C’lâng lươt nâu căh mưy zooi đoọng đhanuôr dưr zi lâh đha rưt bhrợ cha k’van, năc dzợ chrooi pa xoọng bhrợ tr’xăl pr’ăt tr’mung coh vêêl bhươl, lêy chô tươc cr’noọ bh’rợ pa xiêr đha rưt nhâm mâng

Hân đhơ boo ngân, diịc điêl t’cooh Phạm Quốc Phòng coh vêêl Pa Na (chr’val Sông Vàng) năc dưr tơợ 5 giờ ra diu đoọng bơơn bhrợ pô hồng. Pr’căn Nguyễn Thị Oanh, k’điêl t’cooh moon, moot hân noo pô dưr pô 3-4 c’xêê, t’ngay n’đoo diịc điêl t’cooh cung p’loon pêêh bơơn đơơh, đơơng chô bhrợ puah pa gooh đoọng bhrợ trà. Ha dang căh loon pêêh bơơn, pô ma hư zơch ta uah bhlâng:

“3-4 c’xêê pô hồng pô năc mơ 5 giờ ra diu gluh pêêh pay. Moon zr’nưm tươc hân noo bơơn bhrợ năc bhrợ toong t’ngay”.

Zr’lụ choh pô hồng vêy m’bứi coh bhươn bhưah lâh 10ha âng pr’loọng đông t’cooh Phòng. K’tiêc dzợ ha mơ năc crâng choh n’loong ga măc (lâh 8ha), chè a’ngoọn, tơơm sim (3ha) lâng bâc râu tơơm cha p’lêê lơơng. Bơơn lêy chè a’ngoọn năc râu tơơm zanươu chr’năp âng đhanuôr Cơ Tu, c’moo 2016, đươi vêy râu zooi đoọng âng Trường Đại học Nông Lâm Huế, t’cooh Phòng âng đơơng tơơm chè a’ngoọn tơợ crâng a’bhưy chô choh đhị bhươn. Đươi vêy zư lêy liêm crêê, zâp c’moo pr’loọng đông pa chô lâh 20 tấn chè t’mêê (ma mơ lâng k’noọ 4 tấn chè gooh). Đh’rưah lâng chè pô hồng, zâp bh’nơơn pr’đươi cơnh buah sim, chè a’ngoọn, chè búp đơơng thương hiệu “A Lăng Việt” âng pr’loọng đông vêy ta moon năc bh’nơơn pr’đươi OCOP 3 sao. Zâp pr’đươi nâu căh mưy pa câl đhị Đà Nẵng năc dzợ băr dzang tươc ooy thị trường Nam - Bắc đơơng chô zên k’ha riêng ực đồng zâp c’moo.

T’cooh Phòng hơnh deh moon, chr’năp ga măc bhlâng đăh c’roọl bh’năn xoọc đâu năc 8ha crâng n’loong ga măc. C’moo 2019, xang g’luh pâh lêy lêy bh’rợ choh crâng ooy Tây Nguyên, t’cooh quyết định câl m’ma tơơm lõi thọ (mưy râu m’ma chr’noh pay đăh Pháp) chô choh. Xọoc đâu, crâng choh dưr vaih liêm, k’noọ đợc mơ 2 c’moo dzợ năc vêy choom bơơn bhrợ k’zệt ực đồng zâp bhr’lâng. Lâh 60 c’moo ơy, t’cooh căh ha mơ pa đhêy lêy cha mêêt, ta mooh đoọng pa dưr liêm choom bh’rợ bhrợ cha. K’noọ tươc đâu, t’cooh k’noọ lêy choh pa xoọng c’rêê đhị crâng nâu đoọng pa xoọng zên bơơn bhrợ. L’lăm, lưch c’moo đâu, pr’loọng đông t’cooh vêy k’rong bhrợ pa dưr bh’rợ bhrợ cha bâc râu pa zưm lâng du lịch vêêl bhươl:

“Nâu cơy pa dưr pa xơc ha rêê đhuôch lêy cha mêêt p’têêt lâng dịch vụ. Lâh mơ bh’nơơn pr’đươi đăh tơơm chr’noh, acu cung ơy bhrợ đhị zr’lụ b’băn đoọng băn p’loh a’tưch, a’ọc tăm, a’đha... Acu lêy bhrợ ting c’lâng bh’rợ bâc cơnh bhưah 1000 mét vuông coh piing chr’noh, coh dưp bh’năn. Coh piing choh pa xoọng su su, a’lui, k’đậc, mướp... bhrợ gâm ngut đoọng ha tưch a’đha, a’ọc coh dưp. Vaih pr’đươi pr’dua đhị đông, năc acu bhrợ pa xoọng 1 chòi, zâp 50 cha nặc ăt, bêl đêêc năc bhrợ du lịch vêêl bhươl. Cr’noọ bh’rợ âng cu zâp ha k’tiêc pa chô mơ 1 tỷ đồng”.

Cung vêy cr’noọ cr’niêng bhrợ cha k’van tơợ da ding bha đưn, t’cooh Đoàn Xuân Chường coh vêêl Quyết Thắng, chr’val Sông Vàng ơy bhrợ đợ đhị zr’lụ k’tiêc da ding bha đưn vaih mưy đhị zr’lụ bhươn liêm chr’năp. Bhươn đông âng t’cooh vêy k’zệt râu tơơm cha p’lêê cơnh pih ngam, pih bhung, thanh long lêệ bhrông, pa neh, măng cụt, bhợc, prí... liêm bâc.

T’cooh Chương moon, zr’lụ bhươn bhưah k’noọ 1ha nâu vêy bhrợ pa dưr lâh 10 c’moo đâu. Tr’nơợp, tu bhrợ ting cơnh c’lâng ma muuch năc căh liêm choom. C’moo 2018, lâng 10 ực đồng đăh vêêl đông zooi đoọng, diịc điêl t’cooh ơy bhrợ pa liêm bhươn tươc lâng zâp râu m’ma chr’noh liêm glặp lâng k’tiêc coh đâu. Đươi vêy t’bhlâng ta mooh pa choom lâng đươi bhrợ cơnh tiến bộ khoa học kỹ thuật, bhươn chr’noh âng t’cooh ting t’ngay pa dưr pa xơc liêm choom, đơơng chô zên k’dâng 120 ực đồng zâp c’moo. Lâh mơ, bhiệc bơơn bhrợ pa xoọng lâh 3 tạ chè a’ngoọn zâp c’moo cung zooi đoọng pr’loọng đông vêy pa xoọng zên liêm choom. Ooy c’lâng bhrợ nâu a’tôh, t’cooh Chường moon:

“Acu cung bhrợ pa liêm cớ bhươn, bơr pêê đhị choh t’mêê cớ, n’jộ lơi đợ tơơm căh liêm choom. Xọoc, lâh mơ 200 bhr’lâng thanh long bhrông, lâh 40 bhr’lâng pih ngam, k’noọ 100 bhr’lâng pih bhung... acu t’mêê choh pa xoọng 400 tơơm p’nang, c’moo n’tôh vêy vaih liêm. Acu cung k’noọ lêy pêch a’boc băn a’xiu dzợ”.

Xoọc đâu, coh vêêl đông chr’val Sông Vàng vêy k’dâng 15 bh’rợ c’roọl bh’năn xoọc đơơng chô bh’nơơn liêm choom. T’cooh Phạm Kim Thông, cán bộ k’đhơợng bhrợ đăh kinh tế chr’val Sông Vàng moon, chính quyền thành phố lâng vêêl đông xoọc xay bhrợ bâc chính sách zooi đoọng pa dưr pa xơc kinh tế bhươn c’roọl:

“Bêl lăm dzợ tỉnh Quảng Nam ty năc pa dưr kinh tế ting NQ 35 cr’chăl c’moo 2021-2025 đăh bhrợ bhươn c’roọl. Xang bêl pa zưm tỉnh Quảng Nam lâng Đà Nẵng, xoọc vêy chính sách t’mêê năc NQ 17 âng UBND thành phố cung vêy zooi đoọng pa dưr kinh tế bhươn, c’roọl. C’moo 2026, vêêl đông vêy zooi đoọng 500 ực. Xang bêl ta đoọng zên, UBND chr’val ơy pa gluh bha ar pa tơ pa gơi ooy zâp vêêl, xay moon đoọng zâp pr’loọng zươc bhrợ. Xọoc xay bhrợ, k’noọ tươc năc bhrợ pa dưr tổ lêy cha mêêt đhr’năng la lua, xang năc pa choom đhanuôr bhrợ bha ar pa tơ zooi đoọng ting quy định. Zooi đoọng 90% xang bêl k’rong bhrợ, đhanuôr đối ứng 10%”.

