Pr’loọng đông anoo Cơ Lâu Ba coh vêêl Ating năc mưy ooy đợ pr’loọng bhrợ cha liêm choom coh chr’val Sông Kôn đươi vêy pa zưm b’băn lâng bhrợ bhươn, choh crâng. C’moo 2019, xang bêl băn liêm choom a’ọc tăm lai a’đhăh, anoo Ba năc tơợp k’rong băn a’ọc tăm r’rưah.

Xang bêl ting pâh lớp pa choom đăh b’băn, anoo câl mưy p’nong a’ọc a’đhăh conh đoọng đơơng chô ăt lâng a’ọc tăm coh đông. Mơ bơr pêê c’xêê t’tưn, a’ọc căn rưah vaih acoon k’noọ k’zệt p’nong. Bơơn lêy liêm choom, anoo năc bhrợ t’bhưah bh’rợ. Vêy bêl, pr’loọng đông anoo băn tươc 5 p’nong a’ọc căn lâng 2 p’nong a’ọc conh. Anoo Ba lêy cha mêêt, zâp a’ọc a’căn nâu vêy rưah mơ 2 ruuh zâp c’moo, k’dâng 20 p’nong a’ọc m’ma. Lâng 5 p’nong a’ọc căn r’rưah, pr’loọng đông vêy k’dâng 100 p’nong m’ma zâp c’moo. Tu vêy bơr a’nhi diịc điêl a’năm zư lêy, anoo năc zư đợc k’dâng 30 p’nong băn pa câl, dzợ ha mơ năc đợ pa câl m’ma đoọng ha đhanuôr lâng zên mơ 1 ực tươc 1,2 ực đồng đhị mưy p’nong.

Đh’rưah lâng băn a’ọc, pr’loọng đông anoo Ba dzợ choh prí, tơơm cha p’lêê, bhơi r’veh, pếch a’bọc băn a’xiu lâng băn a’tưch a’đha. Đợ bh’nơơn pr’đươi nâu n’jưah bhrợ pr’đơợ bơơn zên đhị đêêc, n’jưah choom lêy pay bhrợ ch’na cha ha bh’năn băn, lâng âng đơơng chô zên têêm ngăn. Anoo Cơ Lâu Ba moon, ting lêy zâp c’moo pr’loọng đông vêy zên pa chô lâh 250 ực đồng. Zên bơơn bhrợ căh lâh bâc, ha dợ năc cung vêy zooi đoọng pr’ăt tr’mung pr’loọng đông têêm ngăn lâh.“Băn a’ọc lai nâu doọ lâh zr’năh, k’rong bhrợ lăm cung m’bứi, ch’na đh’năh ơy vaih cơnh clang, a’rong, prí... Mưy lêy zư pa liêm c’roọl bh’năn, đac đoong, cha groong cr’ay liêm zâp nặc choom. Lêy lâng bhrợ ha rêê, băn a’ọc liêm choom lâh mơ. Acu k’noọ đhanuôr lêy băn lâng bhrợ t’bhưah bh’rợ nâu tu liêm glặp lâng pa chô zên bâc” - Anoo Cơ Lâu Ba moon. 

Đhị bâc vêêl đông da ding k’coong thành phố Đà Nẵng, a’ọc tăm cung xoọc vaih bh’năn băn vêy bâc đhanuôr lêy pay băn pa dưr zên bơơn bhrợ. Cơnh pr’loọng đông anoo Arất Van coh vêêl Rơ Rang, chr’val Bến Giằng  tơợp băn a’ọc tăm xang bêl ting pâh lớp pa choom đăh b’băn c’moo 2018. Tr’nơợp, anoo vêy bơơn vêêl đông zooi đoọng mưy p’nong a’ọc m’ma, xang nặc câl pa xoọng mưy p’nong lâng k’rong bhrợ c’roọl bh’năn ting c’lâng băn p’loh.

