Prớ A riêu nắc râu t’nơơm chr’nóh âng chô bh’nơơn kinh tế liêm dal đoọng ha đhanuôr Cơ Tu đhị zr’lụ A Sờ, chr’val Mà Cooih, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam. Prớ A riêu cắh muy tr’haanh đhị vel đong tỉnh Quảng Nam nắc dzợ tước bấc vel đong lơơng cóh prang k’tiếc k’ruung hêê. Vêy bơơn bh’nơơn nâu nắc đươi vêy chính quyền chr’hoong Đông Giang ơy k’đươi bhrợ têng dự án pa dưr zập râu chr’nóh chr’bệêt nâu ting c’lâng hàng hoá cr’chăl 2014-2016.  Đhơ cơnh đếêc, đoọng chr’nắp tr’haanh prớ a riêu nắc tước ch’ngai lấh mơ dzợ nắc lêy vêy c’lâng bh’rợ ghít liêm lấh.

          Bha ar x’rắ âng Quốc Thông lâng Bích Nhật, CTV Đài TNVN:

          Ting cơnh p’rá Cơ Tu, Ariêu nắc chịm A Riêu. Chịm A Riêu kiêng choóh cr’liêng prớ nâu, tu cơnh đếêc nắc bh’ươr mr’loọng xưl pr’hay pa bhlầng. A Chịm nâu tợơ ơy chóh prớ nâu nắc ệê cr’liêng prớ tước zập ooy. Tu cơnh đếêc, pân lơơng đớc m’ma prớ nâu nắc A Riêu. Prớ A Riêu buôn chắt váih cóh da ding đhêl nhuum, đhị đhr’đấc dal tợơ 50-100m t’ping lâng mặt k’tiếc lâng bơơn đhanuôr A Sờ, chr’valMà Cooih bơơn lêy. Mơ chu đấc ooy ha rêê, lêy prớ k’tứi, đha hum, há lalay lâng prớ lơơng, đhanuôr cóh đâu ta luôn pếêh cha, xang nắc bơơn m’ma âng chô chóh đoọng pa câl.

          Bêl prớ nâu pa câl cóh thị trường, ma nuýh đươi dua nắc kiêng bhlầng lâng pa câl cung z’zăng tu cơnh đếêc nắc chính quyền vel đong quyết định đoọng bhrợ têng hàng hoá lâng đhăm chóh ga mắc lấh. Prớ A Riêu chắt váih liêm đhị zr’lụ k’tiếc A Sờ tu cơnh đếêc nắc đhr’năng chóh prớ liêm buôn pa bhlầng, prớ chắt váih prang c’moo lâng âng chô cr’liêng prớ zăng bấc. Muy đắh đhăm chóh prớ Ariêu bơơn chóh cóh zr’lụ k’tiếc vêy đhêl nhuum.

          Tợơp c’moo 2014, t’coóh Nguyễn Thanh Tân-Chủ tịch UBND chr’val Ma Cooih ơy k’đươi râu zúp zooi âng pazêng cán bộ chuyên môn đhị chr’hoong chếêc lêy m’ma đoọng chóh pa trơơi t’bấc. Bhiệc pa trơơi m’ma cung ba buôn bhlầng đui cơnh bhrợ m’ma ha roo. Nắc ting chế độ 2 pứih, 3 chrộ (tram 2 chu đác pứih, 3 chu đác chrộ), cr’liêng n’đoo dơng nắc pay lơi, pazêng cr’liêng clệch nắc đơơng pay chóh. Cr’liêng prớ lâng đợ há đui cơnh prớ cóh crâng… T’coóh Trần Quốc Trí t’mêê nắc muy pr’loọng đong chóh prớ, n’jứah tệêm ngăn bh’rợ Chủ tịch hội đồng quản trị, Chủ nhiệ Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Ma Cooih đoọng năl:

          Chr’nắp âng prớ A Riêu nâu nắc cr’liêng k’tứi ha dợ cha xợơng há lâng đha hum. Lâng t’nơơm prớ đồng bằng nắc p’lêê pậ ha dợ nắc cắh yêm mơ prớ nâu. Tu prớ nâu nắc chóh cóh ha rêê tu cơnh đếêc sạch doó za nươu râu rị. Bêl bhrợ têng nắc đươi dua bhoóh a năm nắc cơnh bhrợ têng tợơ ty đanh hay âng ma nuýh Cơ Tu. Đhanuôr Cơ Tu bhrợ têng nắc choom đớc đanh 5-6 c’xêê.

