Đhị chr’val Ia Glai, chr’hoong Chư Sê, tỉnh Gia Lai nắc t’mêê dưr váih bhiệc doanh nghiệp nông sản nợ bhrợ zâp ooy c’jựch xơợng bêl đợ zên g’lúh tr’nơợp xay moon dzoọc tước lấh 50 tỷ đồng lâng nắc dzợ dưr dzoọc bấc. K’ha riêng đhanuôr xoọc cắh năl cơnh bhrợ ặt k’rang. Bấc râu cắh liêm crêê ooy đắh bhiệc ký pa’gơi bh’nơơn pr’đươi hân đhơ ơy bơơn ta xay moon bấc ooy tu bhiệc nâu.

      Đợ t’ngay nâu, xoọc bêl plêệng k’tiếc p’răng pứih, t’coóh Nguyễn Văn Tiến đh’rứah lâng k’zệt đhanuôr xoọc ặt đương dzoọng lêy đhị p’loọng doanh nghiệp Sáu Đào cóh vel Vườn Ươm, chr’val Ia Glai, chr’hoong Chư Sê. Đhị râu ặt k’rang, mốp loom, t’coóh Tiến đoọng năl, pazêng bh’nơơn pr’đươi bhrợ têng hân noo ha nua pazêng 8 tạ cà phê nhân lâng 3,5 tạ cr’liêng a’moót zêng ký pa’gơi ooy Doanh nghiệp Sáu Đào. Đợ bh’nơơn pr’đươi nâu k’noọ đợc nắc pa’câl đoọng k’rong bhrợ ha hân noo t’tưn lâng băn k’coon cha học. Hân đhơ cơnh đêếc, doanh nghiệp nắc ma nợ bấc ơl, pr’loọng đông t’coóh Tiến cắh năl cơnh bhrợ: “Zâp râu pr’đươi cr’van pa’gơi cóh đâu nắc xoọc đâu cắh năl cơnh bhrợ tu k’rong bhrợ cắh ma zên, zên zư lêy k’coon cha học cung cắh váih. Cung pabhlâng rơơm zâp ngành chức năng, zâp cơ quan zâp cấp lêy moót bhrợ, bhrợ ha cơnh đoọng đhanuôr bơơn pachô m’bứi, ha dợ xoọc đâu azu cung cắh năl cơnh chấc bhrợ.”

    Cung đhị p’loong doanh nghiệp Sáu Đào, t’coóh Nguyễn Đức Mùi, cóh vel 1, chr’val Ia Hlốp, chr’hoong Chư Sê đoọng năl, bêl ahay t’coóh nắc ký pa’gơi bh’nơơn pr’đươi đhị mưy đại lý cóh trung tâm chr’hoong. Bấc c’moo đăn đâu, zâp đhị đông bhrợ cóh trung tâm chr’hoong nắc ma nợ bấc ơl, nắc hân noo nâu đoọng k’rêệm loom lấh mơ nắc t’coóh ký pa’gơi ooy Sáu Đào, đăn đông lâng cung nặc đhị ma tr’năl. Cắh bhr’nêy nắc t’mêê pa’gơi cắh mơ đenh nắc dưr váih ma nợ bấc ơl. Đhị pr’ắt bh’rợ cơnh xoọc đâu, t’coóh Mùi đoọng năl, cắh choom tin đươi ooy đại lý n’đoo dzợ. Tu ting cơnh t’coóh, tr’câl tr’bhlêy âng zâp đại lý, doanh nghiệp zêng tr’cơnh, zêng ba buôn. Đhanuôr âng đơơng bh’nơơn pr’đươi tước ký pa’gơi lâng độp pay cớ đợ bha ar pa’tơ xrặ cóh têy cắh cậ mưy ký moót ooy sổ ký pa’gơi. Xang nặc kiêng pa’câl ha mơ nắc tước ooy doanh nghiệp pay zên lâng ký pay. Cung tu râu bhrợ ba buôn cơnh đâu, cắh chấc pa’ép nắc doanh nghiệp liêm buôn đươi dua bh’nơơn pr’đươi âng đhanuôr ký pa’gơi lâng râu cắh liêm crêê cung dưr váih đhị đâu. Bêl dưr váih ma nợ bấc, đhanuôr nắc mưy năl pa’ngoọp tu ơy lấh tin đươi đợc đoọng đhị cắh liêm crêê. Nguyễn Đức Mùi moon: “Pa gơi cóh đâu nắc g’lúh tr’nơợp, đoọng ha bêl zên pa’câl dal nắc pa’câl, ha dợ cắh bhr’nêy cơnh đâu. XoỌc đâu ngai cung mốp loom, bil bấc bhlâng. Đhanuôr bhrợ ha’rêê đhuôch zr’nắh k’đhạp bhlâng. XoỌc đâu nắc k’pân ặ, mưy chu cơnh đêếc nắc k’pân ặ. Ha y chroo cắh dzợ ký pa’gơi, pêếh đơơng chô pa’câl t’mêê luôn.”

