Cơnh lâng đhr’năng đươi dua Ba kich ting bấc, coh đêêc m’ma chắt vaih coh crâng căh dzợ bấc, bhiệc choh tơơm za nươu nâu căh muy zooi zư pa dưr tơơm za nươu chr’năp năc dzợ t’vaih c’lâng bhrợ cha đanh mâng đoọng ha đhanuôr zr’lụ da ding ca coong, chroi k’rong pa dưr dal thu nhập lâng pa dưr tơơm za nươu

Ba kích choom pa trơơi m’ma lâng cr’liêng căh cợ lâng bha lầng.

+ M’ma k’tứi chăt vaih tơợ cr’liêng: Cr’liêng m’ma pay tơợ tơơm căn ơy đanh 5 c’moo năc a têh, chơih đoo p’lêê đoọm bhrôông, tôm coh bơr pêê t’ngay đoọng p’lêê đoọm bhrụi, xang năc k’tar nhar, rau pa sạch lâng ring pay cr’liêng. Bêl ơy ar gooh cr’liêng năc choom bêệt m’ma coh  khay chuôh căh cợ coh n’luung k’tiếc ting n’juông, bhlưa zập m’ma choh mơ 15cm, g’lâp k’tiếc cơợng mơ 3-5cm, đơc n’jăng coh mặt k’tiếc ơy g’lâp n’năc lâng tưới đác ta luôn đoọng zư dzệp dzong k’tiếc ta luôn. Bêl ơy chăt m’bhộc, năc n’jộ tơơm k’tứi t’moọt ooy bầu. Cung choom choh trực tiếp ooy bầu k’tiéc vêy 78% k’tiếc ơy z’lấc nhar, 20% êệ bh’năn đơc đanh lâng 2% Supe lân (dap ting mơ bấc).

+ T’vaih m’ma choh tơợ bha lầng: Pay tơơm Ba kich căn c’rơ liêm đanh 3 c’moo năc a têh, pay c’nặt bha lầng tơợ riah tươc c’nặt vaih đoong, căt ting c’nặt 25-35cm, ga măc 3mm, zập c’nặt vêy tơợ 1–3 lóng (2–4 mắt), căt lơi hi la ha dang vêy. N’loọt c’nặt bha lầng bhrợ m’ma năc đoo ooy bầu căh cợ n’juông choh, bhlua ch’ngai 20-30cm, choh đhậu 7-10cm. Bhrợ gâm m’bứi lâng đơc k’tiếc dzêệp ta luôn. Mơ 20-25 t’ngay, bha lầng năc vaih riah lâng chăt loom nhuum. Bêl loom ơy ha dưr dal 20–25cm, vêy tơợ 5–6 cặp hi la năc a têh lâng riah ơy chặt nhâm mâng, năc choom đơơng choh coh ha rêê.

+ Cơnh chơih k’tiếc choh: Ba Kích ha dưr liêm đhị zr’lụ k’tiếc dzệp, k’tiếc g’bụ lâng choom pa hooi đác. Tơơm chr’noh nâu lêy choh coh gâm âng crâng a bhuy, crâng choh căh cơh đhị gâm âng tơơm cha p’lêê ơy vaih đoong gâm, liêm choom đoong gâm tơợ 30–50%. Đhị pazêng zr’lụ k’tiếc lưn lưih, năc pa zưm choh tơơm t’vaih gâm đoọng vêy pr’đơợ liêm buôn ha tơơm ba kich chăt liêm.

+ Bhrợ pa liêm k’tiếc lâng g’bur phân: Pa sạch boọng choh lâng đợ bhưah mơ 1m. Đơc bha lầng ha măc đoọng a ngoọ ba kich boọ. Pêch boọng đhậu 40 x 40 x 40 cm, g’bur phân zập boọng mơ 3–5kg êệ t’rị k’roọc đơc đanh luuc lâng 0,2kg supe lân. Bhlưa boọng choh năc là 1,5 x 1,5m căh cợ 1 x 2m lêy ting bh’đưn k’tiếc.