          Prớ A Riêu nắc p’lêê boong váih prang c’moo tu cơnh đếêc nắc zập c’xêê đhanuôr cóh đâu chóh mơ 2 chu. Tợơ ơy pếêh bơơn xang, Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Ma Cooih k’rong câl, xang đếêc nắc đơơng bhrợ têng váih pr’đươi prớ A Riêu pa câl đoọng ha thị trường. Zập kilogram prớ A Riêu xoọc đâu vêy chr’nắp tợơ 200-250 r’bhầu đồng. Prang chr’val vêy 20 pr’loọng đong chóh prớ. Zập hân noo chóh prớ, pr’loọng m’bứi bhlầng nắc vêy bơơn lãi lấh 30 ức đồng, bấc pr’loọng đong bơơn tước 50 ức đồng.

          Đợ prớ pếêh bơơn cung cắh zập pa câl đoọng ha thị trường. Tu cắh zập prớ nắc Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Ma Cooih cắh pay đớp râu zước moon câl đớc bấc pa bhlầng, cóh đếêc zêng lâng gr’họt moon pa câl 500 tọ prớ zập t’ngay đoọng ha Siêu thị ga mắc đhị Đà Nẵng. Ting cơnh chếêc lêy năl nắc xoọc đâu, prớ A Riêu pa câl đắh c’lâng la léh đhị bơr pêê tỉnh thành nắc cắh ơy pa câl đhị hệ thống pa câl ga mắc cơnh chợ, siêu thị.

          A moó Thu Sương ắt đhị thành phố Đà Nẵng moon:

          Lalăm a hay, cu bơơn muy cha’nắc pr’zợc lứơt pa bhrợ cóh Đông Giang câl đoọng 2 tọ prớ A Riêu. Chô cha xợơng prớ nâu yêm, xợơng đha hum, cha xợơng lalay lâng prớ âng zi cha zập t’ngay, tu cơnh đếêc zập ngai zêng kiêng. Acu t’moóh pr’zợc cu cóh Đà Nẵng vêy cóh chợ cắh cợ siêu thị pa câl prớ nâucắh đoọng cu câl chô cha. Bêl ơy t’moóh xang nắc vêy năl pr’hắt bhlầng cóh chợ cắh cợ cóh siêu thị vêy pa câl prớ nâu. A cu rơơm prớ nâu nắc đấh bơơn pa câl zập đhị cóh thị trường đoọng cu cung cơnh ma nuýh lơơng choom câl đươi ba buôn.

          Ting cơnh pa căn A lăng Thị Trâm- Phó Chủ tịch chr’val Ma Cooih, cóh c’moo 2016, đhăm chóh prớ cóh prang chr’val nắc ơy bhrợ ta bhứah tước 22ha, bơơn đợ bấc 2 tấn, pa câl đoọng ha thị trường 10 r’bhầu tọ prớ, bh’nơơn âng chô 500 ức đồng. Ủy ban chr’val cung ơy pa zay xay moon nắc t’bhlầng pa dưr đhăm prớ, pazưm lang apêê hội đoàn thể t’pấh đha nuôr chóh bhrợ; lêy tập huấn, pa choom đhanuôr cơnh bhrợ têng cung cơnh zúp zooi đắh m’ma chóh, phân bón, tọ nhãn đớc đoọng ha đhanuôr.

