Ting dzung apêê cán bộ dân số chr’val Sông Trà, chr’hoong Hiệp Đức, a zi chơớc tước apêê vel bhươl âng ma nứih Ca Dong… Cắh vêy cơnh âng zi pa chắp, nắc đợ apêê tr’pay díc điêl dzợ p’niên k’tứi buôn dưr váih cóh vel bhươl ch’ngai bha dắh… N’đhang la lua cậ, bấc díc điêl p’niên k’tứi xoọc ặt ma mông đhị trụ sở chr’val Sông Trà ch’ngai k’dâng lấh 1 km… cơnh đêếc nắc ch’ngai đhị c’lâng bhlâng 14E nắc đhêêng bơr pêê ha riêng mét…

Lêy móh mặt oóch nhoó, p’niên p’nót âng a mọi Hồ Thị Sanh, dh’rứah lâng bh’rợ bhơl pa hêl ca coon cắh âi lấh choom  âng a đhi… A zi năl, k’dâng lêy trách nhiệm, bh’rợ bhrợ ca căn dzợ la lấh ga mắc cơnh lâng acoon p’niên 15 c’moo cơnh Sanh. A zi tơợp pa prá lâng t’moóh ooy râu chơớih pay k’díc lâng vêy ca coon đơớh, a mọi Hồ Thị Sanh xay trúih: “Acu kiêng lướt học n’đhang tu pr’loọng đong zr’nắh k’đháp tu cơnh đêếc a cu đhêy học, 2 a zi tr’năl bêl dzợ lướt học, đhêy học nắc a zi tr’pay… Nâu câi vêy ca coon lêy pr’zớc chr’ớh lướt cha ớh acu công kiêng bhlâng, n’đhang cắh choom lướt tu k’pân ca coon rêên. Vêy k’díc âi, nắc ha dợ lêy zr’nắh k’đháp, lêy ca ay loom zấp cơnh, cắh dzợ bơơn lướt cha ớh.”

      K’díc Hồ Thị Sanh nắc Hồ Văn Lâm công ma mơ 15 c’moo, pân jứih Ca Do vêy đhang ma nứih k’tứi đh’rứah lâng móh mặt p’niên nhum, ha dang tơợp lum, nắc zấp ngai công pa chăp Lâm nắc đoo p’niên học sinh, dzợ xoọc rúh cha rúh học, n’đhang cậ, Lâm nâu câi âi pr’conh. Hồ Văn Lâm xay trúih cớ: “Bêl t’mêê năl, a mế a ma công cắh đoọng, moon tu dzợ p’niên k’tứi, bêl đêếc nắc tu lấh vêy a chắc k’đháp”.

     Ca căn âng Sanh, p’căn Hồ Thị Thành xay moon p’xoọng:“Acu moon a đoo dzợ p’niên k’tứi cắh âi choom pay k’díc, a đoo cắh tộ xơợng, xang nắc nắc a nhi đoo tr’pay, tr’kiêng bêl dzợ lướt học. Xơợng công da dô ca er a đoo, nắc cắh năl cơnh bhrợ. Acu công ca ay loom lêy ca coon cắh năl râu rí, zâp râu bh’rợ zêng a zi bhrợ têng đoọng lứch”.

     Công nắc bhr’ươr bha dơng ca coon đơơr tơợ đhr’nong n’loong, n’đhang g’lúh n’nâu nắc bhr’ươr âng muy cha nắc pân jứih. T’coóh Hồ Văn Hồng c’moo đâu k’noọ 60 c’moo, ca coon n’đil thứ 2 âng đoo c’moo đâu đhêêng aláh 14 c’moo, lơi học bơơn bơr pêê c’xêê âi tu a đhi lấh vêy a chắc k’đháp lâng muy cha nắc mr’đoo vel, lâng xang n’nắc dưr váih díc điêl, bhrợ ca căn… T’coóh Hồ Văn Hồng moon: “ Cắh âi zấp cmoo nắc vêy ca coon zr’nắh bhlâng, cắh vêy zr’nắh mơ đêếc mơ tốh a năm. Ặt k’đươi ca conh ca căn băn đoọng ca coon đay, zr’nắh a bhlâng…”

