Pazêng t’ngay đâu, zr’lụ da ding ca coong đăh Tây tỉnh Quảng Ngãi boo ngân đanh, đhơ cơnh đêêc nắc A Can – đha đhâm Xơ Đăng ặt chr’val Măng Ri dzợ ặt bếch coh crâng đoọng k’rang sâm choh coh gâm âng crâng a bhuy.

Đhị 3 c’moo hay, tơợ ơy tốt nghiệp THPT, xăl tu chô ooy xuôi chơơc bơơn bhiệc bhrợ cơnh apêê pr’zơc lơơng, A Can năc quyết định ặt đhị vel đong đay bhrợ cha. Tơợ bơr tr’pang têy căh rau rị, anoo năc zước bhrợ công nhân đhị Công ty Cổ phần Sâm Ngọc Linh đoọng pa choom kinh nghiệm. Đươi k’bơch zên lương câl m’ma choh lâng đươi đợ sâm vêy công ty chêr đoọng, tước nâu kêi nắc a noo ơy vêy lâh 600 tơơm sâm (1-3 c’moo) năc ơy tơợp pa chô thu nhập.

Ting cơnh A Can, tơơm chr’noh nâu năc dưr pậ coh gâm âng crâng grmâng, đhị da ding dal 1.500m, k’đươi manưih choh nắc ta luôn goon lêy lâng k’rang pa ghit:

“Bhrợ g’roong xang năc bhrợ pớ ặt zư. Ha dưm, đhơ boo đhí cung lướt lêy lâng bếch coh bhươn sâm, k’rang oọ đoọng ngai moọt. Vêy ma nưih k’rang lêy vêy chăt vaih liêm”.

Đhị zr’lụ da ding ca coong đăh Tây tỉnh Quảng Ngãi, Măng Ri bơơn lêy năc zr’lụ bha lầng choh tơơm za nươu lâng lâh 3.700 ha, coh đêêc đhăm choh sâm Ngọc Linh bấc lâh 2.600 ha. Jưah lâng tơơm chr’noh bơơn ta lêy năc cơnh cr’van âng nhà nước, vel đong dzợ vêy bấc rau tơơm chr’noh chr’năp dal cơnh: sâm a ngoọn, Đẳng sâm, Đương quy, zập p’lêê p’coo, Sa nhân… Ting cơnh t’cooh Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND chr’val Măng Ri, vel đong xoọc k’rong t’bhưah zr’lụ choh sâm, t’vaih bhiệc bhrợ zooi đhanuôr pa dưr dal thu nhập:

“Sâm Ngọc Linh năc tơơm chr’noh vêy chr’năp dal. Xoọc đâu, a zi xoọc k’rong t’bhưah đhăm choh. Lalăm a hay năc lêy bơơn tơợ crâng. Đoong t’bhưah, pa dưr lâng t’vaih môi trường liêm choom ha tơơm sâm Ngọc Linh ha dưr năc lêy choh lâng pa dưr crâng, tu tơơm sâm Ngọc Linh ma mông coh gâm âng crâng dal lâh 1.500m. Tu cơnh đêêc, a zi năc k’rong xay moon đoọng ha đhanuôr k’đhơợng zư lêy crâng pa têệt lâng pa dưr tơơm sâm Ngọc Linh”.

Bơơn lêy pr’đơợ liêm choom pa dưr tơơm za nươu, pazêng c’moo đăn đâu, bấc đhanuôr đhị zr’lụ da ding ca coong đăh Tây tỉnh Quảng Ngãi ơy xăl đhăm choh a bhoo, a rong,… pa chô bh’nơơn ếp đoọng choh tơơm za nươu. Chính quyền apêê vel đong cung ơy vêy bấc chính sách t’pâh, zooi đhanuôr cơnh pa đớp zư lêy crâng, zooi vặ zên t’đui đoọng; đoọng m’ma chr’noh; bhrợ apêê lớp tập huấn, pa choom cơnh choh bhrợ, cha groong pr’luh đoọng ha zập rau tơơm za nươr… T’cooh Nguyễn Trọng Sơn, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy chr’val Măng Đen đoọng năl:

“Xoọc đâu pazêng rau choh coh crâng nắc xoọc ga ving đoọng pa dưr. Chr’val xoọc bhrợ pa dưr chr’năp tr’haanh sâm dây lâng zập pr’đươi tơợ sâm dây. Lâh mơ trâm a lăc năc vêy zập ch’na zêệ tơợ tơơm sâm dây, lẩu, căh cợ mứt sâm dây, đác âm sâm dây, bhrợ đác âm sâm dây. Coh quy hoạch, chr’val năc zươc tơợ tỉnh bhrợ t’vaih c’bhuh công nghiệp mơ 50ha, t’pâh bơr pêê nhà máy, doanh nghiệp k’rong bhrợ têng t’vaih zập pr’đươi bh’nơơn dal đhị vel đong năc chr’năp liêm choom lâh lâng đhanuôr vêy thu nhập dal lâh”.