    Ting cơnh t’coóh Nguyễn Văn Đạo, trưởng Công an chr’val Ia Glai, bêl ahay doanh nghiệp Sáu Đào bhrợ têng zăng liêm choom lâng vêy uy tín cóh vel đông. Hân đhơ cơnh đêếc, 3 c’moo chô ooy đâu doanh nghiệp nâu vêy bấc râu dưr váih cắh têêm ngăn bhrợ chr’val nắc xay moon p’too đhanuôr: “Cr’chăl đâu 3 c’moo, đhị p’căn Đào nâu, cr’liêng xa’nau xoọc đêếc nắc ađoo vêy pấh bhrợ công ty bấc cấp. tơợ đêếc, bêu đợ râu cắh liêm choom. Đhi noo công an, cr’chăl đâu 3 c’moo nắc ơy xay moon đhanuôr năl lêy oó đoọng t’coóh Đào vặ sổ bhrông.”

    Cắh pr’đoọng, râu xay moon âng chr’val Ia Glai cr’chăl đâu 3 c’moo cắh ơy zâp pr’đơợ đoọng xay moon ha đay c’léh bh’rợ âng mưy doanh nghiệp mơ đhiệp, liêm ta’níh. Đợ cr’noọ nâu bhrợ bhlơ mắt cắh mưy đhanuôr cóh chr’val nắc dzợ vêy zâp chr’val đăn đâu tước ooy thành phố Pleiku.

    Ting cơnh xay moon âng Công an chr’hoong Chư Sê nắc hi’bu t’ngay 10/4, vêy lấh 120 đhanuôr lâng 2 ngân hàng nắc ơy tước ooy công an chr’hoong xay moon zâp khoản zên cung cơnh bh’nơơn pr’đươi ơy ký pa’gơi lâng đoọng doanh nghiệp Sáu Đào vặ. pazêng chr’nắp pr’đươi cr’van nắc lấh 50 tỷ đồng. ooy đâu, 2 ngân hàng Quân đội lâng Công thương vêy trụ sở đhị Pleiku nắc đoọng doanh nghiệp nâu vặ zên tước 1 tỷ đồng. P’căn Ngô Thị Đào, manứih dưr dzoọng bhrợ têng zâp râu tr’câl tr’bhlêy âng doanh nghiệp nắc ơy dưr mứt bil tíc lâng vêy đợc lơi mưy ta’la thư ha k’diịc k’coon lâng moon tu bhrợ cha bil pất zêng nắc cắh râu rị dzợ váih. K’diíc Đào, t’coóh Ngô Đình Giai, manứih dzoọng bhrợ pr’đợc c’la doanh nghiệp cung ơy xay moon ma nợ tước ooy chính quyền chr’val lâng đoọng năl, zâp bhiệc pa’câl bhrợ nắc zêng âng k’điêl k’đhơợng bhrợ nắc bêl k’điêl lướt mứt nắc cắh băl cơnh chấc bhrợ. Tước hi’bu t’ngay 10/4 nắc t’coóh Giai cung lấh lướt ha ooy cắh năl gít.

    Tu c’la doanh nghiệp cắh vêy mặt đhị đâu, đợ bha’nọ bh’nơơn pr’đươi zêng bil, zâp pr’đươi cr’van nắc zêng pa’tơơi đơơng, nắc đhanuôr mốp loom bhlâng, bơr pêê ngai nắc kiêng vay poóh. T’coóh Nguyễn Đức Phi, chủ tịch UBND chr’val Ia Glai đoọng năl, chính quyền lâng ngành chức năng xoọc k’đươi moon đhanuôr, têêm ngăn đhr’năng an ninh: “Đợ cha’nặc manứih, pr’loọng đông vêy pr’đươi ký pa’gơi đoọng ha doanh nghiệp Sáu Đào nắc apêê bhrợ têng bấc bêl lấh mơ bh’rợ ta đoọng . Hân đhơ cơnh đêếc, chr’val nắc k’đươi moon đoọng Công an chr’val pazưm lâng Công an chr’hoong zư lêy đhị đâu, oó bhrợ pa’hư pr’đươi cr’van doanh nghiệp. lâng chr’val nắc ơy pa’glúh bha ar pa’tơ moon k’đươi zâp vel bhươl pa’gơi bha ar xay moon đoọng zâp pr’loọng đông vêy pr’đươi ký pa’goei đhị Sáu Đào nắc lêy đấh bhrợ đơn xay moon ooy chr’val năl gít, k’rong pazưm.”