+ Tơơm choh: Tơơm sâm Ba kích năc lêy choh coh t’ngay mát căh cợ xang boo, moọt hân noo ha pruốt căh cợ c’lọt. Luuc phân lâng k’tiếc coh boọng xang năc choh zập boọng 1 t’nơơm, lơi bầu tr’xin oọ đoọng t’pươi k’tiếc, g’lâp boọng đoọng kiêr lâng đị k’tiếc pa mâng đoọng tơơm m’ma đhâng liêm. Xang nắc đơc n’jăng, ho la coh đhiêr boọng choh năc đoo đoọng zư dzệp lâng oọ buôn bhơi chăp vaih.

+ K’rang lêy: Bêl tơơm Ba kích dưr liêm, năc lêy clặ n’loong căh cợ n’loong chăp đoọng ba kich boọ dươr. Dziic bhơi ta luôn, g’bung k’tiếc đhiêr boọng choh (bhưah mơ 0,8cm), pa zưm g’bur êệ bh’năn đơc đanh căh cợ NPK ting cr’chăl. Zập c’moo năc lêy tal bhơi k’xị m’bứi bhlầng 2 chu. Pa zập gâm n’loong mơ 40–50% đoọng tơơm vêy zập ang lâng dzệp k’tiếc mơ đhệêng.

+ Pay pa chô bh’nơơn lâng bhrợ pa liêm: Tơơm Ba kích buôn pa chô bh’nơơn mơ 3 c’moo tơợ ơy choh. Ha dang vêy pr’đơợ đoọng chắt đanh, a pul Ba kích nắc ga măc lâh lâng pa chô bh’nơơn dal lâh.

Bêl pa chô bh’nơơn, ma nưih choh năc lêy pêch pay a’pul, oọ bhrợ căh liêm tước riah. Tơợ ơy pêch pay, a’pul rao pa sạch k’tiếc chuôh, lơi riah k’tứi lâng rau nha nhự. Pa têệt đêêc nắc ar a’pul ar coh p’răng oọ bhrơợng căh cợ pa gooh, đơc tước gooh zêng. Đhr’năng pa gooh crêê cơnh năc căh muy zooi zư lêy a’pul Ba kích đanh năc dzợ zư liêm chất za nươr chr’năp coh a’pul.

+ Zư lêy: Tơợ ơy pay pa chô bh’nơơn lâng bhrợ pa liêm, a pul Ba kích năc bơơn zư crêê cơnh đoọng zư liêm đha hum lâng za nươu chr’năp. A’pul gooh năc tôm pa iêm lâng chr’đhung cha groong dzệêp oọ đoọng a’uh lâng coon nạ pa hư. Năc lêy zư đhị gooh gooi, aih mát, oọ crêê p’răng clá lâng pưih./.

KỸ THUẬT TRỒNG VÀ CHĂM SÓC CÂY BA KÍCH

Trong y học cổ truyền, Ba kích là vị thuốc quý có nhiều công dụng như bổ thận, trợ dương, mạnh gân cốt, ích tinh, an thần. Trước nhu cầu sử dụng Ba Kích ngày càng cao, trong khi nguồn cung tự nhiên suy giảm, việc trồng loại cây này không chỉ giúp bảo tồn nguồn dược liệu quý mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho bà con vùng cao, góp phần nâng cao thu nhập và phát triển nông nghiệp dược liệu

Ba kích có thể nhân giống bằng hạt hoặc bằng hom.

+ Tạo cây con từ hạt: Hạt giống nên được lấy từ cây ba kích mẹ đã 5 năm tuổi trở lên, chọn những quả đã chín đỏ, đem ủ trong vài ngày để quả chín mềm, sau đó chà xát, rửa sạch và đãi lấy hạt. Hạt sau khi phơi khô có thể gieo trên khay cát hoặc trên luống, theo hàng cách nhau khoảng 15cm, lấp đất mỏng khoảng 3–5cm, phủ lớp rơm rạ và tưới giữ ẩm thường xuyên. Khi hạt nảy mầm đều, tiến hành nhổ cây con cấy vào bầu. Cũng có thể gieo trực tiếp vào bầu đất có thành phần gồm 78% đất mặt tơi xốp, 20% phân chuồng hoai mục và 2% Supe lân (tính theo khối lượng).

