P’căn Trêl Thị Hinh coh cr’noon Trường Sơn, chr’val Đông Giang năc muy coh pazêng pr’loọng đong ơy choh đợ t’nơơm chr’noh t’mêê. L’lăm ahay, pr’loọng đong đoo choh muy arong a năm. C’moo 2014, xang bêl ting pâh lêy bhươn sầu riêng coh Gia Lai, ađoo năc chô đơơng chr’noh n’nâu choh đhị bhươn da ding âng pr’loọng đong.

Sầu riêng vêy chr’năp ooy kinh tế bấc bhlâng, hân đhơ cơnh đêêc xay moon bh’rợ choh, zư lêy năc ghít liêm bbhlâng. Diic điêl p’căn Hinh bấc chu tước ooy bhươn chr’noh coh Gia Lai đoọng pa choom h’cơnh ng’lêy pay m’ma, zư lêy lâng tưới đác, dinh dương. N’jưah bhrợ, n’jưah pa chô kinh nghiệm, ting t’ngay t’bhưah đhăm choh. Tước nâu cơy, pr’loọng đong đoo vêy lâh 200 t’nơơm sầu riêng.

P’căn Hinh xay truih, bêl t’nơơm tơớp vaih p’lêê, năc ng’đương lêy ghít đoọng vêy bh’rợ zư lêy crêê cơnh, pa bhlâng năc đoọng t’nơơm vêy c’rơ lâng lêy pay p’lêê mặ vaih ga măc. Đươi vêy cơnh đêêc, đợ c’moo p’lêê bấc, bhươn sầu riêng chô đơơng k’dâng 150 ức đồng coh muy hân noo xang bêl pác lơi zên đươi dua bêl choh bhrợ. T’piing lâng bhrợ ha rêê đhuốch, t’nơơm sầu riêng chô đơơng ooy kinh tế bấc lâh mơ. Tơợ bh’rợ tr’nơơp âng pr’loọng đong đoo, muy bơr pr’loọng đong đhanuôr đhị vel đong công tơơp choh sầu riêng coh bhươn da ding.

“Rau liêm choom năc t’nơơm sầu riêng bấc lâh mơ t’piing lâng t’nơơm chr’noh n’lơơng. L’lăm ahay chr’năp dal k’dâng 100 r’bhâu đồng muy kg. Nâu cơy vêy bấc ngai choh năc chr’năp công xiêr m’bứi lâh mơ k’dâng tơợ 70-80 r’bhâu đồng muy kg. Xoọc đâu k’coon âng cu xoọc choh t’bấc lâng bhrợ t’bhưah đhăm choh sầu riềng coh bhươn da ding k’coong đoọng pa dưr rau bơơn pay pa chô tơợ chr’noh n’nâu. Chính quyền công p’zương lâng zooi đhanuôr coh t’bấc t’nơơm chr’noh n’nâu, pa dưr rau bơơn pay pa chô, pa xiêr đharựt nhâm mâng” - P’căn Trêl Thị Hinh xay truih. 

Căh muy tơơm chr’noh, muy bơr pr’loọng đong năc dzợ băn bh’năn t’mêê. Đhị cr’noon Rô, chr’val Bến Giằng, anoo Nguyễn Văn Thắng năc tơớp băn a’tóc tơợ c’moo 2020, xang bêl lêy bh’rợ băn âng pr’zớc. Coh tr’nơơp năc băn lêy 15 p’nong m’ma, đươi 150 ức đồng bhrợ c’rol. Xang muy cr’chăl chêêc n’năl pr’ăt âng a’tóc, pr’loọng đong bhrợ c’rol băn gooh, ch’ngaách, doọ lâh dzệp dzong. Zập p’nong zêng vêy ta băn ghít bhlâng, pa bhlâng năc coh cr’chăl r’rưah. Bh’năn công vêy ta ra văng crêê cơnh lâng zập cr’chăl.

Xang k’nặ muy c’moo băn, a’tóc năc tơơp r’rưah. Zập p’nong acăn rưah tơợ 2 tước 3 p’nong acoon coh zập c’moo. A’tóc m’ma tơợ 2,5 tước 3 c’xêê vêy chr’năp pa câl năc 8 ức đồng mơ bơr p’nong. A’tóc căn, conh vêy chr’năp tơợ 30 ức đồng bơr p’nong. Lâng pazêng 200 p’nong coh muy c’moo, pr’loọng đong anoo Thắng bơơn pay pa chô lâh 100 ức đồng xang bêl pác lơi zên prặ băn par.

