Đh’rứah lâng cóh zr’lụ đô thị, đhr’năng đoọng vặ zên cắh crêê xa nay nắc dưr váih tước ooy zr’lụ bhươl cr’noon âng Tây Nguyên. Rau la lua n’nâu cóh tỉnh Gia Lai đoọng lêy, đhr’năng đoọng vặ zên lất xa nay xoọc bhrợ ha đhanuôr cắh choom t’bil đharứt, nắc dzợ vêy muy bơr c’bhúh bhrợ bh’rợ tr’câl tr’bhlêy dưr k’van đơớh pa bhlâng.

  Pr’loọng đong t’coóh Siu Chbai nắc pr’loọng đong đharứt âng cr’noon Plei Toan, chr’val Chư Kdăm, chr’hoong Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Bấc c’moo n’nâu, hân đhơ t’bhlâng bhrợ cha nắc đharứt dzợ ắt váih cóh pr’loọng đong đoo. Cắh muy bhrợ cắh zập cha, bh’nơơn bh’rợ tơợ ha rêê đhuốch, ruộng bhươn vêy ta bhrợ têng nắc công cắh zập đoọng chroót zên lãi âng c’bhúh bhrợ bh’rợ tr’câl tr’bhlêy cr’nhăng. Tu cơnh đêếc, lâng đợ zên vặ cóh tr’nơớp mơ 20 ức đồng, zên lãi 5% muy c’xêê, xang lấh 10 c’moo, lãi k’căn váih lãi k’coon, đợ zên ng’chroót âng pr’loọng đong đoo tước lấh 150 ức đồng. Tước nâu cơy, pr’loọng đong đoo cắh dzợ mặ chroót zên lãi, nắc pa câl k’tiếc ha rêê đoọng chroót m’bứi zên nợ, đợ zên nợ ha mơ dzợ nắc cắh n’năl pay n’hau ng’chroót: “Rau la lua, zên mặ cóh tr’nơớp apêê đoo xay moon đoọng vặ 20 ức đồng a năm. Tước nâu cơy, nắc ta k’rong tước muy ha riêng bơr pêê zệt, nắc zập c’moo công chroót, ta luôn ng’chroót nắc công cắh ơy zập zên lãi. Zên lãi, zập c’xêê, zập c’moo nắc dưr bấc lấh mơ, nắc acu cắh dzợ mặ chroót. Tước nâu cơy, acu cắh dzợ n’năl cơnh chêếc bhrợ đoọng vêy zên chroót.”

Bh’rợ vặ zên tơợ c’bhúh bhrợ bh’rợ tr’câl tr’bhlêy cr’nhăng lâng lãi suất bấc nắc dưr váih cóh bấc chr’val âng chr’hoong đharứt Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Cóh zập bhươl cr’noon buôn vêy tơợ muy tước bơr pêê pr’loọng đong bhrợ bh’rợ tr’câl tr’bhlêy cr’nhăng đoọng vặ lâng lãi suất buôn nắc tơợ 3-4% cóh zập c’xêê, ha dang đhanuôr tộ pa câl pazêng chr’nóh chr’bêết đoọng ha apêê đoo. Ha dang cắh nắc lãi suất tơợ 5- 6%. Ha dang ng’xay lãi suất 1 c’moo nắc 36- 72%, muy đợ zên lãi pa bhlâng bấc lâng đhanuôr bhrợ ha rêê đhuốch, pa bhlâng nắc lâng pr’loọng đong đharứt cóh zr’lụ ch’ngai bha dắh. Rau la lay công cơnh nắc tu vêy bấc ngai vặ zên cơnh đhr’năng n’nâu nắc u buôn pa bhlâng, đhiệp muy ng’ký ooy bha ar xrặ nợ nắc choom vặ zên tơợ 15- 30 ức đồng, vêy cơnh cậ tước 50 ức đồng cóh muy hân noo ha rêê. Rau đâu la lay cơnh lâng bh’rợ lướt vặ tơợ ngân hàng, đợ zên vặ cắh bấc, ha dzợ bha ar bha tơ ng’bhrợ nắc bấc cơnh. T’coóh Bùi Thanh Định, Phó Chủ tịch UBND chr’val Chư Kdăm, chr’hoong Ia Pa, tỉnh Gia Lai prá: “Đhanuôr hêê, l’lăm hân noo bhrợ ha rêê đhuốch nắc cắh vêy zên đoọng bhrợ têng ooy ha rêê đhuốch âng đay, tuy cơnh đêếc nắc vặ zên tơợ c’bhúh tr’câl tr’bhlêy cr’nhăng đoọng câl phân bón, m’ma. Tước hân noo nắc vêy pay pa chô đoọng chroót. Bêl pay pa chô, ha dang bơơn bấc nắc chroót zập, ha dang cắh nắc dzợ nợ lâng nắc cơnh đêếc, c’bhúh đoọng vặ nắc xay moon zên lãi cóh zập c’moo bấc lấh mơ. Chính quyền chr’val công ơy xay bhrợ tơợ bh’rợ đoọng vặ âng dự án, Ngân hàng chính sách đoọng ha đhanuôr vặ. Ha dzợ, bấc bêl đhanuôr vặ tơợ c’bhúh tr’câl tr’bhlêy cr’nhăng đơớh lấh mơ, vặ tợơ ngân hàng nắc zíh lâng chroót lãi cóh zập c’xêê nắc đhanuôr cắh mặ chroót, tu cơnh đêếc đhanuôr nắc kiêng vặ tơợ c’bhúh tr’câl tr’bhlêy cr’nhăng.”

