Đoọng hay k’noọ c’rơ bh’rợ pậ chr’nắp âng Chủ tịch Hồ Chí Minh chắp nhêr, đợ c’moo thập niên 70, đhị bấc vel đông âng chr’hoong Văn Yên, tỉnh Yên Bái nắc ơy k’đươi moon pậ bhứah bhrợ têng bh’rợ bha’đưn t’nơơm quế hay k’noọ c’rơ bh’rợ ava Hồ. tơợ đêếc tước đâu t’nơơm quế dưr váih t’nơơm bha’lâng âng vel đông pazưm lâng âng đơơng pr’ắt tr’mung z’zăng đoọng ha kr’bhâu pr’loọng đhanuôr, lấh mơ nắc zâp pr’loọng đhanuôr acoon cóh Dao.

    Pr’loọng đông t’coóh Triệu Tiến Bảo ắt cóh vel Khe Lợ, chr’val Viễn Sơn vêy 20 hécta t’nơơm quế. Bêl apêê k’coon ma bơơn k’diịc k’điêl, ting j’niêng cr’bưn âng manứih Dao, t’coóh Bảo zêng pác đoọng ha pêê k’coon tơợ 2-3 hécta đoọng bhrợ vốn. XoỌc đâu diịc điêl t’coóh Bảo nắc dzợ lấh 5 hécta quế. Cắh mưy zư lêy lâng bơơn bhrợ quế, pr’loọng đông t’coóh nắc dzợ bhrợ đại lý câl pay quế đoọng ha đhanuôr cóh vel, cóh chr’val. Zên pa’câl quế lâng thị trường câl pay têêm ngăn nắc đợ c’moo đăn đâu, zâp c’moo pr’loọng đông cung vêy pa’xoọng k’noọ 200 ực đồng. t’coóh Triệu Tiến Bảo đoọng năl: “T’nơơm quế âng đơơng bh’nơơn kinh tế dal nắc ơy bhrợ padưr bh’rợ zâp đông, zâp manứih chóh quế. T’nơơm quế pazưm lâng pr’ắt tr’mung đhanuôr cắh ha mơ choom lơi, bêl lứch hân noo bơơn bhrợ nắc lêy chóh cớ. chóh quế vêy pa’xoọng bơơn zên nắc đhanuôr vêy pr’ắt tr’mung k’bhộ ngăn lấh mơ.”

     Bấc c’moo ahay, t’nơơm quế bơơn chóh k’tứi la’lêếh ooy bơr pêê đhị pr’loọng đông cóh Văn Yên. Tước tơợp thập kỷ 70, xang bêl xơợng ava Hồ bil, đoọng hay k’noọ c’rơ bh’rợ pậ chr’nắp âng ava, đhanuôr zâp acoon cóh, lấh mơ nắc acoon cóh Dao cóh chr’hoong Văn Yên nắc ơy chóh đợ bha’đưn quế Hay k’noọ tước c’rơ g’lêếh ava Hồ. tơợ đêếc, xa’nay bh’rợ chóh quế ting padưr pa’xớc k’rơ, t’nơơm quế dưr váih t’nơơm bha’lâng đắh bhiệc padưr pa’xớc pr’ắt tr’mung cóh vel đông moon zr’nưm, ooy zâp pr’loọng đông moon lalay. P’căn Đặng Kim Thanh cóh vel 1, chr’val Đại Sơn, chr’hoong Văn Yên moon: “Bêl ahay pr’loọng đông zr’nắh k’đhạp, bhrợ ruộng a’năm, tơợ bêl k’đươi moon chóh quế nắc pr’loọng đông cung chóh 5, 6 hécta. Tơợ 5, 6 c’moo nắc a’tếh choom ặ bơơn bhrợ, tơợ đêếc pr’ắt tr’mung pr’loọng đông cung z’zăng lấh mơ, chấc câl pa sắm đợc pr’đươi pr’dua cóh đông, băn k’coon cha học, câl xe cộ lướt vốch.”

    Bấc c’moo hanua, chr’hoong Văn Yên taluôn năl gít t’nơơm quế nắc t’nơơm chr’nóh bha’lâng đắh padưr pa’xớc kinh tế. zâp chr’val Đại Sơn, Viễn Sơn, Mỏ Vàng, Xuân Tầm, Châu Quế Hạ, Phong Dụ Hạ, Phong Dụ Thượng lâng Tân Hợp nắc đợ zr’lụ chóh quế bha’lâng âng chr’hoong.