     Bơr a nhi pay k’díc bêl cắh zấp c’moo đhị chr’val Sông Trà âi xay moon muy đhr’năng za zum, nắc đoo pa zêng apêê díc điêl zêng cắh âi vêy bấc râu c’năl ooy pr’ặt tr’mông pr’loọng đong, cắh âi vêy năl cơnh zư x’mir lêy ca coon a nại, bấc díc điêl pr’ặt tr’mông nắc ặt g’nưm lứch ooy ca conh ca căn, apêê dưr váih râu zr’nắh k’đháp âng pr’loọng đong. T’coóh Trương Văn Phổ ma nứih âi k’noọ 10 c’moo đâu bhrợ cán bộ dân số kế hoạch hóa pr’loọng chr’val Sông Trà đoọng năl, chr’val Sông Trà xoọc vêy đợ apêê díc điêl tr’pay cắh zấp c’moo bấc bhlâng chr’hoong Hiệp Đức. Nắc đhêêng dáp tơợ c’moo 2010 – 2014, prang chr’val vêy 47 cha nắc p’niên k’tứi pay k’díc k’điêl lâng cắh bơơn pháp luật ơơi đoọng. Lâng pa zêng díc điêl n’nắc zêng lum bấc râu zr’nắh k’đháp cóh pr’ặt tr’mông pr’loọng. T’coóh Phổ đoọng năl; “Đợ pr’loọng đha rựt nắc 99 tước 100% tu kinh nghiệm ma mông, kinh nghiệm bhrợ cha apêê đoo cắh âi vêy, râu k’rong c’bơớch kinh tế apêê đoo công cắh âi vêy, cơnh băn par ca coon công cắh vêy, tu cơnh đêếc nắc zêng za nươr g’nưm ooy ca conh ca căn pr’loọng đong lứch.”

     Bấc t’rúih ooy tr’pay díc điêl bêl cắh zấp c’moo âng apêê pân jứih, pân đil dzợ ặt đhị cr’chăl “ Cha cắh âi ca bhố, pa chắp cắh tr’tước” ặt boọ cóh pr’chắp lâng k’tạ k’đươi a zi t’bhlâng chơớc bơơn năl ghít lấh mơ ooy t’rúih đhr’năng tr’pay díc điêl cắh âi zấp c’moo đhị apêê vel da ding ca coong…. A zi tước chơớc chr’val Phước Chánh, chr’hoong Phước Sơn, nắc đhị tơợ c’moo 2010 tước đâu vêy tước k’noọ 60 cha nắc tr’pay díc điêl bêl cắh zấp c’moo bấc bhlâng chr’hoong Phước Sơn… Dhêêng cơnh cóh c’moo 2016 t’mêê đâu dưr váih 12 cha nắc cớ.

     Đợ apêê bhrợ ca căn dzợ p’niên nhum đhị apêê vel bhươl da ding ca coong zêng vêy mr’cơnh cr’liêng măt da dô, apêê đoo zêng cắh năl brương tr’nu a đay nắc ng’cơnh bêl lơi acoon c’lâng lướt học đoọng bh’dzang moọt ooy pr’ặt tr’mông bhrợ ca căn, bhrợ k’điêl âng muy pr’loọng đong pa bhlâng đơớh…  Pr’căn dzợ pa bhlâng p’niên nhum Hồ Thị Bước, chr’val Phước Chánh moon: “Acu xơợng hay hoọng loom n’đhơ cơnh đêếc u lấh ặ cắh dzợ năl cơnh bhrợ. Ha dang bơơn xay moon choom rạch cớ, nắc acu p’zay lướt học, acu công p’too moon cr’moon cóh đong nắc oó đơớh pay k’díc, nắc p’zay lướt học.”

