Vêy ngai n’lơơng tu kiêng ta bơơn cr’van cr’bhộ mặ lơi đong xang lướt ooy lơơng, ha dzợ lâng acoon, lấh ooy Đảng nắc cắh vêy ngai mặ bhrợ đoọng ha a coon dưr lơi pr’loọng đong…; Ta la thư âng liệt sỹ Nguyễn Đức Hinh pa gơi ooy k’điêl k’coon xay p’cắh rau bhui har, têêm ngăn bêl chiến thắng chô ooy đong: Xang bêl thắng arọp Mỹ, k’tiếc k’ruung vêy ta pa chô, a noo nắc chô ắt mamông lâng a đhi lâng apêê k’coon đoọng bhrợ đợ cr’noọ cr’niêng la liêm pr’hay đhị chr’nang biền Thanh Hoá âng vel đong hêê…;. Vêy cơnh cậ đợ cr’noọ cr’niêng âng tơợ zr’lụ zâl arọp a bhuy cóh ahay nắc a ngắh Vũ Thị Lưu Liên dzợ bhrợ bh’rợ xrặ thư đoọng ha ch’roonh, hân đhơ k’diíc lấh chêết bil cóh 50 c’moo ahay. Xrặ xang nắc cắh chêếc n’năl pa gơi ha ooy, a ngắh nắc óch đhị r’piing bhuốih k’diíc. A ngắh Vũ Thị Lưu Liên prá: “Cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy thư chô m’bứi pa bhlâg, đương rơơm cắh dzợ cơnh. Ha bu hân đoo acu công đương lêy, ha bu bưu điện apêê đoo cắh đơơng thư tước ooy cu nắc acu cắh choom bhui har cóh toong ha dzum, tước ooy t’ngay t’tun đương cớ thư a đoo pa gơi. Cóh pazêng thư pa gơi chô ađoo ta luôn xay moon rau zr’nắh k’đháp âng lang manuýh lính đoọng ha cu n’năl rau zr’nắh k’đháp âng bh’rợ zâl a rọp a bhuy nắc cơnh ooy, lâng pazêng ta la thư n’nắc acu dzợ zư đớc tước nâu cơy.”

     Pazêng bêệ thư cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy vêy ta xrặ cóh pazêng rau bha ar bha tơ, cóh bao hót, vêy cơnh cậ cóh bhai quần… Đọc pazêng ta la thư n’nâu, zập ngai công bơơn n’năl đợ rau zr’nắh xr’dô âng chiến tranh, đăn lâng ng’chêết bil. Đợ ta la thư n’nắc cắh muy cir chr’nắp, ting n’nắc nắc đợ c’cir chr’nắp ma bhuy vêy bấc pr’loọng đong zư đớc. Manuýh xrặ văn, đại tá quân đội Đặng Vương Hưng, ađoo bhrợ Tuyển tập: Đợ ta la thư cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy prá: “Muy ađoo a dếch ắt đhị đhăm k’tiếc Vân Hồ n’nâu, a dếch điện thoại ooy cu lâng moon k’dua acu tước ooy đong, đăn ooy cơ quan cu nắc ađay đoọng muy ta thư âng k’coon pân juýh âng đay. Acu t’coóh đhưr ặ, k’pân adếch cắh dzợ mặ zư đớc, xang nắc a dếch k’dua acu tước ooy r’piing cóh tầng 2, a dếch bắt hương lâng k’dua acu bắt hương lâng a dếch pay ta la thư âng k’coon pân juýh, nâu đoo nắc ta la thư muy a năm âng k’coon cu lấh chêết bil cóh mặt trận, cắh vêy ảnh, ta la thư nắc bhrợ cơnh ảnh đớc cóh r’piing bhuốih. Bấc pa bhlâng apêê cơnh đêếc.”

