K’rang ooy rau bil bal văn hoá âng acoon cóh, t’coóh Cà Văn Chung, đhanuôr Thái, phó Giám đốc Trung tâm khoa học lâng công nghệ tỉnh Sơn La ơy chêếc lêy, pa chắp ch’mêết lêy, đươi dua khoa học công nghệ cóh bh’rợ zư lêy văn hoá Thái. Bh’rợ đươi dua tin học đoọng pa choom lâng học chữ Thaí, bhrợ têng lịch t’ngay c’xêê bhrợ ha rêê đhuốch lâng bhrợ têng số cóh pazêng tác phẩm văn hoá Thái âng đoo ơy bhrợ đoọng ha đhanuôr Thái cóh đâu vêy p’xoọng pr’đơợ zư đớc, pa dưr văn hoá âng acoon cóh đây.

    Nắc manuýh Thái, dưr lâng pậ bành cóh cr’noon Co Pục, chr’val Chiềng Ngần, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La, cr’noon vêy tước 100% đhanuôr Thái ắt mamông. Tơợ bêl tứi t’coóh Cà Văn Chung ơy n’năl văn hoá âng đhanuôr đay. Tu cơnh đêếc, t’coóh Chung ta luôn k’rang nắc bhrợ têng cơnh ooy chrooi đoọng m’bứi g’léh c’rơ âng đay ooy bh’rợ zư lêy văn hoá âng acoon cóh. Xang tơợ bêl học trung cấp nông nghiệp, học xang chô pa bhrợ đhị apêê đơn vị lay cơnh, cơnh: Phòng ch’mêết lêy đhr’năng âng k’tiếc bhrợ têng ha rêê đhuốch Tây Bắc, Uỷ ban Khoa học – kỹ thuật; lướt bộ đội tình nguyện cóh Bắc Lào, xang n’nắc xoọc đâu nắc Phó giám đốc Trung tâm Khoa học lâng Công nghệ tỉnh, ađoo ơy đớc bấc t’ngay c’xêê đoọng chêếc lêy bấc rau bha ar bha tơ xay truíh ooy pr’ắt tr’mông lâng acoon manuýh Thái. Lâng rau chrooi đoọng âng đoo lâng apêê pa bhrợ đh’rứah lâng đoo nắc bhrợ têng xang bh’rợ bh’rợ bhrợ t’mót chữ Thái ooy phần mềm máy tính, tước nâu cơy cr’liêng chữ Thái nắc vêy ta đươi cóh bh’rợ pa choom lâng học đhị pazêng zr’lụ giáo dục ta luôn cóh tỉnh Sơn La. Lâng xoọc vêy ta bhrợ pa choom đoọng ha apêê giáo viên nắc manuýh Thái xoọc pa bhrợ cóh apêê trường tiểu học đhị tỉnh Sơn L lâng đươi dua cóh bh’rợ pa choom cóh ha y chroo. Cô giáo Hà Thị Thành, giáo viên Tiểu học chr’val Mường Giôn, chr’hoong Quỳnh Nhai nắc muy cóh pazêng manuýh học âng t’coóh Chung xay moon: “Thầy Chung nắc manuýh zư đớc văn hoá Thái, hân đhơ t’coóh đhur nắc thầy dzợ t’bhlâng pa choom cr’liêng chữ Thái đoọng ha a đhi a moó zi. Thầy nắc manuýh k’rang bấc pa bhlâng ooy văn hoá Thái.”

    Tơợ rau la lua âng bh’rợ pa choom lâng học chữ Thái, bơơn lêy đợ rau zr’nắh k’đháp âng manuýh cắh n’năl p’rá Thái lum bêl học cr’liêng chữ, t’coóh Chung nắc chêếc pa chắp ch’mêết lêy cớ, bhrợ đợ c’nắt bh’rợ ng’học p’rá, chữ Thái cóh máy tính. Bh’rợ n’nâu vêy pr’đươi cóh la lua liêm choom bhlâng. t’coóh Chung prá: “Học chữ Thái công buôn a năm nắc công vêy manuýh cắh n’năl p’rá Thái, cắh vêy thầy pa choom nắc cắh choom học, vêy thầy pa choom nắc bơơn xơợng, acu t’mêê bhrợ têng bh’rợ pa choom t’mót ooy máy tính đoọng zập nga choom học chữ Thái, máy prá p’rá đoọng ng’xơợng, manuýh học nắc xơợng cóh máy tinh, nắc công cắh vêy ngai công vây máy tính, acu t’mêê bhrợ bh’rợ pa choom chữ Thái ooy đĩa CD. Xoọc đâu bh’rợ ơy xang ta bhrợ têng nắc acu đoọng ooy Sở Khoa học lâng Công nghệ k’đhơợng lêy, ngai kiêng học nắc tước ooy đâu đoọng pa chắp ch’mêết lêy học tập.”