Jưah lâng zr’lụ choh bhrợ za nươu, đăh sở hữu trí tuệ, xay pa căh zr’lụ choh bhrợ, chơơc lêy tơơm riah cung xoọc bơơn chính quyền lâng ngành chức năng tỉnh Quảng Ngãi pa bhlầng pa ghit tước. T’cooh Nguyễn Tấn Liêm, Giám đốc Sở Khoa học – Công nghệ đoọng năl:

“Coh đhr’năng bhrợ pa dưr zr’lụ choh bhrợ za nươu năc ahêê cung pa zưm lâng sở hữu trí tuệ, xay moon zr’lụ choh bhrợ, chơơc năl tơơm riah. Đăh t’bhưah zr’lụ choh bhrợ âng sâm Ngọc Linh tước c’xêê 2, cha mêệt lêy pa ghit zr’lụ t’bhưah đhị chr’val Măng Đen coh đhăm bhưah 5ha zr’lụ choh, coh t’tun nâu năc t’bhưah tước prang chr’val. Đhị chr’val Măng Bút, a zi năc cung cha mêệt êy 30ha. Moon pa zưm, bơr zr’lụ nâu năc bêl xay moon đhị choh bhrợ t’bhưah năc ahêê lêy pa dưr zr’lụ choh. Cung k’đươi moon lâng apêê vel đong pa zưm đh’rưah lâng sở đoọng k’rang đăh zr’lụ choh bhrợ âng tơơm sâm”.

Đươi vêy pr’đơợ ga măc đăh crâng ca coong, pleng k’tiếc, prang tỉnh Quảng Ngãi xoọc ơy pa dưr lâh 9.800ha tơơm za nươu.

T’hước tước c’moo 2030, tỉnh năc moon pa xang zập zr’lụ k’rong choh lâng lâh 5.200ha sâm Ngọc Linh, 900ha đảng sâm, 600ha quế, 300ha tỏi Lý Sơn lâng mơ 1.000ha tơơm za nươu lơơng. T’hươc tước c’moo 2035, Quảng Ngãi moon năc vaih zr’lụ bha lầng lâng năc đhị choh bhrợ za nươu âng k’tiếc k’ruung, sở hữu hệ thống logistic đh’rưah đoọng pa liêm zập c’nặt bh’rợ bhrợ têng lâng ra pặ bh’nơơn pr’đươi./.

PHÁT TRIỂN CÂY DƯỢC LIỆU GẮN VỚI SINH KẾ CHO ĐỒNG BÀO VÙNG CAO QUẢNG NGÃI

Tại khu vực miền núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số đang từng bước thoát nghèo và làm giàu nhờ chuyển đổi từ cây trồng truyền thống sang cây dược liệu

Những ngày này, khu vực miền núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi mưa to kéo dài nhưng bất chấp thời tiết khắc nghiệt, A Can- chàng trai Xơ Đăng ở xã Măng Ri vẫn ăn ngủ cùng những luống sâm xanh mướt dưới tán rừng già.

Cách đây 3 năm, sau khi tốt nghiệp THPT, thay vì về xuôi tìm việc như bạn bè, A Can quyết định ở lại quê hương lập nghiệp. Từ hai bàn tay trắng, anh xin làm công nhân tại Công ty Cổ phần Sâm Ngọc Linh để học hỏi kinh nghiệm. Nhờ chắt chiu tiền lương mua cây giống và tận dụng nguồn sâm được công ty thưởng hàng năm, đến nay anh đã sở hữu hơn 600 gốc sâm (1-3 năm tuổi) bắt đầu cho thu nhập.

Theo A Can, loài cây này chỉ phát triển dưới tán rừng già ở độ cao trên 1.500m, đòi hỏi người trồng phải thường xuyên túc trực và chăm sóc vô cùng kỹ lưỡng:

“Làm hàng rào xong phải làm chòi bảo vệ. Ban đêm, mưa gió chi cũng đi soi và ngủ trong vườn sâm, canh không cho người lạ vô. Có người chăm sóc thì nó mới tốt, không chăm sóc thì nó cũng không tốt”.

