Bil hân noo, crêê hân noo nắc rau doọ dzợ u chríh lâng bh’rợ bhrợ têng bh’rợ ch’chóh b’băn cóh Tây Nguyên. Lâng t’nơơm a mót công cơnh đêêc, bh’rợ bil hân noo tước 30% cóh hân noo n’nâu công nắc ng’đươi bêl cóh zr’lụ đhr’năng cắh liêm crêê âng pleng k’tiếc váih k’rơ pa bhlâng. Ha dzợ bh’rợ k’rang pa bhlâng bêl đhr’năng bil hân noo dưr váih ta luôn cóh bấc c’moo n’nâu, c’moo t’tun bil ha lêệng lấh mơ lâng c’moo l’lăm, ha dzợ bh’rợ chóh t’bấc nắc cắh vêy ta ch’mêết lêy ghít. 

     Đh’rứah lâng manuýh bhúh xoọng cóh pr’loọng đong pêếh p’lêê a mót mơ 3 r’bhâu t’nơơm, a moó Đào Ánh Hồng, ắt đhị cr’noon Mỹ Thạnh 1, thị trấn Chư Sê, chr’hoong Chư Sê cắh lấh bhui har hân đhơ ơy đớc lấh 100 ức đồng đoọng bhrợ têng pr’đươi tưới đác k’miáh, bhrợ x’rang zâl p’răng, chóh n’loong zâl đhí tơợ hân noo xơớt goóh cóh c’moo ahay, nắc cóh c’moo đâu bhươn âng a moó nắc đhiệp váih n’dúp 1,5 kg cr’liêng priêng cóh 1 t’nơơl. Pa têết lâng đợ zên o xiêr mơ 25% t’piing lâng c’moo ahay nắc đợ zên bơơn pay pa chô tơợ bhươn a mót âng a moó mơ dzợ 40%. A moó Đào Ánh Hồng prá: “8 tấn cóh 1 hecta, nắc cóh c’moo ahay, cóh c’moo đâu đhiệp mơ 1,5kg cóh muy t’nơơm. Bil k’dâng 2/3, cr’liêng dưr xiêr tước muy pâng, nắc acu bil 2/3, dzợ mơ 1/3 a năm. A mót xoọc váih liêm pa bhlâng, nắc cóh muy c’moo t’tun nắc dưr mốp bấc pa bhlâng. Nắc cóh c’moo đâu lứch răng tơr long. Mốp pa bhlâng. Tu cơnh đêếc nắc cắh rau choom l’lăm. Chóh a mót xoọc đâu pa bhlâng cắh crêê.”

     Ting cơnh đhanuôr cóh zr’lụ chóh a mót bha lâng âng Gia Lai cơnh Chư Sê, Chư Prông, Chư Pưh, c’moo đâu nắc c’moo g’lúh 5 rau liêm choom âng a mót cắh bấc, xoọc đâu đợ cr’liêng a mót đhiệp mơ muy pâng t’piing lâng cóh cr’chăl chóh bhrợ bha lâng. Đợ bhươn a mót t’viêng liêm cóh 40 km c’lâng bhlâng 14 tơợ chr’hoong Ea Hleo, tỉnh Đắc Lắc tước 2 chr’hoong Chư Pưh lâng Chư Sê tỉnh Gia Lai, nắc nâu cơy lứch ma răng. Lâng đợ bhươn a mót chóh cóh t’tun n’nâu, bấc đhanuôr nắc đhiệp bơơn pay pa chô mơ zên chóh bhrợ a năm, ha dzợ cắh dzợ vêy zên đoọng chóh bhrợ cớ cóh hân noo t’tun. T’coóh Nguyễn Bá Thuận, manuýh chóh a mót cóh bấc c’moo đhị tổ đhanuôr phố 2, thị trấn Chư Sê, chr’hoong Chư Sê prá: “C’moo đâu manuýh chóh a mót cắh rau bơơn pa chô. Chóh ting cơnh phong trào, nắc muy u liêm lâng đhr’năng âng đhăm k’tiếc chóh t’mêê a năm, ha dzợ k’tiếc ơy ta chóh l’lăm nâu cơy chóh cớ nắc cắh u váih liêm, pay pa chô 1 c’moo, 2 c’moo nắc lứch răng. Chóh cơnh đêếc cắh rau bơơn pay pa chô nắc cắh dzợ chóh cớ, nắc đhiệp zập đoọng pa bhrợ cóh muy c’moo a năm, cắh dzợ vêy rau k’miáh cơnh ahay dzợ.”