     Đoọng zooi zúp manứih chóh quế ặt zư lêy lâng padưr paliêm chất lượng bh’nơơn pr’đươi, chr’hoong Văn Yên nắc ơy zooi zúp đhanuôr đắh m’ma, pazưm lâng bơr pêê xa’nay bh’rợ dự án đoọng zooi zúp đhanuôr đắh bhrợ têng lâng zư lêy t’nơơm quế. Lấh mơ, zâp c’moo ooy c’lâng bh’rợ chóh crâng âng chr’hoong, k’tiếc chóh quế nắc bấc lấh 80%. T’coóh Hoàng Văn Minh, Phó chủ tịch UBND chr’val Đại Sơn, chr’hoong Văn Yên moon: “Chính quyền vel đông nắc ơy k’đươi moon prang đhanuôr chóh quế. Cóh Đại Sơn azi nắc đhanuôr Dao lấh 70%, bêl ahay pr’loọng đha’rứt bấc, lấh 50%. Tước đâu, bơr pêê pr’loọng zr’nắh k’đhạp nắc ơy xiêr bấc tu vêy chóh quế. Xoọc đâu cóh Đại Sơn zêng 100% ma chóh bhrợ quế.”

     Xoọc đâu, Văn Yên nắc vel đông vêy zr’lụ chóh quế bấc bhlâng prang k’tiếc k’ruung lâng k’tiếc chóh bhrịư lấh 40.000 hécta, bơơn lấh 70% bh’nơơn pr’đươi âng tỉnh Yên Bái, zâp c’moo âng đơơng thu nhập lấh 400 tỷ đồng đoọng ha đhanuôr. C’moo 2011, t’nơơm quế Văn Yên nắc ơy bơơn Cục sở hữu trí tuệ-Bộ khoa học lâng công nghệ đoọng văn bằng zư lêy, pachoom đoọng đắh c’lâng bh’rợ, nắc đhị đoọng padưr râu chr’nắp âng t’nơơm quế cóh đâu. t’coóh Vũ Quang Hải, Chủ tịch UBND chr’hoong Văn Yên, tỉnh Yên Bái đoọng năl, lâng đợ râu liêm choom lâng glặp crêê, t’nơơm quế nắc bơơn ta lêy nắc đoo t’nơơm bha’lâng cóh vel đông: “T’nơơm quế âng đơơng bh’nơơn liêm bấc. azi nắc xoọc t’bhlâng bhrợ t’bhứah k’tiếc, đhị pr’đơợ nâu bhrợ padưr thương hiệu quế Văn Yên, zư nhâm mâng c’lâng k’đơơng lướt vốch ooy quế Văn Yên. Bhrợ têng n’căr quế vêy thương hiệu, thứ bơr nắc bhrợ têng tinh dầu quế têêm ngăn cr’noọ pr’đươi thị trường, râu 3 nắc n’loong quế đoọng zâp doanh nghiệp k’tứi lâng glặp bhrợ têng n’loong đhị vel đông cung cơnh âng đơơng pa’câl cóh k’tiếc k’ruung lơơng.”

     Đợ bha’đưn quế Hay k’noọ ooy c’rơ bh’rợ ava Hồ ting t’ngay ting t’viêng liêm đhị k’coong ch’ngai Văn Yên, cắh mưy zúp đoọng đhanuôr t’bil ha ul pa’xiêr đha’rứt nắc dzợ bhrợ cha k’van. Lâng bhrợ t’viêng liêm zêng đhị dading bha’đưn li’lứih, zư lêy môi trường sinh thái. Bơr c’moo chô ooy đâu, chr’hoong Văn Yên taluôn bhrợ têng zâp bhiệc bhan quế đoọng p’cắh, xay moon bh’nơơn pr’đươi quế Văn Yên tước đhanuôr cóh cr’loọng k’tiếc k’ruung lâng bha’lang k’tiếc./.

ẤM NO TRÊN NHỮNG ĐỒI QUẾ NHỚ ƠN BÁC HỒ

( Đinh Tuấn)

     Tưởng nhớ công lao to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu, những năm đầu thập niên 70, tại nhiều địa phương của huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái đã phát động rộng khắp mô hình trồng đồi cây quế Nhớ ơn Bác Hồ. Từ đó đến nay cây quế trở thành cây chủ lực của địa phương, gắn bó và đem lại đời sống khấm khá cho hàng nghìn hộ gia đình, đặc biệt là các hộ đồng bào dân tộc Dao.

     Gia đình ông Triệu Tiến Bảo ở thôn Khe Lợ, xã Viễn Sơn có 20 héc ta cây quế. Khi các con xây dựng gia đình, theo phong tục tập quán của người Dao, ông Bảo đều chia cho các con từ 2 đến 3 héc ta để làm vốn. Hiện vợ chồng ông Bảo còn lại hơn 5 héc ta quế. Không chỉ chăm sóc và thu hoạch quế, gia đình ông còn làm đại lý thu mua quế cho bà con trong thôn, trong xã. Giá quế và thị trường tiêu thụ ổn định nên những năm gần đây năm nào gia đình cũng có thu nhập gần 200 triệu đồng. Ông Triệu Tiến Bảo cho biết: “Cây quế đem lại hiệu quả kinh tế cao nên đã gây dựng được phong trào nhà nhà, người người trồng quế. Cây quế gắn bó với đời sống bà con không bao giờ bỏ được, khi mà hết chu kì rồi thì thu hoạch rồi tiếp tục trồng thêm. Trồng quế có thu nhập nên bà con có cuộc sống ấm no.”

