Gia Lai nắc tỉnh k’coong ch’ngai, ngành giáo dục dzợ lưm bấc zr’nắh k’đhạp. Hân đhơ cơnh đêếc, học sinh cóh bấc zr’lụ cóh tỉnh cắh mưy bơơn bh’nơơn dal đắh học tập nắc dzợ grơơ nhool lêy cha’mêết khoa học, lêy chô bhrợ têng zâp đắh bhiệc cóh vel đông. T’mêê đâu, 2 học sinh lớp 12A1 trường THPT Trường Chinh, chr’hoong Chư Sê nắc ơy bhrợ têng liêm choom bh’rợ lâng bhiệc bhrợ phân vi sinh tơợ t’nơơm dã quỳ, mưy râu t’nơơm váih bấc, zúp k’míah 10 tước 20% zên phân bón nông nghiệp. lêy cha’mêết nắc âng đơơng đoọng ha nhi ađhi ch’ner Nhì g’lúh thi Khoa học kỹ thuật đoọng ha học sinh trung học cấp k’tiếc k’ruung.

      Mưy ooy 2 tác giả âng pr’đợc bh’rợ âng ađhi Trần Hoàng Quân, n’niên c’moo 1999. Quân đoọng năl, zâp c’moo k’căn đay nắc pa’glúh k’zệt ực đồng đoọng câl phân bón, hân đhơ cơnh đêếc nắc cung bấc chu crêê câl phân bón cắh liêm crêê, bhrợ têng bil bấc. năl gít lâng râu zr’nắh k’đhạp, ta’u loom âng apêê cóh đông, ađhi nắc tự ta’moóh, cắh năl vêy choom bhrợ 1 râu phân vi sinh tơợ t’nơơm n’loong, doọ bil bấc zên, n’jứah têêm ngăn dinh dưỡng đoọng ha t’nơơm n’loong cóh bhươn hay cắh? cr’noọ bh’rợ bhrợ têng phân vi sinh tơợ t’nơơm dã quỳ âng Quân nắc bhrợ cô Nguyễn Thị Diệu Hạnh, giáo viên sinh học, trường THPT Trường Chinh, chr’hoong Chư Sê c’jựch lêy moon: “Bêl apêê ađhi moon cr’noỌ bh’rợ âng đây, nắc acu moon nắc đoo nắc mưy cr’noọ cơnh đêếc a’năm. Kiêng vêy cr’noọ bh’rợ nâu nắc lêy bhrợ têng hay cắh, apêê lêy chấc đợ tài liệu đoọng p’cắh liêm gít cr’noọ bh’rợ âng đay nắc crêê. Chô ooy đông apêê ađhi nắc ơy bơơn chấc bấc tài liệu lalay cơnh ooy đắh t’nơơn dã quỳ. Đợ t’tưn nắc t’moót lêy bhrợ, acu cung moon lâng apêê ađhi đắh bhrợ têng zâp thí nghiệm ting zâp c’lâng bh’rợ ha cơnh, cha’bêết chóh bhơi r’véh, bhrợ ha cơnh, nắc mưy moon lơi. Đắh bhiệc lơơng nắc apêê ađhi tự bhrợ lứch.”

      Pa’zước pa’xoọng pr’zợc cóh lớp nức Bùi Thị Hiền ting pấh bhrợ, Quân lâng Hiền nắc tơợp bhrợ bhiệc chấc lêy lâng dịch tài liệu. bhrợ lêy tr’nơợp âng 2 anhi pr’zợc p’niên nắc liêm choom, xang bêl hr’lục pazưm t’nơơm dã quỳ nắc ơy tếch k’tứi lâng chế phẩm tricoderma, pachô bh’nơơn pr’đươi phân vi sinh vêy hàm lượng dinh dưỡng dal. Đươi bhrợ tr’nơợp lâng a’bhêy nắc đoọng lêy dưr váih t’viêng liêm, cr’chăl dưr váih đấh lấh mơ lâng bón zâp râu phân lalay, g’rưy nắc doọ váih. Hân đhơ cơnh đêếc, bhiệc p’cắh pr’đươi pr’dua pậ bhứah cóh clung ruộng âng đhanuôr cóh vel đông cắh vêy buôn. Ađhi Trần Hoàng Quân moon: “Bêl ađhi xay moon bh’rợ âng đay tước đhanuôr đoọng đươi dua, apêê nắc tin đươi, tu apêê dzợ k’tứi, apêê cắh kiêng bhrợ cắh crêê tước bhiệc pa’câl âng apêê. K’đươi k’căn k’conh lâng bhúh xoọng nắc apêê bơơn bấc apêê câkl đươi, lêy bh’nơơn pr’đươi ha cơnh, apêê nắc vêy đươi dua cóh clung ruộng.”