     Dáp tước nâu cơy pazêng đhăm a mót đhị Gia Lai mơ 15.500 hecta t’piing lâng quy hoạch 9.500 hecta, ha dzợ, đợ cr’liêng a mót xiêr tước 3 tấn cóh hecta, ếp pa bhlâng cóh 7 c’moo ahay. Ngành a mót cóh Gia Lai- zr’lụ chóh a mót bấc pa bhlâng âng Việt Nam xoọc bấc rau cắh liêm choom: Môi trường k’tiếc nha nhự, pr’lúh dưr váih bấc chu lâng cắh choom ch’mêết lêy cóh bh’rợ chóh bhrợ crêê cơnh. T’coóh Hoàng Phước Bính,  Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội a mót Chư Sê, tỉnh Gia Lai prá: “Crêê cơnh z’nươu, ra lúc crêê cơnh lâng nồng độ, crêê bêl, crêê bh’rợ. Rau đâu nắc đươi lứch ooy ađoo c’la bhươn. Ha dzợ lâng đhanuôr, acu ta moó ơy đươi z’nươu hân đoo nắc cắh hay. Bấc đhanuôr tước ooy zr’lụ pa câl xay moon: A noo ơi,  a mót cu buôn u răng xậ, răng t’nơơm nắc pa câl đoọng ha cu z’nươu đoọng zâl t’bil lơi, a noo pa câl z’nươu nắc kiêng pa câl cơnh ooy nắc pa câl, pa câl bấc cơnh. 1 pr’lúh nắc zâl cha groong bấc pr’lúh, zâl t’bil lơi bh’ruy n’nâu, bh’ruy n’tốh.”

     Ting cơnh apêê chuyên gia, bh’rợ chóh bhrợ a mót ting cơnh bh’rợ chóh p’xoọng cớ, đươi dua bấc z’nươu zư lêy chr’nóh chr’bêết cơnh xoọc đâu nắc rau bhrợ t’váih đhr’năng cắh liêm crêê cóh zr’lụ chóh bhrợ a mót ga mắc pa bhlâng, cắh n’năl đoo bêl vêy ta pa crêê. Ha dzợ ting cơnh apêê chuyên gia thị trường, đhr’năng n’nâu bhrợ pa xiêr chr’nắp âng a mót Việt Nam đhị apêê thị trường chr’nắp cơnh Mỹ, EU, Nhật Bản. Ch’mêết lêy ghít đhr’năng chóh bhrợ ting cơnh hữu cơ nắc bh’rợ chr’nắp pa bhlâng âng bh’rợ chóh a mót, ha dzợ bh’rợ n’nâu k’đháp đoọng ng’bhrợ đhị đhr’năng đhăm chóh pa bhlâng váih đơớh./.

GIA LAI:

BÁO ĐỘNG XUỐNG DỐC CỦA NGÀNH HỒ TIÊU

                                                                           Nguyễn Thảo

     Mất mùa, được mùa là chuyện không xa lạ gì với sản xuất nông nghiệp ở Tây Nguyên. Với cây hồ tiêu cũng vậy, việc mất mùa tới 30%  trong niên vụ này cũng là điều phải chấp nhận khi khu vực chịu ảnh hưởng nặng bởi biến đổi khí hậu.  Nhưng sự việc trở nên đáng lo ngại khi tình trạng mất mùa đã xảy ra liên tiếp trong nhiều năm nay, năm sau tồi tệ hơn năm trước, nhưng việc gia tăng diện tích vẫn không kiểm soát được.