          Chr’val Ma Cooih cung ơy bhrợ t’váih tổ hợp tác chóh bhrợ prớ A Riêu moọt c’moo 2014 lâng bhrợ ta bhứah hợp tác xã c’moo 2015 ha dợ bhiệc pa  dưr chr’nắp prớ A Riêu nắc dzợ bấc râu k’đháp k’ra. T’coóh Trần Quốc Trí- Chủ nhiệm Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Ma Cooih đoọng năl:

          Xọoc đâu, lâng prớ A Riêu, lấh mơ k’đháp k’ra đhăm chóh m’bứi, cơnh bhrợ têng âng đhanuôr dzợ la léh đh’rứah lâng đếêc dzợ bấc râu k’đháp k’ra lơơng cóh thị trường. Bấc ngai dua tợơ râu uy tín, chr’nắp  âng prớ A Riêu. Apêê đươi dua prớ râu lơơng ếêh râu prớ A Riêu tu lêy mr’cơnh lâng A Riêu, bh’nơơn nắc cắh tệem ngăn, apêê luúc pa câl cóh thị trường đoọng pay chr’nắp âng prớ A Riêu. Tợơ đếêc nắc cóh thị trường nâu kêi dưr váih râu boóp p’rá pa xiêr uy tín prớ A Riêu nâu.

          Chủ tịch UBND chr’hoong Đông Giang ơy ký quyết định đoọng bhrợ têng đề án k’rong câl máy móc, pr’đươi pr’dua liêm mâng lấh đoọng pa dưr dal bh’nơơn prớ A Riêu (chr’val Ma Cooih). Bh’rợ âng đề án nắc đoong câl máy móc, pr’đhang  prớ bhoóh A Riêu đoọng liêm choom ting cơnh râu kiêng dua bấc pa bhlầng âng đhanuôr. Tợơ đếêc, t’váih pr’đợơ đoọng ha đơn vị bơơn đớp râu liêm choom nắc Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Ma Cooih t’bhlầng tr’zệêng, ta bhứah thị trường, t’bấc bh’nơơn âng chô zập c’moo ( dzoóc 20%/c’moo); chroik’rong pa dưr kinh tế, t’váih bhiệc bhrợ đoọng ha đhanuôr vel đong. UBND chr’hoong cung zúp zooi 50% zên bạc câl 2 tủ mát zư lêy prớ bhoóh, 2 máy kít boóp tọ; đh’rứah nắc zúp zooi 50% zên pa liêm pr’đhang, nắc cơnh vặ đơn vị bhrợtêng, in 2.000 nhãn, câl 2.000 tọ t’mêê đoọng ha prớ A Riêu. Pazêng dự toán bhrợ têng nắc 77 ức đồng; cóh đếêc zên sự nghiệp kinh tế khuyến công vel đong nắc zúp zooi đoọng ha hợp tác xã 39 ức đồng.

          Rơơm đoọng cóh c’moo 2017 nâu, apêê cơ quan ban ngành vel đong nắc pa glúh cớ pazêng c’lâng bh’rợ đoọng bhlếh lơi râu k’đháp k’ra đoọng ha đhanuôr chóh prớ, bhrợ ta bhứah thị trường pa câl đoọng ha prớ A Riêu./.

ĐỂ THƯƠNG HIỆU ỚT A RIÊU VƯƠN XA

               Ớt Ariêu là loại cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người dân Cơ Tu ở vùng A Sờ, xã Mà Cooih, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam. Sản phẩm ớt Ariêu không chỉ nổi tiếng trên địa bàn tỉnh Quảng Nam mà còn lan rộng đến nhiều địa phương khác trong cả nước. Có được thành quả trên nhờ chính quyền huyện Đông Giang đã đề ra dự án phát triển loại nông sản này theo hướng hàng hóa giai đoạn 2014 – 2016. Thế nhưng, để thương hiệu ớt A Riêu tiếp tục vươn xa hơn nữa cần có những giải pháp cụ thể hơn.

Bài viết của Quốc Thông và Bích Nhật, CTV Đài TNVN:

               Theo tiếng CơTu, Ariêu có nghĩa là chim chào mào. Chào mào rất thích ăn loại ớt này, và chính vì vậy giọng hót rất hay. Chào mào sau khi ăn loại ớt này đã phân tán hạt đi khắp nơi. Vì vậy, ngưởi ta gọi giống ớt này là A Riêu.Ớt Ariêu thường mọc trên núi đá vôi, ở độ cao 50 đến 100m so với mặt đất và được người dân thôn A Sờ, xã Mà Cooih phát hiện. Mỗi khi lên rẫy, thấy loại ớt nhỏ, thơm, có vị cay nồng rất đặc biệt, bà con nơi đây thường hái về ăn, sau đó kiếm giống về trồng để bán với quy mô nhỏ, tự phát.