     Cóh bơr chu zâl arọp Pháp lâng Mỹ trôông dzấc k’tiếc k’ruung, nắc năl mơ bấc ta la thư vêy ta xrặ cóh chiến trận. Rau đêếc nắc pr’đươi tư liệu chr’nắp pa bhlâng, la lua pa bhlâng ooy lịch sử zâl arọp a bhuy âng acoon manuýh Việt Nam./.

Những bức thư thời chiến: Bản hùng ca người lính 

                                                                                                      Ngọc Ngà

    Trong dịp kỷ niệm 70 năm ngày Thương binh Liệt sĩ 27/7; Trung tâm Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc và Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề: “Những lá thư thời chiến với lịch sử, truyền thống và văn hóa dân tộc”. Những lá thư này không chỉ là sợi dây kết nối tình cảm của những người đang cách xa, mà còn là những tư liệu phản ánh về cuộc sống một cách chân thực. Mỗi lá thư cũng là một câu chuyện sinh động, chân thật về cuộc đời của mỗi con người, và những câu chuyện ấy vẫn đọng mãi với thời gian. 

     “Nếu con ở ngoài đó thấy rằng có bạn bè nào quần áo đẹp hơn con, có điều kiện sống tốt hơn con thì hãy đừng tủi thân và đừng ganh ghét, ba đang đi để con được như những người bạn đó”.

    Đó là những lời dặn dò con mà anh hùng, liệt sĩ Đào Phúc Lộc, bí danh Minh Đạo, cán bộ tình báo gửi thư về cho con gái là bà Đào Minh Vân, mà mấy chục năm nay bà vẫn thuộc lòng. Với bà Vân, những bức thư đó là chỗ dựa duy nhất để bà vượt lên mọi khó khăn khi mẹ mất sớm, cha lại vào Nam hoạt động Cách mạng không biết ngày về. Bà Đào Minh Vân kể: “Khi tôi dưới 18 tuổi những bức thư ấy tôi chỉ được đọc mà không được cầm, trên 18 tuổi thì được gửi. Những bức thư ấy đi bằng nhiều nguồn, bức nào cũng không có địa chỉ, bố cũng không ký tên thật, lúc bố ký là Năm Đời, lúc là Năm Thu, lúc là Đạo, rồi Phúc… Nhưng tựu chung lại những bức thư của ông nói lên lòng thương yêu con, nỗi nhớ và truyền cho các con một nghị lực sống tự lực và kiên cường. Tôi nghĩ đó là quý nhất không gì có được.”

    Những bức thư thời chiến đã mô tả chân thực sự khắc nghiệt của chiến tranh, sự gian khổ, hy sinh, chịu đựng của người lính nơi chiến trường. Đó là bức thư mang hơi thở thời đại của nữ tướng Nguyễn Thị Định viết cho đồng đội “Tôi luôn nghiền ngẫm bản di chúc của Bác Hồ, nhất là vấn đề đoàn kết nội bộ trong phạm vi công tác. Càng thương nhớ Bác, tôi càng nỗ lực công tác hơn, chống mọi tư tưởng và hiện tượng cá nhân chủ nghĩa…”; là lá thư bác sĩ Trần Duy Hưng xin cho 2 con trai nhập ngũ đánh giặc “Các con tôi có khẩn khoản nhiều lần để nói với các đồng chí cho được phục vụ trong hàng ngũ Quân đội. Tôi rất thông cảm với những yêu cầu của các con tôi những ý muốn rất chính đáng của thanh niên Việt Nam trong lúc này…”. Bao nhiêu bức thư là bấy nhiêu tâm sự mà các chiến sĩ gửi tới gia đình, người thân. Ngày ấy, những bức thư từ chiến trường gửi về không chỉ là hạnh phúc của gia đình mà còn là niềm vui chung của làng xóm. Bà Thái Thi Bích Vân, con gái Mẹ Việt Nam anh hùng Đào Thị Năm, có 2 anh là liệt sĩ nhớ lại: “Hồi đó bố tôi là thư ký hợp tác xã, thế nên mỗi lần hợp tác xã tập trung ở nhà thì thư gửi về đọc cho cả hợp tác xã nghe. Đó là điều chỉ có ở thời của các anh, những người lính cụ Hồ mới có như vậy, chỉ vài ba dòng chữ gửi về nhưng cả xóm đọc và động viên cả xóm phải hăng hái sản xuất và anh tin tưởng một ngày sẽ thắng lợi.”