Ở khu vực miền núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, Măng Ri được xem là vùng trọng điểm trồng cây dược liệu với hơn 3.700 ha, trong đó diện tích trồng sâm Ngọc Linh chiếm hơn 2.600 ha. Bên cạnh loại cây đặc hữu được ví như Quốc bảo này, địa phương còn có nhiều loại cây có giá trị khác như: sâm dây, Đẳng sâm, Đương quy, Thảo quả, Sa nhân…Theo ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, địa phương đang tập trung mở rộng diện tích trồng sâm, tạo thêm sinh kế giúp người dân nâng cao thu nhập:

“Sâm Ngọc Linh là cây trồng có giá trị. Hiện nay, chúng tôi đang tập trung mở rộng diện tích. Trước đây chủ yếu khai thác trong tự nhiên đã suy giảm. Để mở rộng, phát triển và tạo môi trường thích hợp cho cây sâm Ngọc Linh phát triển thì phải trồng và phát triển rừng vì cây sâm Ngọc Linh chủ yếu sống dưới tán rừng già ở độ cao trên 1.500 m. Vì thế, chúng tôi tập trung tuyên truyền bà con quản lý, bảo vệ, chăm sóc rừng gắn với phát triển cây sâm Ngọc Linh”

Nhận thấy tiềm năng, lợi thế phát triển cây dược liệu, những năm gần đây, nhiều bà con ở vùng núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi đã mạnh dạn chuyển đổi diện tích trồng mì, bắp…kém hiệu quả sang trồng cây dược liệu. Chính quyền các địa phương cũng đã có nhiều chính sách khuyến khích, hỗ trợ bà con như giao khoán rừng, hỗ trợ vốn vay ưu đãi; cung cấp cây giống; mở các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật trồng, chăm sóc, phòng trừ dịch bệnh cho từng loại cây dược liệu…Ông Nguyễn Trọng Sơn, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Măng Đen cho biết:

“Hiện nay những cái trồng trong rừng thì đang khoanh vùng để cho phát triển tự nhiên. Xã đang xây dựng thương hiệu sâm dây và có các sản phẩm từ sâm dây. Ngoài ngâm rượu thì có các món ăn chế biến từ sâm dây, lẩu, rau minh hay nói là mứt sâm dây, nước uống sâm dây, tinh chế nước uống sâm dây.  Trong quy hoạch, xã xin tỉnh thành lập một cụm công nghiệp khoảng 50ha, thu hút một số nhà máy, doanh nghiệp tập trung sản xuất, chế biến tạo ra các sản phẩm chất lượng cao hơn tại chỗ thì giá thành chắc chắn là tốt hơn và bà con thu nhập cao hơn.”.

Bên cạnh vùng nguyên liệu, vấn đề sở hữu trí tuệ, chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc cũng đang được chính quyền và ngành chức năng tỉnh Quảng Ngãi đặc biệt chú trọng. Ông Nguyễn Tấn Liêm, Giám đốc sở Khoa học -Công nghệ cho rằng:

“Trong quá trình xây dựng vùng nguyên liệu thì chúng ta cũng kết hợp việc sở hữu trí tuệ, chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc. Về việc mở rộng chỉ dẫn địa lý của sâm Ngọc Linh đến tháng 2, nghiệm thu bảo hộ chỉ dẫn địa lý mở rộng ở xã Măng Đen trong phạm vi khảo sát 5ha diện tích trồng, sau này mở rộng trên địa bàn toàn xã. Ở xã Măng Bút, chúng tôi cũng khảo sát 30ha. Nói chung, hai địa điểm này khi mà công nhận mở rộng chỉ dẫn địa lý thì chúng ta sẽ phát triển vùng trồng. Cũng đề nghị các địa phương phối hợp cùng với sở để quan tâm về cái chỉ dẫn địa lý của cây sâm củ”.

Nhờ lợi thế lớn về điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng và khí hậu, toàn tỉnh Quảng Ngãi hiện đã phát triển được hơn 9.800 ha cây dược liệu.

Hướng đến năm 2030, tỉnh đặt mục tiêu hình thành các vùng chuyên canh tập trung với hơn 5.200 ha sâm Ngọc Linh, 900 ha đảng sâm, 600 ha quế, 300 ha tỏi Lý Sơn cùng khoảng 1.000 ha dược liệu khác. Tầm nhìn đến năm 2035, Quảng Ngãi định hướng trở thành vùng trọng điểm và trung tâm sản xuất dược liệu quốc gia, sở hữu hệ thống logistics đồng bộ nhằm tối ưu hóa chuỗi chế biến và phân phối sản phẩm./.