                   Khi loại ớt này đưa ra thị trường, người tiêu dùng rất chuộng và bán được giá nên chính quyền địa phương quyết định đưa vào sản xuất hàng hóa với quy mô lớn hơn. Ớt Ariêu rất thích nghi tốt với điều kiện vùng đất A Sờ nên quá trình trồng ớt diễn ra rất thuận lợi, ớt xanh tốt quanh năm và cho sản lượng tương đối cao. Một phần diện tích ớt Ariêu được trồng trên vùng đất có núi đá vôi. 

                    Đầu năm 2014, ông Nguyễn Thanh Tân - Chủ tịch UBND xã Ma Cooih đã nhờ sự giúp đỡ của những cán bộ chuyên môn ở huyện tìm cách nhân giống ớt a riêu. Việc nhân giống cũng đơn giản như làm lúa giống vậy. Cứ theo chế độ 2 sôi, 3 lạnh (ngâm 2 lần nước sôi, 3 lần nước lạnh), hạt nào nổi lên thì vớt bỏ, những hạt ở dưới đáy có thể đem ra gieo giống. Trái ớt và hương vị của nó giống y như với những cây ớt ở rừng…Ông Trần Quốc Trí vừa là một hộ dân trồng ớt ,vừa đảm nhiệm vị trí Chủ tịch hội đồng quản trị, Chủ nhiệm Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Mà Cooih  cho biết:

                 “Đặc trưng của trái ớt Ariêu này là nó nhỏ, rất nhỏ nhưng nó lại có độ cay đậm đà và nó có hương thơm rất đặc trưng. Đối với cây ớt đồng bằng thì trái to nhưng mà hương vị của nó không thể đậm đà bằng cái này. Bởi vì cái này được trồng trên nương rẫy nên độ sạch của nó hoàn toàn nhờ vào tự nhiên. Khi chế biến áp dụng theo một quy trình cực kì sạch, tức là chỉ sử dụng muối và theo phương pháp truyền thống của người Cơ Tu. Đồng bào Cơ Tu họ làm thì giữ, bảo quản được từ 5 đến 6 tháng”.

                     Ớt A Riêu ra trái quanh năm nên trung bình mỗi tháng người dân nơi đây thu hoạch khoảng 2 đợt. Sau khi thu hoạch xong, Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Mà Cooih sẽ thu mua ngay lập tức, sau đó đem chế biến thành sản phẩm muối ớt Ariêu truyền thống để xuất ra thị trường. Mỗi kilôgam ớt Ariêu hiện nay có giá từ 200 đến 250 nghìn đồng. Toàn xã có 20 hộ trồng ớt  Mỗi vụ trồng ớt, hộ ít nhất thu lãi trên 30 triệu đồng, hộ nhiều lên đến 50 triệu đồng.. 

                      Sản lượng ớt thu hoạch được vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu của thị trường. Vì thiếu nguyên liệu để chế biến sản phẩm muối ớt truyền thống nên Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Mờ Cooih đã phải khước từ nhiều đơn đặt hàng lớn, trong đó phải kể đến hợp đồng cung ứng 500 hộp ớt mỗi ngày cho một siêu thị lớn tại Đà Nẵng. Theo tìm hiểu thì hiện nay, sản phẩm ớt Ariêu muối chủ yếu phân phối thông qua các đầu mối thu mua nhỏ lẻ tại một số tỉnh thành chứ chưa thể vươn tới các hệ thống mua bán lớn hơn như chợ, siêu thị.