    Cơnh đêếc, bhiệc ma nợ âng doanh nghiệp Sáu Đào đhị chr’val đh’rứt Ia Glai nắc cung cơnh đợ tu bhiệc ma nợ âng đại lý nông sản bêl ahay đhị tây Nguyên. Đhanuôr ký pa’gơi bh’nơơn pr’đươi lâng râu tin đươi, ha dợ doanh nghiệp nắc têêm ngăn đươi dua bh’nơơn pr’đươi âng đhanuôr ha dợ cắh vêy râu chấc pa’ép râu rị. Bêl dưr váih ma nợ, bha’nọ bãi âng doanh nghiệp nắc cắh dzợ váih râu rị lâng zâp pr’đươi cr’van n’lơơng, lấh mơ nắc quyền đươi dua k’tiếc cung zâp đoọng zâp ngân hàng bhrợ. Ha dợ đhanuôr, đợ c’la nợ, đợ manứih t’ngay hi’dưm bhrợ têng zr’nắh zr’dô nắc cắh năl cơnh bhrợ. đợ râu mốp lết, cắh liêm crêê đắh bhiệc ký pa’gơi pr’đươi pr’dua cóh Tây Nguyên dzợ vêy đợ râu cr’ay ung thư zr’nắh zr’dô, 2, 3 tuần nắc cậ t’đang pr’đợc mưy doanh nghiệp, glụ đơơng k’ha riêng manứih zr’nắh k’đhạp./.

GIA LAI: XÃ NGHÈO RÚNG ĐỘNG VÌ VỠ NỢ HƠN 50 TỶ ĐỒNG

                                                                                      Công Bắc

     Tại xã Ia Glai, huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai vừa xảy ra vụ doanh nghiệp nông sản vỡ nợ gây rúng động dư luận khi số tiền thống kê ban đầu lên tới hơn 50 tỷ đồng và còn tiếp tục tăng. Hàng trăm người dân đang rất hoang mang, lo lắng. Những sai lầm, lổ hổng trong ký gửi nông sản dù đã được nhắc nhở, cảnh báo nhiều nay lặp lại trong vụ việc này.

     Những ngày này, trong tiết trời nóng nực, ông Nguyễn Văn Tiến cùng hàng chục người dân đứng chầu chực tại cổng doanh nghiệp Sáu Đào, thôn Vườn Ươm, xã Ia Glai, huyện Chư Sê. Trong tâm trạng bức xúc xen lẫn lo lắng, buồn rầu, ông Tiến cho biết, toàn bộ nông sản làm ra trong vụ vừa qua gồm 8 tạ cà phê nhân và 3,5 tạ hạt tiêu đều ký gửi tại Doanh nghiệp Sáu Đào. Số nông sản này ông dự định bán để đầu tư cho vụ sau và nuôi con ăn học. Nhưng nay, doanh nghiệp vỡ nợ, gia đình ông Tiến trắng tay: “Tất cả các tài sản gửi ở đây thì giờ rất hoang mang là vì tái đầu tư không có vốn, tiền chăm sóc cho con cái ăn học cũng không có. Cũng mong tất cả các ngành chức năng, các cơ quan quý cấp vào cuộc, làm sao để người dân lấy phần nào hay phần đó, chứ bây giờ chúng tôi cũng không biết làm sao.”

     Cũng tại cổng Doanh nghiệp Sáu Đào, ông Nguyễn Đức Mùi, thôn 1, xã Ia Hlốp, huyện Chư Sê cho biết, trước đây ông ký gửi nông sản tại một đại lý ở trung tâm huyện. Mấy năm gần đây, các đại lý ở trung tâm huyện vỡ nợ khá nhiều nên mùa này, để yên tâm hơn, ông ký gửi vào Sáu Đào, ở gần nhà, cũng là chỗ quen biết. Không ngờ, vừa mới gửi được ít hôm thì xảy ra vỡ nợ. Trong bối cảnh hiện nay, ông Mùi cho rằng, không thể tin tưởng được đại lý nào nữa. Bởi, theo ông, giao dịch của các đại lý, doanh nghiệp đều như nhau, đều rất đơn giản. Người dân mang nông sản đến ký gửi và nhận lại những tờ giấy viết tay hoặc chỉ đơn giản ký vào sổ ký gửi. Sau đó, muốn bán bao nhiêu thì tới doanh nghiệp lấy tiền và ký nhận. Chính sự đơn giản và không có ràng buộc nào cụ thể nên doanh nghiệp thoải mái sử dụng nông sản của người dân ký gửi và rủi ro cũng từ đây. Khi xảy vỡ nợ, người dân chỉ còn biết ngậm ngùi vì đã trót đặt niềm tin không đúng chỗ. Nguyễn Đức Mùi, nói: “Gửi ở đây là gửi lần đầu, để khi nào giá cao cao thì bán mà ai ngờ lại như thế này. Giờ ai cũng buồn bã, mất nhiều quá! Dân làm nông khổ cực, chứ có phải giàu có gì đâu. Bữa nay thì khiếp rồi, một lần thế này là khiếp rồi. Nay mai không ký gửi nữa, hái về bán tươi luôn thôi.”

