Tổ taanh n’đoÓh a doóh Đhơ Rôồng, chr’val Tà Lu, chr’hoong Đông Giang vêy ta bhrợ t’váih tơợ c’moo 2014. Cóh tr’nơớp, tổ t’taanh n’nâu nắc đhiệp bơr pêê cha nắc apêê ađhi a moó ting pấh bhrợ, nâu cơy nắc vêy lấh 30 cha nắc. Pazêng n’đoóh a doóh âng apêê taanh nắc lứch vêy ta taanh cơnh ahay, pazêng rau pr’chăm cóh n’đoóh a doóh công vêy ta pa chăm cơnh ahay. Ting n’nắc, a pêê ađhi a moó cóh tổ t’taanh công chêếc lêy năl, taanh bhrợ rau pr’đươi t’mêê, cơnh: ví pân juýh, chr’đhung, xa nấp ch’guốc, khăn bha lếp đhị pa pan… đoọng crêê cơnh cr’noọ âng thị trường. Chr’hoong Đông Giang ơy đơơng âng đợ n’đoóh a doóh, pr’đươi t’mêê p’cắh đhị pazêng bh’rợ triển lãm, hội chợ lâng pa dưr zr’lụ du lịch cộng đồng đhị cr’noon Đhơ Rôồng.

    A moó Bhling Treng, Tổ trưởng tổ t’taanh n’đoóh a doóh cr’noon Đhơ Rôồng prá: “Bh’rợ t’taanh âng tổ xoọc dzợ vêy ta bhrợ cơnh ty ahay, tu rau đêếc nắc văn hoá ty đanh âng đhanuôr hêê. Ha dang ng’lơi nắc u bil ha ặ truyền thống, hân đhơ cắh bơơn pa câl nắc công taanh, taanh đoọng a đay đươi, đoọng ha apêê bhúh xoọng cóh pr’loọng đong. Xoọc đâu cóh cr’noon zi nắc apêê ađhi a moó lứch choom t’taanh, chr’nắp bhlâng nắc apêê pân đil pân đil, tu vêy k’conh k’căn âng apêê đoo pa choom nắc apêê p’niên công choom taanh. Xoọc đâu tổ vêy lấh 18 rau pr’đươi vêy ta taanh…”

    Công cơnh cr’noon Đhơ Rôồng, cr’noon du lịch cộng đồng Bhơ Hôồng 1, chr’val Sông Kôn tước nâu cơy nắc dzợ zư đớc lâng pa dưr bh’rợ t’taanh. Pazêng rau pr’đươi cơnh: t’lêếc, dong, arây, đhađiêêng… Pazêng rau đâu nắc lứch vêy ta p’cắh đhị Gươl, đoọng ta mooi lêy lâng câl bhrợ c’cir. Đoọng haanh déh ta mooi tước la lêy, cr’noon Bhơ Hôông 1 ơy bhrợ t’váih, pa dưr c’bhúh đhưưng toong chiing ch’gâr lâng tân tung da dắ nắc apêê ta đhâm c’mor bhrợ têng. Bh’rợ pa choom cơnh ng’prá pr’ma, bhrợ bh’noóch, n’đhưưng n’toong, tân tung da dặ… đoọng ha ta đhâm c’mor nắc vêy apêê t’coóh ta ha cóh cr’noon bhrợ têng ta luôn. T’coóh Bh’riu Thiện, Bí thư chi bộ, công nắc manuýh t’coóh bhươl prá: “Xoọc đâu azi dzợ pa choom ooy bh’rợ tân tung da dặ, đhưưng n’toong đoọng ha p’niên nâu cơy. Ooy bh’rợ t’taanh, xoọc đâu pazêng ta đhâm c’mor cóh cr’noon lứch choom t’tan, choom taanh bấc rau dong n’đêêl, cắh muy taanh cơnh ty đanh nắc dzợ chêếc lêy taanh cơnh t’mêê. Chr’nắp bhlâng azi ơy pa choom ooy bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch, bấc ta đhâm cóh cr’noon ơy tộ pa choom lâng n’năl cơnh prá xay. Acu ta luôn prá xay lâng p’niên nắc t’bhlâng zư lêy rau truyền thống la liêm pr’hay âng đhanuôr hêê. Ha dang cắh, lang azi n’nâu chêết nắc văn hoá âng hêê công bil.”