Căh mưy coh Sông Vàng, bh’rợ bhrợ cha ting c’lâng bhươn, c’roọl cung xoọc bhrợ clan bhưah k’rơ coh zâp prang da ding k’coong đăh Tây Đà Nẵng. Ting cơnh t’cooh Đỗ Hữu Tùng, Chủ tịch UBND chr’val Sông Kôn, zâp bh’rợ nâu g’luh tr’nơợp ơy pa dưr liêm choom, zooi đoọng bhrợ liêm choom đăh k’tiêc k’bunh, bhrợ đoọng bhiệc bhrợ lâng pa dưr dal zên bơơn bhrợ ha đhanuôr.

Hân đhơ cơnh đêêc, bh’rợ bhrợ cha xoọc đâu dzợ k’tứi la lêêh lâng căh vêy p’têêt bhrợ liêm ghit. Zên k’rong bhrợ, đhr’năng đươi dua kỹ thuật âng đhanuôr căh lâh liêm choom, zâp bh’nơơn pr’đươi bhrợ căh vaih thương hiệu lâng đhị pa câl têêm ngăn. Cr’chăl nâu a’tôh, chr’val Sông Kôn năc lêy cha mêêt cớ đợ đhị k’tiêc, zr’lụ choh lâng chơơc lêy đợ đhị bh’rợ liêm choom. Vêêl đông t’đui pa dưr pa xơc tơơm cha p’lêê, tơơm za nươu, bh’rợ bhươn crâng pa zưm lâng b’băn liêm glặp; lâng bhrợ pa dưr zâp tổ hợp tác, hợp tác xã đoọng p’têêt pa câl bh’nơơn pr’đươi, xăl tơợ bhiệc zooi đoọng bhrợ têng la lêêh dzang ooy zooi đoọng câl pay:

“Cr’noọ bh’rợ âng zi năc căh vêy bhrợ pa dưr đhơ cơnh vêy, căh vêy ting ta pưn đăh bâc m’bứi, lêy pay đăh zên bơơn bhrợ la lua, đhr’năng zư pa dưr lâng đợ mơ pa dưr pr’ăt tr’mung âng đhanuôr bhrợ đh’năng”.

Thành phố Đà Nẵng xoọc vêy lâh 150 r’bhâu bhươn, c’roọl lâng bâc bh’nơơn pr’đươi chr’năp la lay cơnh t’boon, pih bhung, pih ngam, sầu riêng, măng cụt... Nâu đoo năc pr’đơợ ga măc chr’năp đoọng thành phố pa dưr k’rơ đăh bh’rợ bhươn, c’roọl ting c’lâng chr’năp liêm. C’lâng lươt nâu căh mưy bhrợ tr’xăl pr’ăt tr’mung coh vêêl bhươl da ding k’coong, năc dzợ bhrợ pr’đơợ pa xiêr đha rưt nhâm mang, zooi đhanuôr dưr zi lâh bhrợ cha k’van đhị k’tiêc vêêl đông đay./.

PHÁT TRIỂN KINH TẾ VƯỜN, KINH TẾ GIA TRẠI Ở VÙNG NÚI PHÍA TÂY ĐÀ NẴNG

Tận dụng tiềm năng đất đai, nhiều hộ dân ở khu vực miền núi phía Tây thành phố Đà Nẵng đã mạnh dạn phát triển mô hình kinh tế vườn đồi và gia trại. Hướng đi này không chỉ giúp bà con vươn lên làm giàu mà còn góp phần thay đổi diện mạo nông thôn, hướng tới mục tiêu giảm nghèo bền vững

Dù trời mưa to, vợ chồng ông Phạm Quốc Phòng ở thôn Pa Na (xã Sông Vàng) vẫn thức dậy từ 5 giờ sáng để thu hoạch hoa hồng. Bà Nguyễn Thị Oanh, vợ ông chia sẻ, vào mùa hoa nở rộ suốt 3-4 tháng, ngày nào hai vợ chồng cũng phải tranh thủ hái sớm, mang về sơ chế và sấy khô làm trà. Nếu không hái kịp, hoa dập nát sẽ rất uổng phí.