“A’tóc năc bh’năn băn t’mêê năc acu băn par ghít bhlâng, pa bhlâng năc coh cr’chăl u pậ, ng’băn năc đanh bhlâng. Ha dợ, bh’rợ n’nâu năc vêy chr’năp ooy kinh tế bấc bhlâng. Bêl băn par, acu pa liêm, pa sạch c’rol, rau đơ liêm âng m’ma lâng bh’năn năc rau chr’năp bhlâng. Lâh băn a’tóc, pr’loọng đong cu dzợ choh muy bơr rau t’nơơm chr’noh tơợ zr’lụ n’lơơng cơnh, bơ, pa neh, chanh, pih bhung đhị đhăm ga măc lâh 3 héc ta. Pr’loọng đong zi công rơơm kiêng chêêc p’xoọng tơơm chr’noh n’lơơng crêê cơnh, vêy chr’năp đoọng t’bấc tơợ thu nhập lâng đươi dua liêm choom đhăm k’tiếc k’bunh” - A'noo Nguyễn Văn Thắng đoong năl. 

Tơợ pazêng bh’rợ âng đhanuôr ma lêy bhrợ, chr’val Bến Giằng ting t’ngay vêy bấc m’ma chr’noh, bh’năn băn t’mêê. Vel đong xay moon nâu đoo năc muy coh pazêng c’lâng bh’rợ đoọng xăl tơơm chr’noh, acoon bh’năn, pa dưr rau bơơn pay pa chô lâng pa xiêr đharựt nhâm mâng. T’cooh Zơrâm A Điểu, Phó Trưởng phòng Kinh tế chr’val Bến Giằng prá xay, chr’val vêy lâh 8.200 manuyh ăt mamông, coh đêêc manuyh acoon coh lâh 80%. Kinh tế âng đhanuôr bấc bhlâng năc đươi ooy ha rêê đhuốch. Đợ pr’loọng đong đharựt coh c’moo 2025 dzợ k’nặ 23%.

Đoọng ng’zooi đhanuôr xăl ooy bh’rợ pa bhrợ, vel đong xoọc t’hước ooy bh’rợ bhrợ đợ bh’rợ b’băn, ch’choh crêê cơnh lâng đhr’năng âng zr’lụ. Xoọc đâu, chr’val Bến Giằng vêy lâh 800 héc ta t’nơơm chr’noh lâng k’nặ 7.000 p’nong bh’năn. Muy bơr bh’rợ t’mêê coh tr’nơơp ơy vêy rau liêm choom cơnh băn chr’gơơng, a’tóc, xoọng prí, xoọng a’nhức. Pazêng tơơm chr’noh t’mêê công n’leh vaih bấc cơnh sầu riêng, pih bhung, cam vinh, bơ, quýt ngam…

Ting cơnh t’cooh Zơrâm A Điểu, đoọng tơơm chr’noh, acoon bh’năn dưr vaih bh’rợ bhrợ cha đanh đươnh, vel đong xoọc ch’mêệt lêy zập zr’lụ pa bhrợ, lêy pay đợ bh’rợ crêê cơnh. Đh’rưah lâng n’năc, bhrợ pr’đơợ đoọng đhanuôr bơơn vặ zên, m’ma lâng kỹ thuật, ting t’ngay pa dưr bh’rợ pa bhrợ lâng zr’lụ pa câl đoọng ha pr’đươi:“C’moo 2026, chr’val Bến Giằng vêy thành phố pazao đoọng 8,5 tỷ đồng đoọng zooi bh’rợ bhrợ cha ha đhanuôr, t’bhlâng pa xiêr k’dâng 100 pr’loọng đong đharựt. Vel đong công ơy lêy pay đợ bh’rợ liêm choom đoọng đhanuôr tước lêy, pa choom. Chr’năp bhlâng lâh mơ, đhanuôr nâu cơy năc ơy tơơp tr’xăl ooy cr’noọ, bh’rợ công cơnh chêêc n’năl ooy cr’noọ âng thị trường bấc lâh mơ. Rau đêêc công năc c’lâng chr’val Bến Giằng xoọc bhrợ coh bh’rợ xăl bh’rợ pa bhrợ pa têệt đh’rưah lâng pa xiêr đharựt nhâm mâng”.