+ Tạo cây con từ hom: Chọn cây Ba kích mẹ khỏe mạnh từ 3 năm tuổi trở lên, lấy đoạn thân từ gốc đến hết phần bánh tẻ, cắt thành đoạn dài 25–35cm, đường kính trên 3mm, mỗi đoạn có từ 1–3 lóng (2–4 mắt), cắt bớt lá nếu có. Cắm hom vào bầu hoặc luống đã chuẩn bị, theo hàng cách nhau 20–30cm, độ sâu cắm 7–10cm. Che bóng nhẹ và giữ ẩm thường xuyên. Sau khoảng 20–25 ngày, hom sẽ ra rễ và nảy chồi. Khi chồi thứ cấp phát triển đạt chiều cao 20–25cm, có từ 5–6 cặp lá trở lên và bộ rễ đã phát triển ổn định, có thể đem trồng ra đất.

+ Chọn đất trồng: Ba Kích phát triển tốt ở vùng đất ẩm mát, tơi xốp, tầng canh tác dày trên 0,5m, giàu mùn và thoát nước tốt. Cây phù hợp trồng dưới tán rừng tự nhiên, rừng trồng hoặc dưới tán cây ăn quả đã khép tán, với độ tàn che lý tưởng từ 30–50%. Tại những vùng đất trống, nên kết hợp trồng cây che phủ để tạo điều kiện thuận lợi cho cây sinh trưởng.

+ Làm đất và bón phân: Dọn sạch xung quanh hố trồng với đường kính khoảng 1m. Chừa lại các cây lớn làm giá đỡ tự nhiên cho cây leo. Đào hố kích thước 40 x 40 x 40 cm, bón lót mỗi hố với 3–5kg phân chuồng hoai mục trộn cùng 0,2kg supe lân. Khoảng cách giữa các hố trồng là 1,5 x 1,5m hoặc 1 x 2m tùy địa hình.

+ Trồng cây: Cây sâm Ba kích nên trồng vào ngày râm mát hoặc sau mưa, vào vụ xuân hoặc vụ thu. Trộn đều phân với đất trong hố rồi trồng mỗi hố một cây, tháo bỏ bầu nhẹ nhàng, lấp đất kín gốc và nén chặt để giữ cây đứng vững. Sau đó phủ thảm mục, rơm rạ hoặc lá khô lên mặt hố để giữ ẩm và hạn chế cỏ dại.

+ Chăm sóc: Khi cây Ba kích phát triển, cần cắm que hoặc tận dụng cây làm giá để cây leo. Thường xuyên làm cỏ, xới đất quanh gốc (bán kính khoảng 0,8m), kết hợp bón thúc bằng phân chuồng hoai hoặc NPK theo định kỳ. Mỗi năm nên phát dọn cây cỏ xâm lấn ít nhất 2 lần. Điều chỉnh độ che phủ tán cây khoảng 40–50% để đảm bảo cây nhận đủ ánh sáng và độ ẩm cần thiết.

+ Thu hoạch và sơ chế: Cây Ba kích thường được thu hoạch sau khoảng 3 năm trồng. Nếu có điều kiện kéo dài thời gian sinh trưởng thêm vài năm, củ Ba kích sẽ càng to, chắc và cho năng suất cùng chất lượng dược liệu vượt trội hơn.

Khi thu hoạch, người trồng tiến hành đào lấy phần củ, tránh làm tổn thương đến thân rễ. Sau khi đào lên, củ được rửa sạch đất cát bằng nước sạch, loại bỏ phần rễ con và tạp chất. Tiếp theo, phơi củ dưới nắng nhẹ hoặc sấy khô ở nhiệt độ thấp, ổn định cho đến khi đạt độ khô hoàn toàn, giòn và dễ bẻ gãy. Quá trình làm khô đúng cách không chỉ giúp bảo quản củ Ba kích lâu dài mà còn giữ được tối đa hoạt chất quý có trong dược liệu.

+ Bảo quản: Sau khi thu hoạch và sơ chế, củ Ba kích cần được bảo quản đúng cách để giữ nguyên hương thơm đặc trưng và dược tính quý giá. Củ khô nên được bao gói kỹ bằng túi kín hoặc bao bì chống ẩm, tránh tiếp xúc với không khí ẩm để ngăn ngừa nấm mốc và côn trùng xâm nhập. Nên bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp và nhiệt độ cao./.