     Alua năm, pa bhlâng cắh mặ đươi ha dang cắh cr’liêng mắt đay lâng xơợng đợ apêê ngai tr’pay díc điêl bêl dzợ p’niên nhum  lâng tr’pay díc điêl cóh c’bhúh xoọng xay trúih đhị chr’hoong da ding ca coon Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam.

     T’rúih âi dưr váih đhị đâu 3 c’moo, n’đhơ cơnh đêếc râu ca ay loom công dzợ ặt cóh loom luônh âng t’coóh Hồ Văn Người… Pr’loọng đong vêy 3 p’nong ca coon, ca coon n’jứih thứ 2 âng t’coóh c’moo đêếc xoọc học cóh trường Phổ thông dân tộc nội trú Phước Sơn, prang pr’loọng đong  t’coóh Người âi pa đớc loom p’rơơm ooy muy râu liêm choom xoọc ặt đương ca coon âng đay… N’đhơ cơnh đêếc, xang muy t’ngay, ca coon n’jứih âng t’coóh dưr moon đhêy học đoọng pay k’điêl, lâng bêl pr’loọng đong t’coóh Hồ Văn Người bơơn lum ch’roonh ca coon nắc c’jệ, nắc đoo ca coon âng na noo luônh đay…“ Acu ta luôn p’too moon ca coon cha chau, zấp râu công t’moóh a conh a căn, cắh năl nắc t’moóh, oó bhrợ đh’cơnh đh’kị xoọc bêl lướt học, xang n’nắc vêy a chắc k’đháp chô đơơng k’đươi moon xay. Nâu câi âi lấh vêy a chắc k’đháp ng’cơnh năl bhrợ? A conh a căn công muy năl pr’ngâu.”

     Muy dhr’năng la lua cóh da ding Quảng Nam xoọc đâu nắc, đhr’năng tr’pay díc điêl dzợ p’niên nhum lâng crêê tr’pay cóh c’bhúh xoọng cắh muy dưr vaíh cóh apêê vel bhươl ch’ngai bha dắh, nắc dzợ ặt c’chăl ooy môi trường giáo dục học đường, đhị k’noọ apêê đhi vêy bơơn ra văng đoọng c’năl, choom rơớt đhr’năng tr’pay díc điêl p’niên nhum lâng crêê c’bhúh xọong. N’đhơ cơnh đêếc dưr víah bấc ngai học sinh tr’pay bhrợ ha đhr’năng học sinh lơi học xoọc la lơ ta luôn dưr váih.

     T’coóh Hồ Thanh Tân, Phó trưởng Ban dân tộc tỉnh Quảng Nam moon: “Đhr’niêng bh’rợ âng đha nuôr cóh đêếc dzợ bấc râu cắh liêm, kiêng ca coon đơớh pay k’díc k’đil đoọng pr’loọng đong doó lấh zr’nắh, đợ apêê a đhi học hành cắh choom ặt cóh đong nắc kiêng pay k’díc k’điêl pa xang đoọng vêy ca coon a nại, cóh p’too moon bhlưa pr’loọng đong cắh âi bơơn liêm ta níh, xay trúih p’too moon cóh vel bhươl công cắh âi liêm ghít.”

     Đhị muy hội nghị chuyên đề da ding ca coong tỉnh Quảng Nam t’mêê đâu, acoon số dáp cóh 69 chr’val da ding ca coong, vêy lấh 1.534 cha nắc tr’pay díc điêl cắh âi zấp c’moo, lấh 100 cha nắc tr’pay crêê c’bhúh xoọng… đợ acoon số n’nâu bhrợ bấc ngai c’jệ xơợng. ting t’coóh Nguyễn Tri Hùng, muy cóh bấc ngai vêy bấc c’moo pa chắp ch’mêệt lêy ooy văn hóa lâng ma nứih acoon cóh da ding ca coong moon, cóh bấc tu cr’đơơng tước bh’rợ tr’pay díc điêl cắh zấp c’moo cắh vêy choom xiêr nắc bh’nhăn dưr bấc cóh cr’chăl xoọc đâu, nắc vêy tu cóh bh’rợ xay trúih, p’too moon, ha dưr dal c’năl tơợ a hay bhrợ têng cắh âi mr’cơnh, cắh âi bhrơợng lâng crêê cơnh…“ Ahêê kiêng xa nay, xay trúih đoọng đha nuôr năl cơnh ooy nắc tr’pay díc điêl cắh záp c’moo, ng’cơnh nắc tr’pay crêê c’bhúh xoọng. Choom k’rong xay trúih p’too moon liêm choom lấh. nắc âi boo đanh clấp đhoọ, đha nuôr công năl lứch.”