     Đhơ Rôồng lâng Bhơ Hôồng 1 nắc bơr cóh pazêng bhươl cr’noon tr’haanh âng 11 chr’va, thị trấn đhị zr’lụ chr’hoong Đông Giang bhrợ têng liêm choom bh’rợ zư lêy lâng pa dưr chr’nắp văn hoá Cơ Tu.

     Ting cơnh Đề án: Pa dưr, zư lêy rau chr’nắp pr’hay văn hoá Cơ Tu cr’chăl 2009 – 2015 âng UBND chr’hoong Đông Giang, rau chr’nắp bhlâng nắc t’bhlâng xay moon, p’too pa choom rau n’năl âng đhanuôr ooy rau chr’nắp âng bh’rợ zư lêy lâng pa dưr rau chr’nắp âng văn hoá, chr’nắp bhlâng nắc cóh lang p’niên. Cr’noọ xa nay âng chr’hoong nắc pa têết bh’rợ zư lêy văn hoá lâng bh’rợ pa dưr du lịch, xay p’cắh rau chr’nắp âng văn hoá Cơ Tu tước ooy ta mooi. Tước nâu cơy 11/11 chr’val, thị trấn ơy bhrợ t’váih c’bhúh đhưưng n’toong, 80/95 bhươl cr’noon vêy c’bhúh văn nghệ… Ngành văn hoá Thông tin bhrợ têng bấc g’lúh chêếc lêy t’ruíh ty đanh âng Cơ Tu. Cán bộ văn hoá ta luôn lướt ooy bhươl cr’noon bhrợ têng xa nay bh’rợ phong trào. Đợ apêê g’lăng z’hai t’coóh ta ha cắh muy pa dưr bh’rợ c’coóch b’boóc nắc dzợ pa choom đoọng ha lang p’niên năl cơnh bhrợ têng pazêng rau tr’coóh xa nul ty đanh, taanh n’đoóh a doóh, zong n’đêêl… Bhiệc bhan cha ha roo t’mêê công vêy ta bhrợ têng cóh zập c’moo tơợ bhươl cr’noon tước ooy chr’val, nắc rau liêm crêê đoọng ha bh’rợ sinh hoạt truyền thống choom chr’va bấc ooy. Bấc zr’lụ bhrợ t’váih c’bhúh prá pr’ma, bhrợ bh’noóch k’đơơng bấc manuýh tước pấh. pr’căn Nguyễn Thị Thanh Hương, Phó Trưởng phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong Đông Giang prá: “Bh’rợ zư lêy văn hoá Cơ Tu đhị zr’lụ chr’hoong Đông Giang ơy bơơn đợ bh’nơơn bh’rợ chr’nắp, cơnh ơy choom bhrợ cớ ping cơnh ty, chêếc lêy k’rong zư đớc pr’đươi bơơn a chim a đhắh cóh đhanuôr lâng cóh trung tâm văn hoá. Ta đang moon apêê đhanuôr cóh apêê pr’loong đong chr’val, thị trấn zư lêy 62 đong đh’rơơng, zư đớ t’ruíh bh’lêê bh’la âng manuýh Cơ Tu lâng nắc vêy Bộ Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch xay moon 3 c’cir văn hoá phi vật thể, rau đêếc nắc tân tung da dặ, taanh n’đoóh a doóh lâng bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch. Ooy bh’rợ bhrợ têng thiết chế văn hoá, nắc cóh zập c’moo chr’hoong ơy xay bhrợ bấc lâng tước nâu cơy cóh chr’hoong ơy bhr’lậ pa liêm 5 bêệ gươl cóh cr’noon vêy đhanuôr acoon cóh ắt mamông.”

