Đhị zr’lụ da ding ca coong Nam Giang, tơơm pih Vinh lâng bấc tơơm cha p’lêê lơơng xoọc bơơn đhanuôr choh đoọng xăl r’dợ pazêng đhăm choh chr’noh bh’nơơn ếp. Năc cơnh pr’loọng anoo Pơloong Tum ặt vel Chà Val ơy t’bhưah đhăm choh tơơm pih Vinh bấc tước k’ha riêng t’nơơm lâng pa chô k’nặ 1 tạ p’lêê. Tơợ bhươn pih nâu, pr’loọng anoo ơy pa chô mơ 25 ức đồng.

Ting cơnh anoo Tum, tơơm pih Vinh liêm choom lâng zr’lụ  k’tiếc âng  vel đong, cơnh choh bhrợ, k’rang lêy doọ lâh k’đhap. Doọ chơơc đươi za nươu hóa học, muy tưới đác, dziic bhơi lâng lệêng k’chêệt bha ruy pa hư a năm. Đươi p’lêê yêm, bấc ngai zước câl, pa bhlầng năc apêê giáo viên coh trường học.“Acu lêy pih Vinh chăt vaih coh đhăm k’tiếc nâu liêm bhlầng. Cơnh lâng tơơm chr’noh lơơng năc pih Vinh choh bhrợ doọ lâh k’đhap, k’rang cung buôn. Hân noo tr’nơợp năc acu pa câl đăh facebook, zalo lêy cung bấc ngai zước câl”.

Đhị chr’val ca noong k’tiếc Đắc Pring, bấc pr’loọng đhanuôr cung ơy xăl đhăm ha rêê bh’nơơn ếp đoọng xăl choh tơơm cha p’lêê. T’cooh Bơ Loong Chuồn năc muy coh pazêng pr’loọng choh pih Vinh bấc bhlầng đhị vel 49, chr’val Đắc Pring lâng 250 t’nơơm choh tơợ c’moo 2021. Tu căh ơy lâh năl cơnh k’rang lêy, hân noo tr’nơợp năc bh’nơơn pih pa chô mơ 10 ức đồng. Đhơ p’lêê căh bấc, ha dợ p’lêê pih Vinh âng pr’loọng t’cooh choh cha ngam, p’lêê pậ, đhanuôr câl zêng kiêng. C’moo đâu, t’cooh ơy pa liêm cơnh choh bhrợ, pa ghit đăh g’bur phân, đác tưới, cr’chăl boong p’lêê lâng đh’leh đoong… Đươi cơnh đêêc, lâh 80% đhăm pih âng pr’loọng t’cooh ơy boong p’lêê tráu. Cr’chăl nâu, pr’loọng t’cooh năc xoọc pêêh pay p’lêê đọom, chr’năp pa câl  30 r’bhầu đồng muy kg.

T’cooh Bơ Loong Chuồn dap lêy nắc hânnoo bha lầng moọt c’xêê 10, bhươn pih pa chô mơ 3 tấn:“Acu lêy m’ma pih Vinh chăt vaih coh đhăm k’tiếc zr’lụ nâu liêm. T’ping lâng tơơm ch’noh lơơng năc pih Vinh choh bhrợ doọ lâh k’đhap. Hân noo tr’nơợp pa chô bh’nơơn căhbấc ha dợ cung pa chô thu nhập bấc lâh tơơm chr’noh lơơng. Prloọng đong xoọc pa ghit chơơc năl cơnh choh bhrợ đoọng k’rang lêy liêm choom lâh, coh t’tun đâu nắc choh t’bấc lâh đoọng pa dưr dal thu nhập ha pr’loọng đong”.

Amoó Hiên Ban, Trưởng vel 49, chr’val Đắc Pring đoọng năl, prang vel vêy 152 pr’loọng đhanuôr nắc lâh muy pâng pr’loọng ơy xăl tơợ choh bhrợ la lêh dzang bhrợ zập cr’noọ bh’rợ bhrợ cha bhươn, tông. Coh đêêc, mơ 70 pr’loọng vêy bhươn tơơm cha p’lêê, bâc bhlầng năc choh pih Vinh, nâu kêi năc ơy dao tước bh’nơơn kinh tế, k’rong m’ma, cơnh choh bhrợ lâng chơơc lêy đhị pa câl. Bấc pr’loọng dzợ đươi mạng xã hội đoọng pa câl bh’nơơn lâng zập bh’nơơn chr’noh, pa dưr dal thu nhập, pa dưr pr’ặt tr’mông.

“Bấc c’moo hay, vel đong ơy zooi bấc m’ma tơơm chr’noh, bh’năn băn zooi đhanuôr bhrợ cha, pa dưr pr’ặt tr’mông. Pr’loọng đong cu cung cơnh đhanuôr coh vel zêng bhrợ pa dưr bhươn tông, choh pih bhung, pih Vinh đoọng pa xiêr đha rựt. Cr’chăl nâu, bấc pr’loọng ơy pay bh’nơơn tơơm pih, chroi k’rong pa dưr dal thu nhập pr’loọng đong”.