     Kiêng pa zum têy đoọng pa xiêr đhr’năng tr’pay  díc điêl cắh záp c’moo lâng tr’pay crêê c’bhúh xoọng, đoọng acoon a đhi đha nuôr acoon cóh bơơn pa zum bh’dzang dzung tước trường, bơơn ma mông liêm crêê têêêm ngăn crêê lâng rúh lang âng đay, vêy muy t’ngay brương liêm choom lấh ha c’la đay lâng prang xã hội nắc đợ bh’rợ bhrợ kiêng bêl đâu. Cóh g’lúh t’tun âng phóng sự  azi nắc vêy xay  moon tước apêê c’lâng bh’rợ âng tỉnh Quảng Nam xoọc xay bhrợ đoọng pa xiêr đhr’năng tr’pay díc điêl bêl cắh zấp c’moo lâng tr’pay crêê đhi noo c’bhúh xoọng cóh zr’lụ da ding ca coong./.

Kỳ 1:

 Ám ảnh tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống

tại khu vực miền núi Quảng Nam

CTV Long Phi

    Câu chuyện tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại các bản làng miền núi Quảng Nam tưởng chừng đã lùi xa vào quá khứ khi đời sống của đồng bào miền núi ngày càng đi lên, trình độ văn hóa được nâng cao. Thế nhưng có một thực tế đáng buồn là thực trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống vẫn tồn tại dai dẵng đến tận ngày hôm nay và lại đang có xu hướng tăng lên trong thời gian gần đây.

      Theo chân những cán bộ dân số xã Sông Trà huyện Hiệp Đức, chúng tôi tìm đến những bản làng của người Ca Dong… Không giống như những gì tôi  hình dung là những trường hợp tảo hôn thường xảy ra ở những bản làng xa xôi, hẻo láng… Nhưng sự thật thì nhiều cặp vợ chồng tảo hôn đang sinh sống cách trụ sở xã Sông Trà chỉ chừng hơn 1 km… tức là cách Quốc lộ 14 E chỉ chừng vài trăm mét…

       Nhìn gương mặt gầy gò, non nớt của cô bé Hồ Thị Sanh, cùng với những cử chỉ dỗ dành con vụn về của em… chúng tôi hiểu rằng, dường như trách nhiệm, vai trò làm mẹ còn quá lớn đối với cô gái tuổi 15 như Sanh. Chúng tôi bắt chuyện và hỏi về sự lựa chọn lập gia đình và có con sớm, cô bé Hồ Thị Sanh bùi ngùi chia sẻ: “ Em muốn đi học nhưng vì gia đình  khó khăn nên em nghỉ , 2 đứa em quen nhau khi còn đi học, nghỉ xong là tụi em cưới…Bây giờ có con thấy bạn bè đi chơi em cũng thèm lắm nhưng không thể đi vì sợ con khóc . Có chồng rồi mới thấy khổ, thấy buồn, không được đi chơi tự do”