    Trong hoàn cảnh bom đạn ác liệt, những bức thư thời chiến không chỉ  chứa chan niềm mong nhớ khắc khoải về quê hương, gia đình, vợ con mà còn chuyển tới hậu phương một tinh thần lạc quan chiến thắng. Trong đó, những bức thư bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thuỳ Trâm gửi về gia đình là một điển hình “Đã bao lần trong giấc mơ, con trở về trong vòng tay êm ấm của mẹ, của ba, trong tiếng cười trong trẻo của các em và trong ánh sáng chan hoà của Hà Nội. Ai đó có thể vì tiền tài danh vọng mà ra đi, nhưng với con, ngoài Đảng chắc không có ai khiến con xa nổi gia đình…”; Bức thư của liệt sĩ Nguyễn Đức Hinh gửi về cho vợ còn vẽ lên một bối cảnh hạnh phúc, thanh bình khi chiến thắng trở về: “Sau khi đánh thắng giặc Mỹ xâm lược, Tổ quốc ta thống nhất, anh nhất định về sống với em và các con để thực hiện ước mơ đẹp đẽ trên biển Thanh Hoá quê ta…”. Có lẽ chính những tình cảm dạt dào của tiền tuyến ngày ấy mà bà Vũ Thị Lưu Liên vẫn giữ thói quen viết thư cho người yêu, dù ông đã hi sinh 50 năm trước. Viết xong, chẳng biết gửi đến chốn nào bà lại lặng lẽ đốt trước bàn thờ ông. Bà Vũ Thị Lưu Liên kể lại: “Thời chiến thư về rất ít, ngóng thư lắm. Chiều nào tôi cũng ngóng, chiều bưu điện người ta không mang thư đến tôi lại buồn bã cho suốt đêm, hôm sau lại ngóng thư anh ấy gửi về. Trong thư gửi về bác liệt sĩ luôn luôn truyền tải những khó khăn, vất vả, nguy hiểm của đời lính về cho tôi hiểu được là chiến tranh ác liệt như thế nào và những lá thư đó tôi vẫn giữ cho đến bây giờ.”

    Các bức thư thời chiến được viết trên đủ loại giấy, trên vỏ bao thuốc lá, thậm chí ở cả mảnh vải quần... Đọc những lá thư này, ai cũng có thể cảm nhận được sự khắc nghiệt của chiến tranh, cận kề cái chết. Những bức thư ấy không chỉ là kỷ vật vô giá, mà còn là di vật thiêng liêng, được nhiều gia đình lưu giữ. Nhà văn, đại tá quân đội Đặng Vương Hưng, tác giả biên soạn Tuyển tập “Những là thư thời chiến” cho biết: “Một bà cụ ở ngay mảnh đất Vân Hồ này, cụ điện thoại cho tôi và nói rằng mời anh đến nhà rất gần cơ quan anh thôi tôi sẽ trao cho anh một bức thư của con trai tôi. Tôi già rồi, yếu rồi sợ rằng tôi không còn gữi được, sau đó cụ mời tôi lên bàn thờ tầng 2, cụ thắp hương và đề nghị tôi thắp hương và cụ lấy lá thư của con trai, đấy là lá thư duy nhất của con trai đã hi sinh khi ra trận, không có ảnh, bức thư là di ảnh trên bàn thờ. Rất nhiều trường hợp như thế.”

    Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước, đã có biết bao lá thư được viết từ chiến trận. Đó là một nguồn tư liệu vô cùng phong phú, sinh động chân thực nhất về lịch sử đấu tranh vĩ đại, hào hùng của dân tộc Việt Nam./.