     T’mêê đâu UBND chr’hoong Đông Giang ơy bhrợ têng Đề án: Zư lêy lâng pa dưr văn hoá Cơ Tu đhị chr’hoong tơợ đâu tước c’moo 2020. Ting cơnh Đề án n’nâu, Đông Giang k’rong bhrợ liêm pazêng cơ sơ hạ tầng, đh’rứah lâng ta đang moon xã hội ting bhrợ têng, pa dưr k’rơ bh’rợ bhrợ pa dưr pr’ắt tr’mông văn hoá đh’rứah lâng bhrợ têng bhươl cr’noon t’mêê; t’bhlâng pa têết bh’rợ zư lêy văn hoá lâng pa dưr du lịch. Bh’rợ pa choom cr’liêng chữ Cơ Tu nắc vêy ta đoọng ooy trường học. Chr’hoong công vêy chính sách ta đang moon chêếc lêy, pa chắp ch’mêết lêy lâng zúp zooi apêê g’lăng z’hai ting pa choom văn hoá ty đanh đoọng ha lang p’niên. Ngành văn hoá công k’rang pa choom apêê cán bộ p’niên, t’béch g’lăng nắc manuýh acoon cóh… Pr’căn A Ting Tươi, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Đông Giang prá: “Bh’rợ zư lêy lâng pa dưr văn hóa Cơ Tu tơợ nâu cơy tước c’moo 2020, nâu đoo nắc xa nay bh’rợ vêy đảng bộ, chính quyền k’rang pa bhlâng. Đoọng t’bhlâng zư lêy lâng pa dưr văn hoá Cơ Tu nắc pa têết lâng bh’rợ pa dưr du lịch đoỌng xay p’cắh rau chr’nắp pr’hay văn hoá âng manuýh Cơ Tu cóh Đông Giang, công cơnh pa têết bh’rợ pa dưr kinh tế đoọng pa dưr pr’ắt tr’mông lâng t’bil ha ul pa xiêr đharứt đoọng ha đhanuôr đhị chr’hoong. T’bhlâng bhrợ k’rơ bh’rợ xay moon, p’too pa choom đoọng ha đhanuôr n’năl rau chr’nắp pr’hay âng đhanuôr Cơ Tu, tơợ đêếc đhanuôr vêy bh’rợ liêm choom đoọng pr’too pr’choom cóh bhươl cr’noon ting zư lêy lâng pa dưr văn hoá. Chr’nắp bhlâng nắc zư lêy lâng pa dưr văn hoá phi vật thể ơy vêy Bộ Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch xay moon nắc c’ir âng k’tiếc k’ruung.”

     Lâng bh’rợ liêm choom, rơơm kiêng cóh pazêng t’ngay c’xêê ha y bh’rợ zư lêy, pa dưr văn hoá Cơ Tu đhị chr’hoong Đông Giang nắc bơơn đợ bh’nơơn bh’rợ chr’nắp pr’hay lấh mơ, ting chrooi đoọng ooy bh’rợ zư lêy văn hoá ty đanh âng Cơ Tu nắc vêy ta zư lâng pa dưr cóh c’xêê c’moo ting ắt đh’rứah ooy văn hoá cơnh cóh xoọc đâu./.

ĐÔNG GIANG

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA CƠ TU

(Hoih Nhàn)

    Huyện miền núi Đông Giang, tỉnh Quảng Nam có hơn 90% dân số là đồng bào Cơ Tu. Những năm gần đây, Đông Giang đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Cơ Tu thông qua những việc làm cụ thể, có hiệu quả bước đầu.

    Tổ dệt thổ cẩm thôn Đhơ Rôồng, xã Tà Lu, huyện Đông Giang được thành lập vào năm 2014. Ban đầu, tổ dệt chỉ có vài chị em tham gia, hiện nay đã có 30 thành viên. Tất cả các sản phẩm dệt của Tổ được thực hiện theo cách truyền thống, các hoạ tiết trên tấm váy, áo nam nữ đều được giữ nguyên vẹn như trước đây. Bên cạnh đó, chị em trong tổ dệt cũng tìm tòi, sáng tạo làm ra những sản phẩm mới, như: ví nam, ví nữ, túi xách tay, áo khoác, khăn trải bàn… để đáp ứng nhu cầu của thị trường.Huyện Đông Giang đã đưa sản phẩm đi giới thiệu ở các sự kiện triển lãm, hội chợ và phát triển du lịch cộng đồng tại thôn Đhơ Rôồng.