      Chồng Hồ Thị Sanh là Hồ Văn Lâm cũng ở cùng độ tuổi 15, chàng trai Ca Dong có dáng người nhỏ nhắn cùng gương mặt non nớt, nếu gặp lần đầu có lẽ ai cũng nghĩ Lâm chỉ là cậu bé học sinh, còn đang tuổi ăn học, vậy mà Lâm giờ đã là cha của một đứa trẻ. Hồ Văn Lâm kể lại. “ Hồi mới quen nhau nớ ba mẹ cũng cấp vì tuổi còn nhỏ, hồi đó cũng vì sai lầm nên mang thai “.,

      Mẹ của Sanh, Bà Hồ Thị Thành cho biết thêm…“ Mình nói nó còn nhỏ thì chưa được kiếm chồng mà nó không nghe lời má, rồi tự nhiên họ lấy, ưng nhau mô hồi còn đi học á. Nghe cũng thấy tội nó mà không biết làm răng. Mình cũng buồn thấy con không biết gì ,việc gì mẹ cha cũng làm hết, lo hết”

     Vẫn là giọng hát ru vọng ra từ căn nhà gỗ, nhưng lần này lại là giọng của một người đàn ông… Ông Hồ Văn Hồng năm nay gần 60 tuối, đứa con gái thứ 2 của ông năm nay mới hơn 14 tuổi, bỏ học được vài tháng em lỡ mang thai với cậu bạn cùng xóm, và rồi bỗng dưng trở thành vợ, thành mẹ… Ông Hồ Văn Hồng bảo: “Chưa đúng tuổi mà có con là cực lắm chứ không đơn giản đâu. Bắt mẹ với cha nuôi miết, ớn thiệt…”

      Hai trường hợp kết hôn sớm tại xã Sông Trà đã chỉ ra một thực trạng chung, đó là hầu hết các cặp vợ chồng đều chưa có nhiều hiểu biết về cuộc sống gia đình, chưa có kỹ năng chăm sóc con cái, nhiều cặp vợ chồng đời sống kinh tế phụ thuộc hoàn toàn vào bố mẹ, họ trở thành gánh nặng của gia đình. Ông Trương Văn Phổ người đã gần 10 năm nay làm cán bộ dân số kế hoạch hóa gia đình xã Sông Trà cho biết, xã Sông Trà hiện có có tỷ lệ tảo hôn cao nhất huyện Hiệp Đức. Chỉ tính từ năm 2010-2014, toàn xã có 47 trường hợp trẻ em vị thành niên lấy vợ, lấy chồng sớm và không được pháp luật công nhận. Và hầu hết những cặp vợ chồng đó đều gặp phải vô vàn khó khăn trong cuộc sống gia đình. Ông Phổ cho biết. “Tỷ lệ nghèo là 99 đên 100% vì kinh nghiệm sống, kinh kiệm làm ăn họ chưa có, sự tích lũy kinh tế họ cũng chưa có, cách nuôi con cũng chư có nên phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình.”

     Những câu chuyện kết hôn sớm của những chàng trai, cô gái còn ở tuổi  “Ăn chưa no, lo chưa tới” cứ mãi ám ảnh trong suy nghĩ và thôi thúc chúng tôi tiếp tục tìm hiểu rõ ơn về câu chuyện tảo hôn tại các bản làng miền núi… Chúng tôi tìm đến xã Phước Chánh, huyện Phước Sơn, nơi mà từ năm 2010 đến nay có đến gần 60 trường hợp tảo hôn, cũng là xã có số trường hợp tảo hôn cao nhất huyện Phước Sơn… riêng trong năm 2016, nới đây đã xảy ra 12 trường hợp tảo hôn.

Những bà mẹ trẻ tại các bản làng miền núi đều có chung ánh mắt bùn, họ đều không biết tương lai của chính mình rồi sẽ ra sao khi phải từ tỏ con đường đi học để bước vào cuộc sống gia đình, trở thành người phụ nữ trưởng thành của cả một gia đình từ rất sớm… Bà mẹ trẻ Hồ Thị Bước, xã Phước Chánh nói:“Em cảm thây hối hận nhưng lỡ rồi không biết làm sao. Nếu được chọn lại em sẽ chọn đi học, em cũng khuyên đứa cháu ở nhà là đừng lấy chồng sớm mà lo đi học”

     Quả thực sẽ rất khó tin nếu không tận mắt chứng kiến và nghe chính những người trong cuộc kể về những trường hợp hôn nhân cận huyết thống tại huyện miền núi Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam. 