Tơợ bh’nơơn apêê cr’noọ bh’rợ choh pih, chr’val Đắc Pring xoọc dáp tước bhiệc choh tơơm cha p’lêê ting c’lâng k’rong lâng pa têệt. T’cooh Hồ Viết Căn, Chủ tịch UBND chr’val Đắc Pring đoọng năl, tước nâu kêi, vel đong ơy pa dưr 2 cr’noọ bh’rợ choh pih Binh lâng đhăm bhưah 8,2 héc ta, pazêng 25 pr’loọng ting pâh choh. Ting cơnh t’cooh Hồ Viết Căn, pa dưr tơơm cha p’lêê căh muy zooi đhanuôr vêy pa xoọng bh’nơơn năc dzợ c’lâng xăl cơnh bhrợ têng la leh. Cr’chăl tước, chr’val năc đươi zập tơợ pr’đơợ xa nay bh’rợ đoọng zooi m’ma choh, cơnh bhrợ têng, đh’rưah pa têệt đhị k’rong câl bh’nơơn đoọng ha đhanuôr.

“Cr’chăl hay, chr’val ơy bhrợ pa dưr cr’noọ bh’rợ choh tơơm cha p’lêê, b’băn pa chô bh’nơơn dal. Tước đâu, vel đong nắc t’bhưah zập cr’noọ bh’rợ choh tơơm cha p’lêê cơnh pih Vinh, pih bhung, pa neh thái đoọng pa dưr t’nooi choh bhrợ, t’bhlầng b’băn k’rong ting zr’lụ tơợ zập dự án, xa nay bh’rợ đoọng ha da ding ca coong. Đh’rưah nắc pa zưm bhrợ zập lớp tập huấn kỹ thuật, zooi m’ma choh, pa têệt doanh nghiệp k’rong câl bh’nơơn đoọng đhanuôr tệêm loom bhrợ têng” - T’cooh Hồ Viết Căn đoong năl. 

Bh’nơơn xoọc tr’nơợp tơợ pazêng bhươn pih đhị apêê chr’val da ding ca coong Nam Giang, Đắc Pring, thành phố Đà Nẵng r’dợ xăl cơnh choh bhrợ lâng pa dưr pr’ặt tr’mông đhanuôr. Lâng rau zooi đăh m’ma choh, m’ma băn cung cơnh đhị k’rong câl âng chính quyền vel đong, ơy zooi đhanuôr vêy c’lâng chơih pay đoọng bhrợ têng cha, r’dợ pa xiêr đhr’năng tr’mung g’nưm tơợ bhrợ ha rêê./.

Phát triển kinh tế từ trồng cây ăn quả ở vùng cao Đà Nẵng 

Những năm gần đây, người dân vùng cao thành phố Đà Nẵng dần chuyển đổi diện tích nương, rẫy kém hiệu quả sang trồng cây ăn quả, mở ra hướngphát triển kinh tế mới. Từ các mô hình trồng cam, bưởi da xanh ban đầu, bà con từng bước thay đổi tập quán sản xuất, chú trọng tăng năng suất cây trồng, góp phần nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững.

Ở xã vùng cao Nam Giang, cây cam Vinh và một số loại cây ăn quả đang được người dân đưa vào trồng thay thế dần những diện tích sản xuất kém hiệu quả. Điển hình như gia đình anh Pơloong Tum ở thôn Chà Val đã nhân rộng lên hàng trăm gốc cam Vinh trên vườn đồi sau khi vườn cam trồng thử nghiệm cho sản lượng gần 1 tạ quả. Từ vườn cam trồng thử nghiệm này, gia đình anh thu về khoảng 25 triệu đồng.

Theo anh Tum, cây Vinh phù hợp với vùng đất địa phương, kỹ thuật trồng và chăm sóc không khó. Gia đình không sử dụng phân thuốc hóa học, chủ yếu tưới nước, làm cỏ, bắt sâu cho cây. Nhờ chất lượng quả tốt, nhiều người trong vùng đặt mua, nhất là giáo viên các trường học. “Tôi thấy giống cam Vinh khá phù hợp với vùng đất ở đây. So với cây trồng khác thì cam Vinh không vất vả lắm, kỹ thuật chăm sóc cũng khá đơn giản. Vụ đầu tôi giới thiệu sản phẩm trên Facebook, Zalo thấy cũng nhiều người đặt mua” - Anh Pơloong Tum chia sẻ. 