     Âng đơơng zâp bh’nơơn bh’rợ âng đay bhrợ pấh thi g’lúh thi Khoa học kỹ thuật đoọng ha học sinh Trung học, apêê ađhi nắc ơy bơơn ch’ner Nhì prang k’tiếc k’ruung, dưr váih 2 ooy đợ học sinh liêm chr’nắp cóh prang k’tiếc k’ruung c’moo học 2015-2016. hân đhơ cơnh đêếc, hun pr’hêl chr’nắp bhlâng lâng anhi ađhi nắc đoo bhiệc zâp bh’nơơn pr’đươi âng nhi đoo nắc ơy bơơn đhanuôr cóh vel đông tin đươi pậ bhứah. Anoo Lê Hồng Kê, manứih chóh bhơi r’véh cóh vel Mỹ Thạch 2, chr’hoong Chư Sê moon: “G’lúh n’nắc tơợ 35-37 t’ngay nắc vêy choom bhrợ. xoọc đâu nắc dzợ mơ 30 t’ngay a’năm. Hadang lêy lâng l’lăm nắc k’míah bơơn tơợ 10-12 ực đồng. hân đhơ cơnh đêếc, pay zanươu âng apêê ađhi đươi dua, đenh đenh tưới mưy chu nắc lêy liêm choom bhlâng.”

     Bh’nơơn âng phân vi sinh dã quỳ cóh a’bhêy xoọc đâu zúp pa’xiêr zên bhrợ têng đhị vel đông tơợ 10-20%, lâng pa’đệ cr’chăl t’ngay dưr váih, padưr pa’xớc âng t’nơơm. Bhiệc nâu nắc bhrợ bấc pr’loọng đông tin đươi lâng tơợp đươi bhrợ xăl phân k’roóc cóh bhiệc chóh cà phê, a’moót. Hadợ đhị đhr’nông trường k’tứi đhị thị trấn Chư Sê, ch’ner âng Quân lâng Hiền bơơn xoọc nặc râu padưr pậ chr’nắp đoọng bấc học sinh lơơng padưr cr’noọ cr’niêng lêy cha’mêết khoa học. cô Nguyễn Thị Huệ, Phó Hiệu trưởng trường THPT Trường Chinh, chr’hoong Chư Sê moon: “Ooy đâu apêê ađhi lơơng nắc lêy cr’noọ cr’niêng lêy cha’mêết liêm choom lâng chr’nắp bhlâng. Xang nặc bấc apêê ađhi vêy cr’noọ bh’rợ bhrợ têng lâng rơơm kiêng bơơn lêy cha’mêết. t’bhlâng cớ bh’rợ c’moo t’tưn, c’moo đâu, cô Diệu Hạnh cung moon pachoom 2 anhi ađhi học sinh lớp 12. c’xêê 12 nâu nắc pấh bhrợ g’lúh thi cấp tỉnh. Nhà trường rơơm, kiêng nắc bh’rợ nâu padưr pa’xớc tơợ bh’rợ ty l’lăm nắc pachô bấc bh’nơơn cơnh đương r’rơơm”./.

GIA LAI: HỌC SINH MẠNH DẠN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

     Gia Lai là tỉnh miền núi, ngành giáo dục còn gặp không ít khó khăn. Tuy nhiên, học sinh ở nhiều vùng trong tỉnh không chỉ đạt kết quả cao trong học tập mà còn mạnh dạn nghiên cứu khoa học, hướng tới giải quyết các vấn đề tại địa phương. Mới đây, 2 học sinh lớp 12 A1 THPT Trường Chinh, huyện Chư Sê đã thành công với đề tài làm phân vi sinh từ cây dã quỳ, một loại cây dại phổ biến, giúp tiết kiệm 10 đến 20% chi phí phân bón cho nông nghiệp. Nghiên cứu này đã mang về cho các em giải Nhì cuộc thi Khoa học kỹ thuật dành cho học sinh trung học cấp quốc gia.