Ting cơnh xay moon âng chr’hoong Ia Pa, đhr’năng đhanuôr vặ zên nợ tơợ c’bhúh bhrợ bh’rợ tr’câl tr’bhlêy cr’nhăng lâng đợ zên lãi bấc xoọc dưr váih cóh 8/9 chr’val âng chr’hoong. Tước nâu cơy, ơy vêy k’ha riêng pr’loọng đong cắh dzợ chroót zên. Cóh đêếc, đợ zên bha lâng mơ 18 tỷ đồng, ha dzợ zên lãi tước lấh 58 tỷ đồng. Đợ pr’loọng đong lướt vặ bấc bhlâng nắc pr’loọng đong đharứt lâng đăn đharứt, cắh vêy zên đoọng k’rong bhrợ nắc lướt vặ tơợ c’bhúh n’nâu. Xoọc đâu chính quyền lâng ngành chức năng chr’hoong Ia Pa xoọc xay bhrợ đoọng chêếc bh’rợ zâl cha groong đhr’năng n’nâu. Hân đhơ cơnh đêếc, bh’rợ toom nắc k’đháp pa bhlâng, tu đợ zên lãi âng c’bhúh bhrợ bh’rợ tr’câl tr’bhlêy xay moon xoọc đâu nắc doọ ơy bhrợ lất ooy xa nay xay moon đoọng vặ zên. Trung tá Trịnh Văn Đạt, Phó trưởng Công an chr’hoong Ia Pa, tỉnh Gia Lai prá: “Ooy bh’rợ toom nắc cơ quan chức năng cắh ơy vêy xa nay hân đoo xay moon choom ng’toom. Nắc đhiệp muy p’too moon đhanuôr, nắc tước ooy c’bhúh đoọng vặ zên ghít liêm cơnh Ngân hàng pa dưr bhươl cr’noon, Ngân hàng chính sách đoọng vặ zên, đợ zên lãi crêê cơnh lâng đhr’năng âng đhanuôr. Cơnh đêếc, đhanuôr nắc vêy nhâm mâng ooy pr’ắt tr’mông. Ha dzợ lướt vặ lâng lãi suất bấc tơợ c’bhúh cr’nhăng nắc đhanuôr cắh vêy zên đoọng chroót zên lãi ha apêê đoo.”

Bh’rợ đhanuôr vặ zên tơợ c’bhúh bhrợ bh’rợ tr’câl tr’bhlêy cr’nhăng cóh chr’hoong Ia Pa xoọc nắc rau cắh liêm crêê cóh bh’rợ đoọng vặ cắh crêê cơnh xa nay xoọc dưr váih cóh bấc bhươl cr’noon Tây Nguyên cóh bấc c’moo n’nâu. Pazêng zr’lụ đoọng vặ n’nâu pa bhrợ n’léh ghít pa bhlâng, cắh ơy vêy xa nay hân đoo đoọng k’đhơợng lêy, lâng apêê n’nâu nắc yêm loom ta bơơn pay pa chô rau liêm choom ha đay tơợ apêê pr’loọng đong đharứt. Muy n’đắh nắc apêê đoo ta bơơn pay pa chô tơợ zên đoọng vặ, muy n’đắh cậ nắc pay pa chô tơợ bh’rợ pay câl chr’nóh chr’bêết bấc pa bhlâng âng đhanuôr. Công nắc tu ta bhúch bấc rau ha dzợ rau đharứt nắc dzợ váih cóh bấc zr’lụ âng chr’hoong Ia Pa ng’moon la lay, Tây Nguyên moon zazum./.

Gia Lai: Báo động tín dụng đen ở nông thôn

                                                                Công Bắc

Cùng với ở khu vực đô thị, tín dụng đen đang vươn dài tới các vùng nông thôn của Tây Nguyên. Thực tế ở tỉnh Gia Lai cho thấy, tín dụng đen đang khiến người nông dân không thể thoát nghèo, còn một bộ phận tư thương lại giàu lên nhanh chóng.