Đươi vêy băn zư liêm crêê, bơr pêê a’ọc m’ma dưr vaih k’rơ liêm lâng rưah vaih lâh 10 p’nong xang mưy c’moo. Lêy bhiệc b’băn nâu liêm choom, pr’loọng đông anoo vặ pa xoọng 50 ực đồng tơợ Ngân hàng Chính sách xã hội đoọng bhrợ t’bhưah c’roọl bh’năn lâng băn pa xoọng a’ọc a’đhăh. Zâp c’moo pr’loọng đông anoo pa câl mơ 3 tươc 4 ruuh, lâng lâh 50 p’nong a’ọc lêệng, a’ọc m’ma, zên pa chô k’dâng 100 ực đồng. Anoo Arất Van đoong năl:“A’ọc tăm vêy bâc ngai câl tu lêệ yêm, năc chr’năp pa câl cung dal lâh mơ a’ọc lơơng, doọ lâh vaih cr’ay. Bêl g’luh Tết căh cậ bêl hân noo xay xơ manưih, acu pa câl k’zệt p’nong cung vêy pa chô zên z’zăng. Đươi vêy b’băn, pr’ăt tr’mung pr’loọng đông r’dợ têêm ngăn, vaih zâp câl đươi liêm zâp pr’đươi pr’dua coh đông. Acu k’noọ lêy bhrợ t’bhưah băn a’ọc nâu pa zưm lâng băn pa xoọng bé đoọng vaih zên pa chô ha pr’loọng đông bâc lâh”.

Liêm choom tr’nơợp âng zâp pr’loọng đhanuôr, b’băn năc xoọc vaih mưy c’lâng bhrợ cha liêm glặp cơnh lâng pr’đơợ tr’mung coh da ding k’coong. Căh mưy lêy pay đươi đợ ch’na ơy vaih coh, băn a’ọc tăm dzợ vêy liêm chr’năp đăh lêệ la, pa câl liêm buôn. Ting cơnh t’cooh Zơ Râm A Điểu, Phó trưởng Phòng Kinh tế chr’val Bến Giằng, năc vêêl đông da ding k’coong, chr’val năl ghit b’băn lâng ch’choh năc đoo c’lâng bhrợ cha bha lâng. Ooy đâu, chr’val p’ghit lêy pa dưrpa xơc zâp bh’rợ băn ta rí, k’rooc, a’ọc tăm, bé lâng xoọc băn lêy ch’gơơng. Pa zêng đợ bh’năn băn âng chr’val k’noọ 7.000 p’nong.

Cr’chăl nâu a’tôh, chr’val Bến Giằng t’bhlâng p’loon zên tơợ zâp đăh xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung đoọng zooi đhanuôr tr’xăl tơơm chr’noh, bh’năn băn liêm glặp; lâng zooi đoọng kỹ thuật, m’ma bh’năn, bhrợ pr’đơợ văn zên t’đui đoọng lâng chơơc lêy thị trường têệm ngăn ha đhanuôr. T’cooh Zơ Râm A Điểu moon:“M’ma a’ọc tăm vêy pa câl lâng zên bâc lâh, đhanuôr lêy pay băn đoọng pa dưr pr’ăt tr’mung pr’loọng đông. Ooy c’moo 2026, vêêl đông lêy moon c’lâng bhrợ pa dưr zâp bh’rợ b’băn ting c’lâng cha groong, pa zưm ting c’bhuh pr’loọng đông, hợp tác xã. Ooy c’moo 2026, Phòng Kinh tế chr’val t’đui đoọng zên vặ tơợ zâp đăh zên bh’rợ tr’nêng, zên k’rong bhrợ ơy bơơn thành phố đoọng 8,5 tỷ đồng, đoọng pa zưm zooi c’lâng bhrợ cha ha đhanuôr; t’bhlâng c’moo đâu pa xiêr đợ mơ pr’loọng đha rưt k’dâng 100 pr’loọng”.

Đh’rưah ting lêy chô pa dưr liêm choom bh’rợ bhrợ cha, pa xiêr đha rưt nhâm mâng, chr’val k’noong k’tiêc chr’val Đăc Pring, thành phố Đà Nẵng xoọc pa dưr k’rơ tơợ bhrợ k’tứi la lêêh dzang bhrợ pa dưr kinh tế bhươn, c’roọl bh’năn, pa zưm lâng p’têêt pa zưm ting pr’loọng đông, tổ p’têêt pa zưm.

T’cooh Hồ Viết Căn, Chủ tịch UBND chr’val Đắc Pring đoọng năl, kiêng bhrợ pa xiêr đha rưt nhâm mâng, l’lăm năc lêy tr’xăl cr’noọ bh’rợ, bhrợ têng âng đhanuôr. Nâu đoo cung năc pr’đơợ đoọng vêêl đông pa dưr đợ bh’rợ b’băn liêm glặp lâng pr’đơợ coh da ding k’coong, ooy đâu vêy băn a’ọc tăm. Tươc đâu, prang chr’val ơy pa dưr pa zêng 10.000 p’nong bh’năn p’rơơi, ooy đâu lâh 2.500 bh’năn lâh mơ năc a’ọc tăm lâng k’rooc. “Đảng uỷ lâng UBND chr’val cung ơy năl ghit tr’xăl tơơm chr’noh, bh’năn băn liêm glặp đoọng pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung. Lâng ngành b’băn, chr’val xoọc pa dưr k’rơ bh’rợ băn chr’gơơng pay t’ghêy lâng băn a’ọc ting c’lâng pa zưm, p’têêt ting tổ c’bhuh. Azi cung lêy t’đang k’đươi, t’pâh apêê doanh nghiệp k’rong đoọng zên, acoon m’ma, c’lâng băn bhrợ lâng câl pay đợ bh’nơơn đoọng ha đhanuôr” - T’cooh Hồ Viết Căn xay moon. 