     Nhiều năm về trước, cây quế được trồng nhỏ lẻ trong một vài hộ gia đình ở Văn Yên. Đến đầu thập kỷ 70, sau khi nghe tin Bác Hồ mất, để tưởng nhớ công lao to lớn của Người, bà con đồng bào các dân tộc, đặc biệt là dân tộc Dao ở huyện Văn Yên đã trồng những đồi quế Nhớ ơn Bác Hồ. Từ đó, phong trào trồng quế ngày càng phát triển mạnh, cây quế trở thành cây chủ lực trong phát triển kinh tế địa phương nói chung, trong từng hộ gia đình nói riêng. Bà Đặng Kim Thanh ở thôn 1, xã Đại Sơn, huyện Văn Yên nói: “Trước đây gia đình khó khăn, làm ruộng thôi, từ khi có vận động trồng quế thì gia đình cũng trồng được 5, 6 héc ta quế. Từ 5, 6 tuổi trở đi thì khai thác tỉa dần, từ đó thì kinh tế gia đình cũng khá hơn một chút, sắm sửa tiện nghi đình, nuôi các con ăn học, mua được phương tiện đi lại.”

     Những năm qua, huyện Văn Yên luôn xác định cây quế là cây trồng chủ lực trong phát triển kinh tế. Các xã: Đại Sơn, Viễn Sơn, Mỏ Vàng, Xuân Tầm, Châu Quế Hạ, Phong Dụ Hạ, Phong Dụ Thượng và Tân Hợp là những vùng quế trọng điểm của huyện.

     Giúp người trồng quế duy trì diện tích và nâng cao chất lượng sản phẩm, huyện Văn Yên đã hỗ trợ bà con về giống, lồng ghép 1 số chương trình dự án để hỗ trợ nhân dân khai thác và chăm sóc cây quế. Đặc biệt hàng năm trong kế hoạch trồng rừng của huyện, diện tích trồng quế luôn chiếm trên 80%. Ông Hoàng Văn Minh, Phó Chủ tịch UBND xã Đại Sơn, huyện Văn Yên nói: “Chính quyền địa phương đã phát động toàn dân trồng quế. Ở Đại Sơn chúng tôi thì đồng bào Dao chiếm trên 70%, trước đây diện khó khăn nhiều, trên 50%. Đến nay số hộ khó khăn đã giảm nhiều nhờ trồng quế. Bây giờ ở Đại Sơn chúng tôi 100% số hộ trồng quế”.

     Hiện nay, Văn Yên là địa phương có vùng quế lớn nhất cả nước với diện tích trên 40.000 héc ta, chiếm 70% sản lượng của cả tỉnh Yên Bái, hàng năm đem lại thu nhập trên 400 tỷ đồng cho bà con nông dân. Năm 2011, cây quế Văn Yên đã được Cục Sở hữu trí tuệ - Bộ Khoa học công nghệ cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý, là cơ sở để phát huy giá trị của cây quế nơi đây. Ông Vũ Quang Hải, Chủ tịch UBND huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái cho biết: Với những lợi thế và sự phù hợp, cây quế sẽ tiếp tục được xác định là cây chủ lực của địa phương: “Cây quế đem lại hiệu quả kinh tế rất cao. Chúng tôi đang tiếp tục mở rộng diện tích, trên cơ sở đó xây dựng thương hiệu quế Văn Yên, giữ vững chỉ dẫn địa lý quế Văn Yên. Sản xuất được quế vỏ có thương hiệu, thứ 2 là sản xuất tinh dầu quế đảm bảo nhu cầu thị trường, thứ 3 là thân gỗ cây quế thì để các doanh nghiệp vừa và nhỏ sản xuất gõ ván bóc, gỗ thanh tại địa phương cũng như xuất khẩu”.

     Những đồi quế Nhớ ơn Bác Hồ ngày càng xanh tốt, ngút ngàn trên vùng cao Văn Yên, không chỉ giúp người dân xóa đói giảm nghèo mà còn làm giàu. Đồng thời phủ xanh đất trống, đồi núi trọc và bảo vệ môi trường sinh thái. Hai năm gần đây, huyện Văn Yên liên tục tổ chức các lễ hội quế nhằm quảng bá, giới thiệu sản phẩm quế Văn Yên đến bạn bè trong nước và quốc tế. /.