    Câu chuyện đã xảy ra cách đây 3 năm, nhưng nỗi ám ảnh vẫn còn dai dẳng trong lòng ông Hồ Văn Người… Gia đình có 3 người con, đứa con trai thứ 2 của ông năm đó đang theo học tại trường Phổ thông dân tộc nội trú Phước Sơn, cả gia đình ông Người đã gởi gắm bao hi vọng vào một tương lai rộng mở đang chờ đón cậu con trai… Thế rồi một ngày, con trai ông bỗng dưng đòi nghỉ học để cưới vợ, và khi gia đình ông Hồ Văn Người được gặp mặt người con dâu tương lai thì mới té ngửa rằng đó lại là đứa cháu con của anh ruột mình… Ông người bùi ngùi:“ Tui luôn dặn dò con cháu, cái gì cũng phải hỏi bố mẹ, không biết phải hỏi bố mẹ chứ đừng làm kiểu tự dung đang đi học rồi có bầu dẫn về đòi cưới. Giờ có bầu rồi thì phải làm sao? Bố mẹ cũng chịu rồi.)

      Một thực tế đáng lo ngại ở miền núi Quảng Nam hiện nay đó là, nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống không chỉ xảy ra ở các bản làng xa xôi mà đang len lỏi vào môi trường giáo dục học đường, nơi tưởng chừng các em được trang bị kiến thức có hiểu biết sẽ tránh được nạn tảo hôn. Nhưng đã xảy ra nhiều cặp học sinh  cưới nhau khiến tình trạng học sinh bỏ học giữa chừng liên tiếp xảy ra.

     Ông Hồ Thanh Tân, Phó trưởng Ban Dân tộc tỉnh Quảng Nam nói: “Phong tục tập quán người dân vẫn còn, muốn con có gia đình sớm để khỏi gánh nặng cho gia đình, số em học hành không ra chi ở nhà muốn lập gia đình cho rồi để có con cái, trong giáo dục giữa gia đình chưa được bài bản, tuyên truyền giáo dục trong cộng đồng cũng chưa đến nơi đến chốn.”

       Tại một hội nghị chuyên đề miền núi tỉnh Quảng Nam mới đây, con số thống kê ở 69 xã miền núi, có hơn 1.534 trường hợp tảo hôn, hơn 100 trường hợp hôn nhân cận huyết thống… những con số này làm nhiều người giật mình. Theo ông Nguyễn Tri Hùng, một trong những người có nhiều năm dày công nghiên cứu về văn hóa và con người đồng bào miền núi cho rằng, trong nhiều nguyên nhân dẫn đến việc tảo hôn không hề suy giảm mà lại gia tăng trong giai đoạn hiện nay, thì có nguyên nhân ở công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thực lâu nay thực hiện chưa đồng bộ, chưa quyết liệt và đúng cách…“Chúng ta cần thông tin, tuyên truyền cho đồng bào hiểu thế nào là tảo hôn, thế nào là hôn nhân cận huyết thống. Cần phải tập trung thông tin có hiệu quả, tác động gần hơn đến con người. Cứ mưa dầm thấm lâu rồi đồng bào sẽ hiểu”

      Cần chung tay để giảm thiểu nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, để con em đồng bào miền núi được chung bước đến trường, được sống hồn nhiên, hạnh phúc đúng với lứa tuổi của mình, có một tương lai tốt đẹp hơn cho bản thân và toàn xã hội là những việc cần làm ngay lúc này. Trong kỳ tiếp theo của phóng sự chúng tôi sẽ tiếp tục đề cập đến những giải pháp mà tỉnh Quảng Nam đang triển khai để giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại khu vực miền núi./.