Tơợ pazêng bh’rợ coh tr’nơơp t’vaih rau liêm choom, bh’rợ đoọng m’ma t’mêê, bh’năn băn t’mêê crêê cơnh ooy bh’rợ pa bhrợ năc bhrợ t’vaih p’xoọng c’lâng bhrợ cha đoọng ha đhanuôr coh zr’lụ da ding k’coong Đà Nẵng. Bêl lêy pay crêê liêm t’nơơm chr’noh, acoon bh’năn lâng n’năl cơnh bhrợ têng, đhanuôr bơơn đươi dua rau liêm choom âng k’tiếc, t’bấc tơợ rau bơơn pay pa chô lâng ting t’ngay doọ dzợ lâh đươi ooy tơơm chr’noh, acoon bh’năn cơnh ty đanh ahay./.

Mở hướng phát triển kinh tế từ giống cây trồng, con vật nuôi mới

Từ mạnh dạn trồng thử, nuôi thử, nhiều hộ dân miền núi Đà Nẵng dần tìm được những cây, con phù hợp với điều kiện sản xuất. Một số mô hình cho thu nhập khá, mở thêm hướng phát triển kinh tế cho bà con.

Bà Trêl Thị Hinh ở thôn Trường Sơn, xã Đông Giang là một trong những hộ mạnh dạn đưa cây trồng mới vào sản xuất. Trước đây, gia đình bà chủ yếu trồng sắn trên nương rẫy. Năm 2014, sau khi tham quan mô hình sầu riêng ở Gia Lai, bà quyết định đưa cây này về trồng trên vườn đồi của gia đình.

Sầu riêng có giá trị kinh tế cao nhưng đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc. Vợ chồng bà Hinh nhiều lần đến các nhà vườn ở Gia Lai để học cách chọn giống, chăm sóc và điều tiết nước, dinh dưỡng. Vừa làm, bà vừa rút kinh nghiệm, từng bước mở rộng diện tích. Đến nay, gia đình có hơn 200 cây sầu riêng.

Bà Hinh chia sẻ, khi cây bắt đầu cho quả, cần theo dõi quá trình phát triển để điều chỉnh cách chăm sóc, nhất là giữ sức cho cây và lựa những quả phát triển tốt. Nhờ vậy, những năm được mùa, vườn sầu riêng mang lại lợi nhuận khoảng 150 triệu đồng/vụ sau khi trừ chi phí. So với làm nương rẫy, cây sầu riêng cho hiệu quả kinh tế cao hơn. Từ mô hình ban đầu của gia đình bà, một số hộ dân địa phương cũng bắt đầu đưa sầu riêng vào trồng trên vườn đồi.

“Cây sầu riêng cho hiệu quả cao hơn so với nhiều loại cây trồng khác. Trước giá cao khoảng 100 nghìnđồng/kg. Nay nhiều người trồng nên giá cả cũng hạ thấp hơn khoảng 70-80 nghìn đồng/kg. Hiện nay các con của bà tiếp tục tròng và mở rộng giống sầu riêng trong vườn đồi để tạo nguồn thu nhập từ loại cây này. Chính quyền cũng rất khuyến khích và hỗ trợ để người dân nhân rộng mô hình, tăng thu nhập, giảm nghèo bền vững” - Bà Trêl Thị Hinh cho biết.

Không chỉ cây trồng, một số hộ còn tìm hướng phát triển từ những giống vật nuôi mới. Tại thôn Rô, xã Bến Giằng, anh Nguyễn Văn Thắng bắt đầu nuôi chồn hương từ năm 2020, sau khi tham quan mô hình của người quen. Ban đầu, anh nuôi thử 15 cặp giống, đầu tư 150 triệu đồng làm chuồng trại. Sau thời gian tìm hiểu đặc tính của chồn hương, gia đình thiết kế chuồng nuôi khô ráo, sạch sẽ, hạn chế ẩm thấp. Từng con được theo dõi, nhất là trong giai đoạn sinh sản. Thức ăn cũng được chuẩn bị phù hợp với từng thời kỳ.