“3-4 tháng hoa hồng nở là cứ 5 giờ sáng ra hái. Nói chung đến mùa thu hoạch là làm cả ngày”

Khu vực trồng hoa hồng chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong trang trại rộng hơn 10 ha của gia đình ông Phòng. Diện tích còn lại chủ yếu là rừng trồng cây gỗ lớn (hơn 8 ha), chè dây, cây sim (3 ha) và nhiều loại cây ăn quả khác. Nhận thấy chè dây là loại dược liệu quý của đồng bào Cơ Tu, năm 2016, nhờ sự hỗ trợ của Trường Đại học Nông Lâm Huế, ông Phòng tiên phong đưa cây chè dây từ rừng tự nhiên về trồng tại gia trại. Nhờ áp dụng đúng kỹ thuật chăm sóc, mỗi năm gia đình ông thu hoạch hơn 20 tấn chè tươi (tương đương gần 4 tấn chè khô). Cùng với chè hoa hồng, các sản phẩm như rượu sim, chè dây, chè búp thiên nhiên mang thương hiệu "A Lăng Việt" của gia đình đã được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao. Các mặt hàng này không chỉ tiêu thụ tại Đà Nẵng mà còn vươn ra thị trường hai miền Nam - Bắc, mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm.

Ông Phòng tự hào chia sẻ, giá trị lớn nhất trong trang trại hiện nay chính là 8 ha rừng gỗ lớn. Năm 2019, sau chuyến tham quan mô hình trồng rừng ở Tây Nguyên, ông quyết định mua giống cây lõi thọ (một giống cây xuất xứ từ Pháp) về trồng. Hiện tại, rừng cây phát triển rất tốt, dự kiến khoảng hai năm nữa sẽ cho thu hoạch với giá trị đạt vài chục triệu đồng mỗi cây. Ở tuổi ngoài 60, ông vẫn không ngừng nghiên cứu, học hỏi để nâng cao hiệu quả kinh tế. Sắp tới, ông dự định trồng thêm mây nước dưới tán rừng để tăng thu nhập. Trước mắt, vào cuối năm nay, gia đình ông sẽ đầu tư phát triển mô hình kinh tế đa tầng kết hợp với du lịch cộng đồng:

 “Bây giờ phát triển nông nghiệp mình phải định hướng là gắn nông nghiệp với dịch vụ. Ngoài sản vật cây cối ra, tôi cũng đã quy hoạch khu chăn nuôi vài sào để nuôi gà thả vườn, heo bản địa, vịt xiêm thả nước…Tôi thí điểm mô hình kinh tế đa tầng rộng 1000 m2 trên cây, dưới con. Bên trên thả su su, bầu, bí mướp… che mát cho con gà, con vịt, con heo bên dưới. Có nguồn thực phẩm tại chỗ, mình sẽ làm thêm 1 cái chòi, sức chứa 50 người, lúc đó mình sẽ làm du lịch cộng đồng. Mục tiêu của tôi là mỗi ha đất phải cho thu nhập 1 tỷ đồng”.    

Cũng mang khát vọng làm giàu từ kinh tế vườn đồi, ông Đoàn Xuân Chường ở thôn Quyết Thắng, xã Sông Vàng, đã biến vùng đất đồi núi hoang sơ thành một khu vườn trù phú. Vườn nhà ông có hàng chục loại cây ăn trái như cam, bưởi da xanh, thanh long ruột đỏ, mít, măng cụt, chôm chôm, chuối... mùa nào thức nấy.