    Cùng người thân trong gia đình thu hái vườn tiêu 3000 trụ, chị Đào Ánh Hồng, trú tại thôn Mỹ Thạnh 1, thị trấn Chư Sê, huyện Chư Sê  không mấy vui bởi dù đã bỏ ra hơn 100 triệu đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm, làm giàn che nắng, trồng cây chắn gió từ mùa khô năm trước, nhưng  năm nay vườn cây chỉ cho trên dưới 1,5 kg hạt khô/ 1 trụ. Cộng thêm mức giá giảm 25% so cùng kỳ năm ngoái thì tổng thu nhập từ vườn tiêu của chị chỉ còn 40%. Chị Đào Ánh Hồng nói:“8 tấn/ 1 ha, đó là năm ngoái, nhưng năm nay nó chỉ còn 1,5 kg/ 1 cây thôi. Nó khoảng mất 2/3, nó sụt sản lượng nữa, tức là mình mất 2/3, chỉ còn 1/3 thôi. Tiêu đang tốt rườm rượp, nhưng chỉ một năm sau là nó xuống cấp kinh khủng. Mà năm nay nó rụng đốt hết, xuống cấp ào ào luôn. Cho nên là không nói trước được. Trồng tiêu bữa nay nó nguy hiểm lắm.”

    Theo nông dân ở các vùng tiêu trọng điểm của Gia Lai như Chư Sê, Chư Prông, Chư Pưh, năm nay đã là năm thứ 5 liên tiếp năng suất hồ tiêu giảm sút, hiện năng suất trung bình toàn vùng chỉ bằng một nửa  so với thời kỳ cao điểm. Những vườn hồ tiêu xanh rợp chạy dọc suốt gần 40 km ven quốc lộ 14, từ huyện Ea Hleo, tỉnh Đăk Lăk, qua 2 huyện Chư Pưh và Chư Sê tỉnh Gia Lai, đã hoàn toàn tàn lụi. Với những vườn tiêu trồng sau này, nhiều nông dân thu chỉ vừa bù chi phí sản xuất mà không có chi phí đầu tư tái sản xuất trong vụ tiếp theo. Ông Nguyễn Bá Thuận, người trồng tiêu lâu năm ở tổ dân phố 2, thị trấn Chư Sê, huyện Chư Sê nói: “Năm nay người trồng tiêu không có lợi nhuận. Trồng thì có phong trào, nhưng với điều kiện trên đất trồng mới, chứ đất tái canh thì hầu như không phát triển được, thu 1 năm, 2 năm là chết. Trồng như vậy không mang lại lợi nhuận thì không có tái đầu tư, chỉ đủ tái đầu tư sản xuất trong năm, không có tái đầu tư tích lũy như trước nữa.”

    Tính đến nay tổng diện tích hồ tiêu tại Gia Lai đạt mức 15.500 ha, vượt so với quy hoạch 9.500 ha, nhưng, năng suất lại rớt xuống mức 3 tấn/1 ha, thấp nhất trong 7 năm qua. Ngành hồ tiêu ở Gia Lai- thủ phủ hồ tiêu Việt Nam đang khủng hoảng toàn diện: Môi trường đất ô nhiễm, bệnh hại phát sinh nhiều và mất kiểm soát trong việc thực hiện đúng quy trình canh tác. Ông Hoàng Phước Bính, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Hồ tiêu Chư Sê, tỉnh Gia Lai nói: “Đúng chủng loại thuốc, pha đúng liều lượng  và nồng độ, đúng lúc, đúng cách. Điều này phụ thuộc vào ông chủ vườn. Nhưng nông dân mình hỏi đã dùng thuốc gì có nhớ đâu. Rồi đa số nông dân đi đến các đại lý kêu: Anh ơi, tiêu tôi rụng đốt, hay rụng lá, gì đó, bán cho tôi loại thuốc để trị thì vật tư anh muốn bán kiểu gì thì bán, rồi bán kèm, vô tội vạ. 1 bệnh nhưng phòng thêm bệnh này bệnh nọ, trừ thêm sâu này, sâu kia nữa.”

    Theo các chuyên gia nông nghiệp, việc sản xuất hồ tiêu theo hướng thâm canh quá mức, lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật như hiện nay là thủ phạm dẫn đến tình trạng suy kiệt ở những vùng sản xuất lớn, không biết đến bao giờ mới phục hồi được. Còn theo các chuyên gia thị trường, tình trạng này còn làm giảm uy tín hồ tiêu Việt Nam tại các thị trường quan trọng như Mỹ, EU, Nhật Bản. Kiểm soát chặt quy trình canh tác theo hướng hữu cơ là vấn đề sống còn của ngành hồ tiêu, nhưng việc này rất khó thực hiện trong bối cảnh quy mô sản xuất của ngành tăng quá nhanh như hiện nay./.