Tại xã biên giới Đắc Pring, nhiều hộ dân cũng đã chuyển đổi diện tích rẫy kém hiệu quả sang trồng cây ăn quả. Ông Bơ Loong Chuồn là một trong những hộ có diện tích cam Vinh nhiều nhất ở thôn 49, xã Đắc Pring với 250 gốc trồng từ năm 2021. Do thiếu kinh nghiệm chăm sóc, lứa đầu vườn cam chỉ cho thu nhập hơn 10 triệu đồng. Tuy sản lượng ít, nhưng vườn cam Vinh của gia đình ông lại có vị ngọt thanh, trái to, được người dân trong vùng ưa chuộng. Năm nay, ông có sự điều chỉnh kỹ thuật chăm sóc, như chú trọng tỷ lệ phân bón, nước tưới, thời gian thụ phấn, tỉa cành… Nhờ vậy, hơn 80% diện tích cam của gia đình ông đã đậu quả.

Thời điểm này, gia đình ông đang hái tỉa những quả đã chín trước, bán với giá 30 nghìn đồng một kg. Ông ước tính vào chính vụ giữa tháng 10 này, vườn cam có thể cho sản lượng khoảng 3 tấn. “Tôi thấy giống cam Vinh khá phù hợp với vùng đất ở đây. So với cây trồng khác thì cam Vinh không vất vả lắm, kỹ thuật chăm sóc cũng khá đơn giản. Vụ đầu tôi dù thu hoạch không nhiều nhưng cũng mang lại nguồn thu nhập cao hơn các loại cây trồng khác. Gia đình đang chú trọng tìm hiểu để nắm vững kỹ thuật, kinh nghiệm chăm sóc, sau này sẽ mở rộng thêm để nâng cao nguồn thu nhập cho gia đình”.

Chị Hiên Ban, Trưởng thôn 49, xã Đắc Pring cho biết, toàn thôn có 152 hộ dân thì hơn một nửasố hộ đã chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang xây dựng các mô hình kinh tế vườn, ao, chuồng. Trong đó, khoảng 70 hộ có vườn cây ăn quả tập trung, chủ yếu là cam Vinh và bưởi da xanh.Theo chị Ban, trước đây bà con chủ yếu sản xuất để đủ ăn, nay đã bắt đầu tính đến hiệu quả kinh tế, đầu tư giống, kỹ thuật và tìm đầu ra cho sản phẩm. Một số gia đình còn sử dụng mạng xã hội để bán trái cây và các mặt hàng nông sản, tăng thu nhập, cải thiện cuộc sống. Chị Ban nói: “Nhiều năm qua, địa phương hỗ trợ nhiều cây, con giống, giúp bà con phát triển kinh tế, cuộc sống dần thay đổi tích cực. Gia đình tôi cũng như bà con trong thôn đều đang xây dựng các mô hình vườn, trồng bưởi da xanh, cam Vinh phát triển tốt để giảm nghèo. Thời điểm này, nhiều hộ đã bắt đầu thu hoạch cam, bưởi để bán, góp phần nâng cao nguồn thu cho gia đình”.

Từ hiệu quả từ các mô hình trồng cam, bưởi, xã Đắc Pring đang tính đến việc phát triển cây ăn quả theo hướng tập trung và liên kết. Ông Hồ Viết Căn, Chủ tịch UBND xã Đắc Pring cho biết,đến nay, địa phương đã xây dựng được 2 mô hình cam Vinh tập trung với diện tích hơn 8,2 héc ta,gồm 25 hộ tham gia trồng và chăm sóc. Theo ông Hồ Viết Căn, phát triển cây ăn quả không chỉ giúp người dân có thêm nguồn thu mà còn là cách để thay đổi tập quán sản xuất nhỏ lẻ. Thời gian tới, xã tiếp tục tranh thủ nguồn lực từ các chương trình, dự án để hỗ trợ giống, kỹ thuật, đồng thời kết nối tiêu thụ sản phẩm cho bà con.

“Thời gian qua, xã đã xây dựng các mô hình trồng cây ăn quả, chăn nuôi hiệu quả. Tới đây, địa phương tiếp tục nhân rộng các mô hình cây ăn quả như cam Vinh, bưởi da xanh, mít thái phát triển theo chuỗi liên kết, đẩy mạnh chăn nuôi tập trung vùng, liên vùng từ các dự án, chương trình cho miền núi. Đồng thời phối hợp mở lớp tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ cây giống, kết nối doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm để người dân yên tâm sản xuất” - Ông Hồ Viết Căn cho biết thêm. 

Hiệu quả ban đầu từ những vườn cam, vườn bưởi ở các xã vùng cao Nam Giang, Đắc Pring, thành phố Đà Nẵng dần thay đổi cách trồng trọt và hướng phát triển kinh tế của người dân. Với sự hỗ trợ về giống, kỹ thuật cũng như thị trường tiêu thụ của chính quyền địa phương, giúp người dân có thêm lựa chọn trong phát triển kinh tế, từng bước giảm phụ thuộc vào sản xuất nương rẫy./.