Ông Chường kể, khu vườn rộng gần 1 ha này được gầy dựng từ hơn 10 năm trước. Ban đầu, do làm theo kiểu manh mún nên hiệu quả không cao. Năm 2018, với 10 triệu đồng hỗ trợ từ địa phương, vợ chồng ông đã mạnh dạn cải tạo vườn tạp, xây dựng mô hình vườn mẫu bằng các giống cây phù hợp với thổ nhưỡng và khí hậu miền núi. Nhờ chịu khó học hỏi và áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, vườn cây của ông ngày càng phát triển tốt, mang lại khoản thu khoảng 120 triệu đồng mỗi năm. Ngoài ra, việc thu hoạch thêm hơn 3 tạ chè dây hàng năm cũng giúp gia đình có thêm một nguồn thu đáng kể. Về định hướng sắp tới, ông Chường cho biết:

 “Tôi cũng sẽ cải tạo lại vườn, một số trồng mới lại, một số thì nhổ bỏ trồng cây khác để nâng cao hiệu quả. Hiện, ngoài 200 trụ thanh long đỏ, hơn 40 gốc cam, gần 100 gốc cam….tôi vừa trồng thêm 400 cây cau, sang năm sẽ ra bói. Tôi cũng dự định đào ao nuôi ca rô đầu vuông nữa..”

Hiện nay, trên địa bàn xã Sông Vàng có khoảng 15 mô hình trang trại đang mang lại hiệu quả kinh tế cao. Ông Phạm Kim Thông, cán bộ phụ trách kinh tế xã Sông Vàng, cho biết chính quyền thành phố và địa phương đang triển khai nhiều chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế vườn và trang trại:

“Trước đây còn tỉnh Quảng Nam cũ mình phát triển kinh tế theo NQ 35 giai đoạn 2021-2025 về kinh tế vườn, kinh tế trang trại. Sau khi sáp nhập tỉnh Quảng Nam với thành phố Đà Nẵng, hiện có chính sách mới đó là NQ 17 của UBND thành phố cũng hỗ trợ phát triển kinh tế vườn-kinh tế trang trại. Năm 2026, địa phương được hỗ trợ 500 triệu. Sau khi được giao vốn, UBND xã đã ban hành văn bản gửi các thôn, thông báo cho các hộ dân đăng ký. Hiện đang triển khai, sắp tới sẽ thành lập tổ kiểm tra thực tế, sau đó hướng dẫn bà con làm hồ sơ hỗ trợ theo quy định. Hỗ trợ 90% sau đầu tư, người dân đối ứng 10%”

Không riêng ở Sông Vàng, phong trào phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại cũng đang lan tỏa mạnh mẽ trên toàn khu vực miền núi phía Tây Đà Nẵng. Theo ông Đỗ Hữu Tùng, Chủ tịch UBND xã Sông Kôn, các mô hình này bước đầu đã phát huy tác dụng, giúp khai thác tốt tiềm năng đất đai, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho bà con.

Tuy nhiên, quy mô sản xuất hiện tại vẫn còn nhỏ lẻ và thiếu sự liên kết. Nguồn vốn đầu tư, năng lực ứng dụng kỹ thuật của người dân còn hạn chế, các sản phẩm làm ra chưa có thương hiệu và đầu ra ổn định. Thời gian tới, xã Sông Kôn sẽ rà soát lại quỹ đất, quy hoạch vùng trồng và chọn lọc những mô hình lợi thế. Địa phương ưu tiên phát triển cây ăn quả đặc sản, cây dược liệu, mô hình vườn rừng kết hợp chăn nuôi phù hợp; đồng thời thúc đẩy thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã để liên kết tiêu thụ sản phẩm, chuyển từ việc hỗ trợ sản xuất đơn lẻ sang hỗ trợ bao tiêu đầu ra:

 “Quan điểm của chúng tôi là không phát triển mô hình theo phong trào, không chạy theo số lượng, phải lấy thu thập thực tế, khả năng duy trì và mức cải thiện đời sống của người dân làm thước đo”

Thành phố Đà Nẵng hiện có hơn 150.000 vườn, trang trại với nhiều nông sản đặc trưng như bòn bon, bưởi da xanh, cam, sầu riêng, măng cụt... Đây chính là nguồn lực to lớn để thành phố đẩy mạnh phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại theo hướng đa giá trị. Hướng đi này không chỉ làm thay đổi diện mạo vùng nông thôn miền núi, mà còn mở ra cơ hội giảm nghèo bền vững, giúp bà con nông dân vươn lên làm giàu ngay trên chính quê hương mình./.