    Chị Bhling Treng, Tổ trưởng tổ dệt thổ cẩm thôn Đhơ Rôồng cho biết: “Việc dệt thổ cẩm hiện của tổ vẫn còn dệt theo như mẫu mã truyền thống, vì đó là văn hoá truyền thống của dân tộc mình rồi. Nếu mình bỏ đi thì mất đi tính truyền thống, mặc dù không bán được nhưng vẫn phải dệt, dệt cho mình dùng, tặng cho người thân trong gia đình. Hiện nay trong thôn chúng tôi hầu như chị em nào cũng biết dệt, đặc biệt là các cháu gái, vì được mẹ chỉ dạy nên các cháu đều biết dệt. Hiện nay tổ có hơn 18 loại sản phẩm dệt khác nhau…”

    Cũng như thôn Đhơ Rôồng, thôn du lịch cộng đồng Bhơ Hôồng 1, xã Sông Kôn đến nay vẫn còn lưu giữ và phát triển nghề đan lát. Các sản phẩm chính gồm: gùi nam tơ lêếc), gùi nữ (dong), giỏ tuốt lúa(arây), nia(đhađiêng)…Tất cả sản phẩm đều được trưng bày tại nhà Gươl, để du khách có thể chiêm ngưỡng và mua làm kỷ niệm. Để phục vụ du khách đến tham quan, thôn Bhơ Hôồng 1 là đã thành lập, duy trì được đội trống chiêng và múa tân tung da dặ do thanh thiếu niên đảm nhận.Việc truyền dạy cách nói lý, hát lý, đánh trống chiêng, múa tân tung da dặ …. cho thanh thiếu niên được những người cao tuổi trong thôn tiến hành thường xuyên. Ông Bh’ríu Thiện, Bí thư Chi bộ, thành viên Hội đồng già làng  thôn cho biết: “Hiện nay chúng tôi vẫn truyền dạy lại các điệu tân tung da dặ, đánh trống chiêng cho lớp con em sau này. Về phần đan lát, hiện nay thôn chúng tôi hầu hết lớp thanh niên đều biết đan lát, đàn được nhiều loại sản phẩm, không chỉ của truyền thống mà có những cái mới do chúng tôi tìm tòi học hỏi. Đặc biệt chúng tôi đã truyền dạy lại cách nói lý, hát lý, nhiều thanh niên đã chịu học và đã biết cách nói lý hát lý. Tôi thường xuyên nói với các cháu phải cố gắng học cái truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình. Nếu không, lớp chúng tôi chết đi thì văn hóa của mình cũng mất theo.”

    Đhơ Rôồng và Bhơ Hôồng 1 là hai trong số các thôn tiêu biểu của 11 xã, thị trấn trên địa bàn huyện Đông Giang có cách làm hay và hiệu quả trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Cơ Tu.