      Theo ông Nguyễn Văn Đạo, Trưởng Công an xã Ia Glai, trước đây doanh nghiệp Sáu Đào hoạt động khá tốt và có uy tín trên địa bàn. Tuy nhiên, 3 năm trở lại đây, doanh nghiệp này có một số dấu hiệu bất ổn khiến xã phải gửi cảnh báo đến người dân: “Cách đây 3 năm, chỗ bà Đào này, thông tin là bà ấy có tham gia công ty đa cấp. Từ đó, có những cái trục trặc. Anh em công an, cách đây 3 năm đã phổ biến bà con nhân dân biết là không nên cho bà Đào mượn sổ đỏ.”

     Tiếc rằng, cảnh báo của xã Ia Glai cách đây 3 năm chưa đủ căn cứ để thuyết phục người dân. Trong khi đó, Doanh nghiệp Sáu Đào đã kịp xây dựng cho mình hình ảnh của một doanh nghiệp tầm cỡ, chân chính và chơi đẹp. Những ảo giác đó đã làm mờ mắt không chỉ người dân ở trong xã mà còn có các xã lân cận tới tận thành phố Pleiku.

    Theo thống kê của Công an huyện Chư Sê đến chiều ngày 10/4, có hơn 120 người dân cùng 2 ngân hàng đã đến Công an huyện trình báo các khoản tiền cũng như nông sản đã ký gửi và cho doanh nghiệp Sáu Đào vay. Tổng giá trị tài sản là hơn 50 tỷ đồng. Trong đó, riêng hai ngân hàng Quân đội và Công thương có trụ sở tại Pleiku đã cho doanh nghiệp này vay lên tới 14 tỷ đồng. Bà Ngô Thị Đào, người thường đứng ra thực hiện các giao dịch của doanh nghiệp đã rời khỏi địa phương và có để lại một bức tâm thư cho chồng, con nói rằng do làm ăn thua lỗ dẫn tới phá sản. Chồng bà Đào, ông Ngô Đình Giai (người đứng tên chủ doanh nghiệp) cũng đã gửi báo cáo vỡ nợ tới chính quyền xã và cho biết, mọi việc kinh doanh đều do vợ đảm nhận nên khi vợ bỏ đi thì không biết xoay sở ra sao. Đến chiều 10/4 thì ông Giai cũng đã đi đâu không rõ.

     Do chủ doanh nghiệp vắng mặt, kho nông sản đã trống trơn, mọi tài sản dường như đã kịp tẩu tán, nên người dân rất bức xúc, một số có hành động quá khích. Ông Nguyễn Đức Phi, Chủ tịch UBND xã Ia Glai cho biết, chính quyền và ngành chức năng đang vận động người dân, ổn định tình hình an ninh trật tự: “Những cá nhân, hộ gia đình có hàng ký gửi cho Doanh nghiệp Sáu Đào thì họ có những hành động nhiều khi vượt phạm vi cho phép. Tuy nhiên, xã đã chỉ đạo cho Công an xã phối hợp với Công an huyện giữ nguyên hiện trường, nghiêm cấm các trường hợp đập phá tài sản của doanh nghiệp. Và xã đã ra văn bản chỉ đạo các thôn, làng gửi thông báo cho các hộ gia đình có hàng ký gửi tại Sáu Đào thì phải khẩn trương làm đơn báo ra xã nắm bắt, tổng hợp.”

      Như vậy, kịch bản vỡ nợ của Doanh nghiệp nông sản Sáu Đào tại xã nghèo Ia Glai diễn ra không khác gì những vụ vỡ nợ đại lý nông sản trước đây tại Tây Nguyên. Người dân ký gửi nông sản bằng niềm tin; còn doanh nghiệp thì thoải mái sử dụng nông sản của người dân mà không có sự ràng buộc nào. Khi xảy ra vỡ nợ, kho bãi của doanh nghiệp đã trống trơn và các tài sản còn lại, chủ yếu là quyền sử dụng đất may ra chỉ đủ để các ngân hàng phát mãi. Còn nông dân, những chủ nợ, những người một nắng hai sương, sẽ tiếp tục phải ngậm ngùi chờ đợi con nợ trong vô vọng. Những sai lầm, lỗ hổng trong ký gửi nông sản ở Tây Nguyên vẫn còn đó như căn bệnh ung thư quái ác, vài tuần hoặc vài tháng lại gọi tên một doanh nghiệp, kéo theo hàng trăm người khốn khổ./.