Chị Thu Sương ở thành phố Đà Nẵng nói:

                 “Lúc trước, tôi được một người bạn đi công tác ở Đông Giang về tặng cho 2 hũ ớt Ariêu. Về ăn thử thấy loại ớt này ngon, có mùi thảo mộc, hương vị rất khác so với loại ớt mà tôi ăn hằng ngày nên ai cũng thích. Tôi thử hỏi bạn tôi ở Đà Nẵng có chợ hay siêu thị nào bán loại ớt này không để tôi mua về ăn. Nhưng hỏi ra mới biết hiếm có chợ hay siêu thị nào ở đây bán loại ớt trên. Tôi mong rằng loại ớt này sẽ sớm được bày bán rộng rãi trên thị trường để tôi cũng như những người khác có thể mua nó một cách dễ dàng.

               Theo bà A Lăng Thị Trâm – Phó Chủ tịch xã Mà Cooih, trong năm 2016, diện tích trồng ớt trên toàn địa bàn toàn xã đã mở rộng lên 22 ha, sản lượng đạt 2 tấn, cung ứng ra thị trường gần 10 nghìn hộp ớt, doanh thu đạt 500 triệu đồng. Ủy ban xã cũng đã tích cực tuyên truyền chủ trương đẩy mạnh việc phát triển trồng ớt, phối hợp với các hội đoàn thể xã khuyến khích bà con mở rộng diện tích sản xuất; tổ chức tập huấn, hướng dẫn cho bà con quy trình sản xuất, chế biến cũng như hỗ trợ cây giống, phân bón, hộp nhãn cho bà con.

                  Xã Mà Cooih cũng đã thành lập tổ hợp tác chuyên sản xuất cây ớt Ariêu vào năm 2014 và mở rộng thành hợp tác xã năm 2015 nhưng việc phát triển thương hiệu ớt Ariêu vẫn còn không ít khó khăn. Ông Trần Quốc Trí Chủ nhiệm Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Mà Cooih cho biết:

                  Hiện nay, đối với sản phẩm ớt Ariêu, ngoài khó khăn diện tích hạn hẹp, cách thức sản xuất của bà con còn manh mún, nhỏ lẻ thì bên cạnh đó còn một số khó khăn ngoài thị trường. Một số cá nhân lợi dụng uy tín, thương hiệu của ớt Ariêu. Họ sử dụng những cây ớt khác không phải là ớt A riêu có hình dáng rất giống, chất lượng không đảm bảo, pha trộn vào đưa ra thị trường để mượn thương hiệu của cây ớt A riêu. Từ đó trên thị trường bây giờ tạo ra một dư luận làm giảm uy tín sản phẩm ớt A riêu này.

                    Chủ tịch UBND huyện Đông Giang đã ký quyết định phê duyệt đề án đầu tư máy móc, trang thiết bị nâng cao chất lượng sản phẩm ớt A Riêu (xã Ma Cooih). Mục tiêu đề án là nhằm mua sắm máy móc, thiết bị, công cụ phục vụ khâu bảo quản, trưng bày và hỗ trợ cải tiến mẫu mã sản phẩm ớt muối A Riêu cho phù hợp yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng. Qua đó, tạo điều kiện cho đơn vị hưởng lợi là Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Ma Cooih tăng sức cạnh tranh, mở rộng thị trường, tăng quy mô sản xuất để nâng cao doanh thu hằng năm (tăng 20%/năm); góp phần phát triển kinh tế, giải quyết việc làm cho nhân dân địa phương. UBND huyện cũng hỗ trợ 50% kinh phí mua 2 tủ mát bảo quản ớt muối, 2 máy kít miệng hộp sản phẩm; đồng thời hỗ trợ 50% kinh phí cải tiến mẫu mã, điển hình là thuê đơn vị thiết kế, in 2.000 nhãn, sắm 2.000 hộp mới cho ớt muối A Riêu. Tổng dự toán thực hiện là 77 triệu đồng; trong đó nguồn vốn sự nghiệp kinh tế khuyến công địa phương sẽ hỗ trợ cho hợp tác xã 39 triệu đồng.

              Hy vọng trong năm 2017 này, các cơ quan ban ngành địa phương sẽ tiếp tục đưa ra những giải pháp nhằm tháo gỡ những khó khăn cho bà con trồng ớt nơi đây, đồng thời tiếp tục khuyến khích bà con tăng diện tích trồng ớt, mở rộng thị trường tiêu thụ cho sản phẩm ớt A Riêu./.