     Chr’nắp bhlâng, lâng đhanuôr Thái cóh Sơn La, t’coóh Cà Văn Chung nắc manuýh vêy công bhrợ lịch Thái mót ooy pr’ắt tr’mông. Đhanuôr Thái vêy bh’rợ dáp t’ngay c’xêê la lay lâng đươi dua cóh pazêng rau xa nay bh’rợ cóh pr’ắt tr’mông. Pa chắp ch’mêết lêy gít ooy lịch Thái, c’moo 1990, ađoo xrặ bhrợ lâng xay moon đoọng lịch Thái mót ooy lịch bhrợ ha rêê đhuốch âng Sơn La. Bh’rợ âng đoo nắc vêy ta ch’mêết lêy, đoọng đươi tơợ đêếc tước nâu cơy nắc vêy đhanuôr haanh déh pa bhlâng. Bấc bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy, xrặ bhrợ âng đoo nắc vêy ta đươi cóh pr’ắt tr’mông âng đhanuôr, cơnh: Lịch Blog đoọng ha đhanuôr Thái; lịch Khoa học Sơn la; lịch xay moon pa bhrợ ta têng âng ngành Nông nghiệp lâng pa dưr pa xớc bhươl cr’noon… Ađoo công nắc manuýh pa bhlâng ooy xa nay bh’rợ cấp tỉnh xrặ bhrợ Lịch đhanuôr Thái tỉnh Sơn La, chêếc lêy, xrặ bhrợ, bhrợ ma số 200 pr’hát đhanuôr Thái đoọng ha bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy khoa học: pa chắp ch’mêết lêy bhrợ têng bh’rợ zúp zooi hát pr’hát đhanuôr Thái tỉnh Sơn La. T’bhlâng bhrợ têng pazêng bh’rợ tr’nêng n’nắc, t’coóh Cà Văn Chung rơơm kiêng nắc văn hoá âng acoon cóh đay doọ choom dưr bil: “Acu bhui har bêl ơy choom bhrợ têng đợ bh’rợ tr’nêng chr’nắp ooy văn hoá acoon cóh Thái. Dzợ bấc rau k’rang acu cắh ơy bơơn bhrợ, cóh ha y chroo nắc dzợ bấc bh’rợ tr’nêng ng’bhrợ, acu rơơm kiêng nắc zập ngai đh’rứah zư lêy lâng pa dưr đợ rau chr’nắp pr’hay văn hoá âng acoon cóh đay, cắh choom đớc u bil. Đợ rau choom t’mót ooy máy tính nắc ng’t’mót đoọng choom zư đớc cóh đanh đươnh. Acu rơơm kiêng lang nâu cơy t’bhlâng học tập lâng t’bhlâng xay bhrợ bh’rợ tr’nêng văn hoá âng k’conh pa bhướp.”

     T’coóh Cà Văn Chung ơy vêy Uỷ ban nhân dân tỉnh Sơn La, ngành Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch cher đoọng bấc Bằng khen, giấy khen tu vêy bh’nơơn bh’rợ chr’nắp cóh bh’rợ zư lêy lâng pa dưr văn hoá acoon cóh. Lâng trường Đại học quốc gia ơy haanh déh đợ rau chrooi đoọng chr’nắp liêm âng đoo ooy bh’rợ zư lêy văn hoá Thái./.

ỨNG DỤNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ

TRONG BẢO TỒN VĂN HÓA THÁI SƠN LA

           (TTTB-Lường Hạnh)

     Trăn trở trước nguy cơ mai một văn hóa dân tộc, ông Cà Văn Chung, dân tộc Thái, phó Giám đốc Trung tâm khoa học và công nghệ tỉnh Sơn La đã có nhiều sưu tầm, nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ trong bảo tồn văn hóa Thái. Việc tin học hoá  dạy và học chữ Thái, sản xuất nông lịch và số hóa các tác phẩm văn hoá Thái của ông đã giúp đồng bào Thái ở đây có thêm điều kiện gìn giữ, phát huy  văn hóa dân tộc mình.