  Gia đình ông Siu Chbai thuộc diện hộ nghèo của thôn Plei Toan, xã Chư Kdăm, huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Nhiều năm nay, dù nỗ lực làm ăn song cái nghèo vẫn cứ luẩn quẩn với gia đình ông. Không những làm không đủ ăn, sản phẩm ở nương rẫy, ruộng vườn làm ra còn không đủ để trả lãi tư thương. Bởi vậy, với khoản vay ban đầu chỉ là 20 triệu đồng, lãi suất 5% mỗi tháng, sau hơn 10 năm, lãi mẹ đẻ lãi con, khoản tiền phải trả của gia đình ông đã lên tới hơn 150 triệu đồng. Đến lúc này, gia đình ông không thể trả lãi được nữa, đành phải bán đất rẫy đi để trả bớt một phần, khoản nợ còn lại cũng chưa biết lấy gì để trả:“Thực tế, tiền mặt ban đầu họ đưa là có 20 chục triệu thôi. Tới bữa nay, nó cộng dồn lại là tới một trăm mấy chục triệu rồi, nhưng năm nào mình cũng trả hết, trả liên tục đấy nhưng cũng không hết tiền lãi. Tiền lãi, càng tháng, càng năm là càng nặng, là mình không chịu nổi nữa. Tới bây giờ, mình không biết làm sao để có tiền để trả nữa.”

        Việc vay vốn tư thương với lãi suất cao đã trở nên phổ biến ở các xã của huyện nghèo Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Ở mỗi thôn buôn thường có một đến một vài hộ tư thương cho vay với lãi suất thông thường là 3-4% mỗi tháng nếu nông dân đồng ý bán toàn bộ nông sản làm ra cho tư thương. Ngược lại, lãi suất sẽ là 5-6%. Nếu tính ra lãi suất 1 năm sẽ là 36-72%, một mức lãi “cắt cổ” đối với bà con nông dân, nhất là những hộ nghèo ở vùng sâu, vùng xa. Điều khác biệt cũng là lý do nhiều người chọn hình thức vay này là bởi nó rất dễ, không cần bìa đỏ, phải thế chấp, không phải làm thủ tục gì, chỉ việc phải ký vào cuốn sổ ghi nợ là được vay với số tiền từ 15-30 triệu đồng, thậm chí 50 triệu đồng một mùa rẫy. Điều này là khác hẳn với việc đi vay của ngân hàng, số tiền được vay không được nhiều mà thủ tục khá rườm rà. Ông Bùi Thanh Định, Phó Chủ tịch UBND xã Chư Kdăm, huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai, cho biết:“Bà con của mình, trước mùa vụ thì không có tiền để đầu tư vào cánh đồng của mình, cho nên vay tư thương để đầu tư cho phân bón, giống. Đến mùa mới thu hoạch để trả. Khi thu hoạch, nếu được mùa thì trả đủ, nếu không được mùa thì vẫn nợ và cứ như thế, tư thương cứ tính lãi suất hàng năm tăng dần. Chính quyền xã thì cũng sử dụng các kênh như vay của dự án, Ngân hàng chính sách cho bà con vay. Nhưng mà, nhiều lúc bà con thấy vay tư thương nhanh hơn, còn vay ngân hàng chậm và trả lãi hàng tháng thì bà con không trả được, cho nên bà vẫn muốn vay tư thương.”

Theo thống kê của huyện Ia Pa, tình trạng nông dân vay nợ tư tương với lãi suất cao đang xảy ra tại 8/9 xã của huyện. Đến nay, đã có hàng trăm hộ không còn khả năng thanh toán. Trong đó, số tiền gốc chỉ là 18 tỷ đồng nhưng tiền lãi đã lên tới hơn 58 tỷ đồng. Những hộ đi vay chủ yếu là hộ nghèo và cận nghèo, không có vốn đầu tư nên phải đi vay tư thương. Hiện chính quyền và ngành chức năng huyện Ia Pa đang vào cuộc để tìm giải pháp ngăn chặn tình trạng này. Tuy nhiên, việc xử lý là rất khó, bởi các mức lãi suất của tư thương hiện nay chưa vi phạm các quy định về tín dụng. Trung tá Trịnh Văn Đạt, Phó trưởng Công an huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai, nói:“Về mặt xử lý thì cơ quan chức năng chưa có căn cứ để xử lý. Chỉ khuyến cáo với bà con, nên đến các tổ chức tín dụng có địa chỉ rõ ràng như Ngân hàng Phát triển nông thôn, Ngân hàng Chính sách để vay vốn với lãi suất phù hợp bà con. Như thế, bà con mới đảm bảo được cuộc sống. Còn vay với lãi suất cao với các cá nhân ở ngoài thì bà con khó đảm bảo trả lãi cho người ta.”

      Việc nông dân vay tư thương với lãi suất cao ở huyện Ia Pa đang là điển hình về tín dụng đen hoành hành ở nhiều buôn làng Tây Nguyên trong suốt nhiều năm. Các điểm cho vay này hoạt động công khai, chưa có quy định để quản lý, kiểm soát và thả sức kiếm lợi lớn từ người nghèo. Một mặt họ kiếm lợi từ khoản tiền cho vay, mặt khác lại kiếm lợi được khi thu mua được lượng lớn nông sản của nông dân. Cũng chính vì thua thiệt đủ đường mà cái nghèo vẫn cứ quanh quẩn ở nhiều nơi của huyện Ia Pa nói riêng, Tây Nguyên nói chung./.