    Theo Đề án: Khôi phục, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá Cơ Tu giai đoạn 2009 – 2015 của UBND huyện Đông Giang, điều quan trọng là tăng cường tuyên truyền, nâng cao hiểu biết của bà con về tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy gia trị văn hoá, đặc biệt là trong giới trẻ. Mục tiêu của huyện là gắn bảo tồn văn hoá với bước đầu phát triển du lịch, quảng bá những giá trị văn hoá Cơ Tu đến đông đảo du khách. Đến nay 11/11 xã, thị trấn đã có đội trống chiêng, 80/95 thôn có đội văn nghệ... Ngành Văn hóa Thông tin tiến hành nhiều đợt sưu tầm truyện cổ tích Cơ Tu. Cán bộ văn hóa thường xuyên đi cơ sở xây dựng phong trào. Những nghệ nhân cao tuổi không chỉ vực dậy nghệ thuật điêu khắc mà còn tự tổ chức truyền dạy cho lớp trẻ cách chế tác và chơi nhạc cụ truyền thống, dệt thổ cẩm… Lễ hội mừng lúa mới được tổ chức hàng năm từ thôn đến xã là không gian văn hóa thuận lợi để các sinh hoạt truyền thống có sức lan tỏa. Nhiều nơi thành lập câu lạc bộ nói lý, hát lý thu hút đông người tham gia. Bà Nguyễn Thị Thanh Hương, Phó Trưởng phòng Văn hoá Thông tin huyện Đông Giang nói: “Công tác bảo tồn văn hoá Cơ Tu trên địa bàn huyện Đông Giang đã đạt được những kết quả nhất định, như đã mô phỏng được tượng nhà mồ, sưu tầm được một số dụng cụ săn bắt lưu trữ ở nhân dân và tại trung tâm văn hoá. Vận động được tại các xã, thị trấn 62 hộ gia đình lưu giữ nhà sàn, sưu tầm được truyện cổ Cơ Tu và được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công nhận ba di sản văn hoá phi vật thể, đó là điệu múa tân tung da dắ, dệt thổ cẩm và nghệ thuật nói lý hát lý. Về xây dựng thiết chế văn hoá, cũng như các năm huyện đã xây dựng đựơc nhiều, và đến hiện nay trên địa bàn huyện đã bảo tồn và tu sữa 57/78 thôn có đồng bào dân tộc sinh sống.”

    Mới đây UBND huyện Đông Giang đã xây dựng Đề án: Bảo tồn và phát triển văn hóa Cơ Tu trên địa bàn huyện gia đoạn từ nay đến năm 2020.  Theo Đề án này, Đông Giang đầu tư hoàn thiện các cơ sở hạ tầng, kết hợp với xã hội hoá, đẩy mạnh xây dựng đời sống văn hoá với xây dựng nông thôn mới; tiếp tục gắn công tác bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch. Việc giảng dạy chữ viết Cơ Tu được đưa vào trường họ. Huyện cũng có chính sách khuyến khich hoạt động sưu tầm, nghiên cứu và hỗ trợ các nghệ nhân tham gia truyền dạy văn hóa truyền thống cho lớp trẻ. Ngành Văn hóa cũng được quan tâm đào tạo đội ngũ cán bộ trẻ, có năng lực là người dân tộc thiểu số.... Bà A Ting Tươi, Phó Chủ tịch UBND huyện Đông Giang cho biết: “Công tác bảo tồn và phát triển văn hoá Cơ Tu từ nay đến năm 2020, là vấn đề được đảng bộ, chính quyền rất quan tâm. Để tiếp tục bảo tồn và phát triển văn hoá Cơ Tu thì tiếp tục gắn với việc phát triển du lịch để quảng bá hình ảnh, nét đẹp văn hoá của người Cơ Tu ở Đông Giang cũng như gắn với phát triển kinh tế để nâng cao đời sống và góp phần xoá đói giảm nghèo cho nhân dân trên địa bàn huyện Đông Giang. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền đến bà con, để bào con hiểu được cái giá trị truyền thống tốt đẹp của đồng bào Cơ Tu, và từ đó bà con có thái độ tích cực tuyên truyền trong cộng đồng dân cư tham gia bảo tồn và phát triển văn hoá. Đặc biệt là cùng giữ gìn và phát triển văn hoá phi vật thể đã được Bộ VH, TT và DL công nhận di sản cấp quốc gia.”

    Với cách làm tích cực, hiệu quả hy vọng trong thời gian đến công tác bảo tồn, phát triển văn hoá Cơ Tu tại huyện Đông Giang sẽ đạt được những kết quả cao hơn, góp phần để văn hoá truyền thống Cơ Tu được giữ gìn và phát huy trong xu thế hội nhập văn hóa hiện nay./.