     Là người dân tộc Thái, lại sinh ra và lớn lên ở bản Co Pục, xã Chiềng Ngần, thành Phố Sơn La, tỉnh Sơn La, bản có 100% đồng bào Thái sinh sống. Từ nhỏ ông Cà Văn Chung đã thấm đẫm văn hóa của đồng bào mình. Vì thế, ông Chung luôn trăn trở làm thế nào đóng góp sức nhỏ của mình vào việc bảo tồn văn hoá của dân tộc. Ngay từ khi học trung cấp nông nghiệp, ra trường về công tác tại tại các đơn vị khác nhau như: Phòng phân tích thổ nhưỡng nông hoá Tây Bắc; Uỷ ban Khoa học- kỹ thuật; đi bộ đội tình nguyện ở Bắc Lào, rồi giờ là Phó giám đốc Trung tâm Khoa học và Công nghệ tỉnh, ông đã giành nhiều thời gian sưu tầm được nhiều tư liệu về cuộc sống và con người của đồng bào Thái. Với những đóng góp của ông và đồng sự trong việc đưa phông chữ Thái vào phần mềm máy vi tính, đến nay phông chữ Thái đã được ứng dụng vào việc dạy và học trong các trung tâm giáo dục thường xuyên ở tỉnh Sơn La. Và hiện đang được triển khai tập huấn tới đội ngũ giáo viên là dân tộc Thái đang công tác tại các trường Tiểu học trong tỉnh Sơn La phục vụ cho công tác truyền dạy sau này. Cô giáo Hà Thị Thành, giáo viên Tiểu học xã Mường Giôn, huyện Quỳnh Nhai là một trong những học viên của ông Chung cho biết: “Thầy Chung là người bảo tồn văn hoá Thái, tuy tuổi cao nhưng Thầy rất nhiệt tình truyền dạy chữ Thái cho anh chị, em chúng tôi. Thầy là người rất tâm đắc với văn hoá Thái.”

     Qua thực tiễn việc dạy và học chữ Thái, thấy được những khó khăn của người không biết tiếngThái gặp phải trong việc học chữ, ông Chung lại mày mò  nghiên cứu, cài đặt chương trình học tiếng, chữ Thái trên máy tính. Chương trình này có ứng dụng thực tế khá tốt. Ông Chung cho biết thêm: “Học chữ Thái dễ thôi nhưng có người không biết tiếng Thái, không có thầy dạy thì không học được, có thầy đánh vần cho nghe, tôi mới xây dựng một chương trình cho vào máy vi tính để cho người học chữ Thái, máy đánh vần cho nghe, người học nghe trong máy, nhưng không phải ai cũng có máy tính, tôi mới đưa chương trình dạy học chữ Thái vào đĩa CD. Bây giờ sản phẩm làm ra tôi giao cho Sở Khoa học và Công nghệ quản lý, ai có nhu cầu có thể tìm đến đây tìm hiểu và nghiên cứu học tập.”

     Đặc biệt, với đồng bào Thái ở Sơn La, ông Cà Văn Chung là người có công đưa lịch Thái vào đời sống. Đồng bào Thái có cách tính lịch riêng và áp dụng vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Đi sâu nghiên cứu về lịch Thái, năm 1990, ông đã biên soạn và đề xuất đưa lịch Thái vào Nông lịch Sơn La. Công trình của ông được thẩm định, đưa vào sử dụng từ đó đến nay được bà con nhiệt tình ủng hộ. Nhiều công trình nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn của ông được đưa vào ứng dụng trong đời sống, sinh hoạt của bà con như: Lịch Blog phục vụ bà con đồng bào Thái; lịch Khoa học Sơn La; lịch chỉ đạo sản xuất của ngành Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn...Ông cũng là chủ nhiệm đề tài cấp tỉnh về “Nghiên cứu, biên soạn và tin học hoá lịch Thái”; thực hiện Biên soạn bộ sách Lịch dân tộc Thái tỉnh Sơn La; sưu tầm, biên tập, số hóa 200 bài hát dân ca Thái cho Đề tài nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu, xây dựng chương trình hỗ trợ hát dân ca Thái tỉnh Sơn La”. Say sưa, miệt mài tất cả những việc làm ấy, ông Cà Văn Chung chỉ với mong ước văn hóa của dân tộc không bị mai một: “Tôi rất vui khi mình làm được những việc có ý nghĩa đối với văn hoá dân tộc Thái. Còn nhiều trăn trở tôi chưa làm được, dự định trong thời gian tới còn nhiều việc phải làm, tôi mong muốn mọi người cùng bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá dân tộc không để mai một đi, những gì có thể thì nên đưa vào máy vi tính để bảo tồn được lâu dài. Tôi mong thế hệ trẻ cố gắng học tập và tiếp tục sự nghiệp văn hoá của ông cha”.

     Ông Cà Văn Chung đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh Sơn La, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tặng nhiều Bằng khen, giấy khen vì có thành tích xuất sắc trong bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc. Riêng trường Đại học quốc gia đã vinh danh và tri ân đóng góp tích cực của ông cho việc bảo tồn văn hóa Thái./.