Sau gần một năm chăm sóc, đàn chồn bắt đầu sinh sản. Bình quân, mỗi con chồn mẹ đẻ từ 2 đến 3 con mỗi năm. Chồn giống từ 2,5 đến 3 tháng tuổi có giá bán trung bình 8 triệu đồng/cặp. Chồn bố mẹ trưởng thành có giá khoảng 30 triệu đồng/cặp. Với tổng đàn khoảng 200 con/năm, gia đình anh Thắng có lợi nhuận hơn 100 triệu đồng sau khi trừ chi phí.

 “Chồn hương là giống vật nuôi mới nên tôi đặc biệt chú ý quan sát quá trình sinh trưởng, đặc điểm của chúng, mất khá nhiều thời gian. Nhưng ngược lại, mô hình này lại cho giá trị kinh tế rất cao. Quá trình chăm sóc, tôi thấy khâu vệ sinh, chất lượng giống và thức ăn là quan trọng nhất. Ngoài nuôi chồn hương, gia đình tôi còn trồng thử nghiệm một số loại cây từ các vùng khác như, bơ, mít, sầu riêng, chanh, bưởi tiến vua trên diện tích hơn 3 héc ta. Gia đình muốn tìm thêm những cây phù hợp, có giá trị để đa dạng nguồn thu nhập và khai thác hiệu quả diện tích đất” - Anh Nguyễn Văn Thắng chia sẻ.

Từ những mô hình người dân tự tìm tòi, thử nghiệm, xã Bến Giằng ngày càng có thêm nhiều giống cây trồng, vật nuôi mới. Địa phương xác định đây là một trong những hướng để chuyển đổi cơ cấu sản xuất, nâng cao thu nhập và giảm nghèo bền vững. Ông Zơrâm A Điểu, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Bến Giằng cho biết, xã có hơn 8.200 nhân khẩu, trong đó người dân tộc thiểu số chiếm hơn 80%. Kinh tế của bà con chủ yếu dựa vào nương rẫy. Tỷ lệ hộ nghèo năm 2025 còn gần 23%.

Để hỗ trợ người dân thay đổi cách sản xuất, địa phương đang hướng dẫn xây dựng những mô hình phù hợp với điều kiện từng vùng. Hiện xã Bến Giằng có hơn 800 héc ta cây trồng các loại và gần 7.000 con gia súc. Một số mô hình mới bước đầu cho hiệu quả như hươu sao, chồn hương, cầy hương, dúi. Các loại cây trồng mới cũng dần xuất hiện như sầu riêng, bưởi da xanh, cam Vinh, bơ, quýt đường... Theo ông Zơrâm A Điểu, để cây trồng, vật nuôi mới trở thành sinh kế lâu dài, địa phương đang rà soát từng vùng sản xuất, lựa chọn mô hình phù hợp. Cùng với đó là tạo điều kiện để người dân tiếp cận vốn, giống và kỹ thuật, từng bước gắn sản xuất với liên kết và đầu ra cho sản phẩm.

“Năm 2026, xã Bến Giằng được thành phố giao 8,5 tỷ đồng để tập trung hỗ trợ sinh kế cho người dân, phấn đấu giảm khoảng 100 hộ nghèo. Địa phương cũng đã lựa chọn những mô hình hiệu quả làm điểm để bà con tham quan, học tập trực tiếp. Quan trọng hơn, bà con nay đã bắt đầu thay đổi nếp nghĩ, cách làm cũng như tìm hiểu nhu cầu thị trường nhiều hơn. Đó cũng là hướng mà xã Bến Giằng đang làm trong công tác chuyển đổi sản xuất gắn với giảm nghèo bền vững” -  ông Zơrâm A Điểu cho biết.

Từ những mô hình bước đầu cho hiệu quả, việc đưa giống cây trồng, vật nuôi mới phù hợp vào sản xuất đang mở thêm hướng làm ăn cho người dân miền núi Đà Nẵng. Khi lựa chọn đúng cây, con và biết cách tổ chức sản xuất, bà con có thêm cơ hội khai thác hiệu quả đất đai, đa dạng nguồn thu và từng bước giảm sự phụ thuộc vào những cây trồng, vật nuôi truyền thống./.