Băn a’ọc tăm coh vêêl đông xoọc bhrợ c’lâng bhrợ cha liêm glặp lâng đhanuôr da ding k’coong Đà Nẵng. Tơợ đợ bh’rợ liêm choom, đhanuôr vêy pa xoọng pr’đơợ pa dưr zên bơơn bhrợ, ting bhr’dzang têêm ngăn pr’ăt tr’mung lâng pa xiêr đha rưt nhâm mâng./.

Đồng bào miền núi khấm khá nhờ nuôi heo đen bản địa

Heo đen là giống heo bản địa phù hợp với điều kiện miền núi, chất lượng thịt ngon và cho giá trị kinh tế khá. Vài năm nay, có nhiều hộ đồng bào Cơ Tu ở miền núi thành phố Đà Nẵng lựa chọn nuôi heo đen bản địa để phát triển kinh tế gia đình.

Gia đình anh Cơ Lâu Ba ở thôn Ating là một trong những hộ làm kinh tế hiệu quả ở xã Sông Kôn nhờ kết hợp chăn nuôi với làm vườn và trồng rừng. Năm 2019, sau khi nuôi thử nghiệm thành công cặp heo giống đen lai rừng, anh Ba bắt đầu đầu tư nuôi heo đen sinh sản.

Sau khi tham gia lớp tập huấn về chăn nuôi, anh mua một con heo đực rừng về phối giống với heo bản địa. Vài tháng sau, heo nái sinh được gần chục con giống. Nhận thấy hiệu quả, anh tiếp tục mở rộng quy mô. Có thời điểm, gia đình anh nuôi tới 5 con heo mẹ và 2 con đực giống. Anh Ba nhẩm tính, mỗi heo mẹ đẻ 2 lứa mỗi năm, cho khoảng 20 con giống. Với 5 con heo nái, gia đình có thể có khoảng 100 con giống mỗi năm. Do chỉ có hai vợ chồng chăm sóc, anh giữ lại khoảng 30 con nuôi thương phẩm, số còn lại bán giống cho bà con với giá từ 1 đến 1,2 triệu đồng một con.

Cùng với nuôi heo, gia đình anh Ba còn trồng chuối, cây ăn quả, rau màu, đào ao nuôi cá và nuôi gia cầm. Những sản phẩm này vừa tạo nguồn thực phẩm tại chỗ, vừa có thể tận dụng làm thức ăn chăn nuôi, đồng thời mang lại thêm thu nhập. Anh Cơ Lâu Ba cho biết, bình quân mỗi năm gia đình có nguồn thu hơn 250 triệu đồng. Mức thu nhập chưa thật sự cao, nhưng đã giúp cuộc sống gia đình ổn định hơn.“Nuôi heo giống lai không quá vất vả, đầu tư ban đầu ít, thức ăn có sẵn trên nương như khoai, sắn, chuối... Chỉ cần giữ vệ sinh chuồng trại, nước sạch, phòng bệnh đầy đủ là được. So với làm rẫy, nuôi heo hiệu quả hơn nhiều. Tôi nghĩ bà con nên nuôi và mở rộng mô hình này vì nó rất phù hợp mà lại cho kinh tế cao” - Anh Cơ Lâu Ba chia sẻ. 

Tại nhiều địa phương miền núi thành phố Đà Nẵng, heo đen bản địa cũng đang trở thành vật nuôi được người dân lựa chọn để cải thiện thu nhập. Như gia đình anh Arất Van ở thôn Rơ Rang, xã Bến Giằng bắt đầu nuôi heo đen bản địa sau khi tham gia lớp tập huấn kỹ thuật chăn nuôi vào năm 2018. Ban đầu, anh được địa phương hỗ trợ một con heo giống, sau đó mua thêm một con và đầu tư làm chuồng theo hình thức bán thả rông.