      Một trong 2 tác giả của đề tài là em Trần Hoàng Quân, sinh năm 1999. Quân cho biết, mỗi  năm bố mẹ em đều chi hàng chục triệu đồng để mua phân bón, nhưng không ít lần mua phải phân kém chất lượng, sản xuất bị lỗ vốn. Đồng cảm với nỗi buồn, sự vất vả, làm lũ của người thân, em tự hỏi, liệu có thể tự làm được 1 loại phân vi sinh thay thế từ loài cây dại, vừa rẻ tiền, vừa đảm bảo dinh dưỡng cho cây cối trong vườn hay không? Ý tưởng làm phân vi sinh từ cây dã quỳ của Quân khiến cô Nguyễn Thị Diệu Hạnh, giáo viên sinh học, trường THPT Trường Chinh, huyện Chư Sê  ngạc nhiên: “Lúc các em nói ý tưởng với mình, thì mình bảo là đấy mới chỉ là ý tưởng. Muốn ý tưởng này có thành hiện thực hay không, em phải tìm những tài liệu để minh chứng được cho ý tưởng của mình là đúng. Về nhà, các em đã tìm được nhiều tài liệu khác nhau về cây dã quỳ. Sau này đưa vào thực nghiệm, mình cũng nói với các em về thiết kế các thí nghiệm theo các hướng như thế nào, gieo rau cải, làm như thế nào, mình chỉ nói sơ. Vấn đề còn lại là các em tự làm hết.”

     Rủ thêm bạn cùng lớp là Bùi Thị Hiền tham gia, Quân và Hiền bắt tay vào việc tìm và dịch tài liệu. Thử nghiệm đầu tiên của hai bạn trẻ đã thành công, sau khi trộn cây dã quỳ đã chặt nhỏ với chế phẩm tricoderma, thu được sản phẩm phân vi sinh có hàm lượng dinh dưỡng cao. Ứng dụng ban đầu trên rau cải xanh, cải ngồng cho thấy, cây rất xanh tốt, thời gian sinh trưởng ngắn hơn so với bón các loại phân khác, sâu bệnh hầu như không có. Tuy nhiên, việc chứng minh tác dụng rộng rãi trên đồng ruộng của người dân địa phương không hề dễ dàng. Em Trần Hoàng Quân nói: “Khi em phổ biến công thức đến người dân để người dân sử dụng, họ chưa tin tưởng, vì em còn nhỏ, họ không muốn bị ảnh hưởng đến việc kinh doanh của họ. Nhờ đến bố mẹ và người thân, thì em thuyết phục được vài hộ sử dụng chỉ mới trên quy mô nhỏ, xem kết quả như thế nào, họ mới áp dụng trên đồng ruộng.”

    Mang các sản phẩm của mình tham dự Cuộc thi Khoa học kỹ thuật dành cho học sinh Trung học, các em đã dành giải Nhì toàn quốc, trở thành 2 trong số những học sinh tiêu biểu, xuất sắc toàn quốc năm học 2015-2016. Nhưng phần thưởng thực sự đối với các em chính là việc các sản phẩm của mình đã được người dân địa phương tin tưởng ứng dụng rộng rãi. Anh Lê Hồng Kê, người trồng rau thôn Mỹ Thạch 2, huyện Chư Sê nói:“Đợt đấy từ 35 đến 37 ngày mới được thu. Bây giờ nó rút bớt thời gian chỉ còn 30 ngày thôi. Nếu mà so với trước thì tiết kiệm được từ 10 đến 12 triệu. Như hồi trước, bình quân 1 tháng tôi bơm từ 3 đến 4 lần thuốc sâu.  Nhưng bây giờ lấy thuốc của các em rưới lên đấy thôi, lâu lâu mới rưới 1 lần thì không thấy có sâu mấy.”

      Hiệu quả của phân vi sinh dã quỳ trên rau cải hiện nay giúp giảm chi phí sản xuất tại địa phương từ 10 đến 20%, đồng thời rút ngắn thời gian sinh trưởng, phát triển của cây. Chính điều này khiến nhiều hộ dân tin tưởng và bắt đầu thử nghiệm đưa vào thay thế phân bò trong canh tác cà phê, hồ tiêu. Còn tại ngôi trường nhỏ ven thị trấn Chư Sê, giải thưởng mà Quân và Hiền đạt được đang là niềm khích lệ lớn lao để nhiều học sinh khác thắp lên niềm đam mê nghiên cứu khoa học. Cô Nguyễn Thị Huệ, Phó Hiệu trưởng trường THPT Trường Chinh, huyện Chư Sê nói:“ Qua đấy, các em học sinh khác cũng thấy rằng, niềm đam mê nghiên cứu nó cũng đền đáp lại một cách xứng đáng. Sau đó, nhiều em cũng có ý tưởng sáng tạo và mong muốn được nghiên cứu. Tiếp tục đề tài năm ngoái, năm nay, cô Diệu Hạnh cũng hướng dẫn 2 em học sinh lớp 12. Tháng 12 này thì tham gia cuộc thi cấp tỉnh. Nhà trường hi vọng là đề tài đó phát triển từ đề tài cũ thì cũng thu hái được kết quả như mong đợi.”./.