Nhờ chăm sóc đúng kỹ thuật, hai con heo giống phát triển tốt và sinh sản được hơn 10 con chỉ sau một năm. Thấy chăn nuôi có hiệu quả, gia đình anh vay 50 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội để mở rộng chuồng trại và nuôi thêm heo rừng lai. Bình quân mỗi năm gia đình anh xuất bán từ 3 đến 4 lứa, với hơn 50 con heo thịt và heo giống, thu khoảng 100 triệu đồng. Arất Van cho biết: “Heo đen được nhiều người mua vì chất lượng thịt thơm, ngon nên giá trị cũng cao hơn so với heo khác, ít dịch bệnh. Vào dịp Tết hoặc mùa cưới xin, tôi xuất bán mấy chục con mang lại cho gia đình số tiền khá lớn. Nhờ chăn nuôi, kinh tế gia đình dần ổn định, có tiền mua sắm đầy đủ vật dụng trong nhà. Tôi đang tính mở rộng quy mô nuôi heo đen kết hợp nuôi thêm dê để tăng thu nhập cho gia đình hơn nữa”.

Hiệu quả bước đầu của các hộ dân, chăn nuôi đang dần trở thành một hướng phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện miền núi. Không chỉ tận dụng nguồn thức ăn sẵn có, nuôi heo đen còn có lợi thế về chất lượng thịt, thị trường tiêu thụ. Theo ông Zơ Râm A Điểu, Phó trưởng Phòng Kinh tế xã Bến Giằng, là địa phương miền núi, xã xác định chăn nuôi và trồng trọt là hướng phát triển kinh tế chủ lực.Trong đó, xã chú trọng phát triển các mô hình nuôi trâu, bò, heo đen, dê và đang thí điểm mô hình nuôi hươu sao. Tổng đàn vật nuôi của xã gần 7.000 con.

Thời gian tới, xã Bến Giằng tiếp tục tranh thủ nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ người dân chuyển đổi cây trồng, vật nuôi phù hợp; đồng thời hỗ trợ kỹ thuật, cây con giống, tạo điều kiện vay vốn ưu đãi và tìm kiếm thị trường ổn định cho nông dân. Ông Zơ Râm A Điểu cho biết:“Giống heo đen có giá trị kinh tế rất là lớn, được bà con lựa chọn để phát triển kinh tế gia đình. Trong năm 2026, địa phương định hướng phát triển các mô hình chăn nuôi theo hướng khoanh vùng, tập trung theo nhóm hộ, hợp tác xã. Trong năm 2026, Phòng Kinh tế xã ưu tiên vốn từ các nguồn sự nghiệp, vốn đầu tư đã được thành phố giao 8,5 tỷ đồng, để tập trung hỗ trợ sinh kế cho người dân; phấn đấu năm nay sẽ giảm hộ nghèo khoảng 100 hộ”. 

Cũng hướng tới nâng cao hiệu cách sản xuất, giảm nghèo bền vững, xã biên giới xã Đắc Pring,thành phố Đà Nẵng đang đẩy mạnh từ sản xuất nhỏ, lẻ sang phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại, gắn với liên kết nhóm hộ, tổ liên kết. Ông Hồ Viết Căn, Chủ tịch UBND xã Đắc Pring cho biết, muốn giảm nghèo bền vững trước hết phải thay đổi nếp nghĩ, cách làm của người dân. Đây cũng là cơ sở để địa phương phát huy những mô hình chăn nuôi phù hợp với điều kiện miền núi, trong đó có nuôi heo đen bản địa. Đến nay, toàn xã đã phát triển tổng đàn hơn 10.000 con gia súc, gia cầm, trong đó hơn 2.500 con gia súc, chủ yếu là heo đen địa phương và bò.

“Đảng ủy và UBND xã cũng đã xác định chuyển đổi cơ cấu cây trồng, con vật nuôi phù hợp để thúc đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội. Đối với ngành chăn nuôi, xã đang đẩy mạnh phát triển mô hình nuôi hươu sao lấy nhung và heo đen bản địa theo hướng tập trung, liên kết tổ nhóm. Chúng tôi cũng hướng tới kêu gọi, thu hút các doanh nghiệp đầu tư về vốn, con giống, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm đầu ra cho bà con” - Ông Hồ Viết Căn cho biết thêm. 

Nuôi heo đen bản địa đang mở ra hướng sinh kế phù hợp với đồng bào miền núi Đà Nẵng. Từ những mô hình hiệu quả, người dân có thêm cơ hội tăng thu nhập, từng bước ổn định cuộc sống và giảm nghèo bền vững./.