Xang k’zệt c’moo zư lêy m’ma, bhrợ t’bhứah đhăm chóh bhrợ, tước nâu cơy tỉnh Kon Tum nắc vêy lấh 300 hecta sâm Ngọc Linh. Đh’rứah lâng bh’rợ choom zâl lơi đhr’năng dưr bil âng t’nơơm chr’nóh chr’nắp cóh sách bhrôông Việt Nam, t’nơơm sâm Ngọc Linh công nắc ơy vêy tỉnh Kon Tum xay moon nắc t’nơơm chr’nóh hàng hoá bha lâng âng vel đong. Đh’rứah lâng bh’rợ vêy ta xay moon zr’lụ chóh bhrợ âng t’nơơm sâm Ngọc Linh cóh c’xêê 8/2016, cóh pazêng t’ngay tr’nơớp c’moo 2017 n’nâu, tỉnh Kon Tum xoọc ra văng bhrợ têng đợ bh’nơơn bh’rợ thương mại tr’nơớp vêy ta bhrợ têng tơợ sâm Ngọc Linh. Nâu đoo nắc rau t’bhlâng âng vel đong cóh bh’rợ pa dưr rau chr’nắp âng sâm Ngọc Linh, rau t’nơơm chr’nóh muy cóh Việt Nam a năm vêy nắc vêy chr’nắp bấc pa bhlâng ooy z’nươu tr’hau. Bha ar xrặ âng Khoa Điềm, phóng viên Đài P’rá Việt Nam.

              Cóh x’rịa c’xêê 8/2016, xang 43 c’moo apêê ch’mêết lêy z’nươu âng Ban dân y zr’lụ 5 bơơn lêy t’nơơm z’nươu p’lơớp âng đhanuôr Sê đăng cóh da ding Ngọc Linh, ắt cóh bơr tỉnh Kon Tum lâng Quảng Nam, muy bh’rợ chr’nắp nắc vêy UBND tỉnh Kon Tum bhrợ têng đương đớp: Xay moon zr’lụ chắt váih, chóh bhrợ t’nơơm sâm Ngọc Linh. Cóh cr’chăl n’nắc, k’đháp đoọng choom xay moon lứch rau bhui har âng apêê bhrợ bh’rợ khoa học công cơnh t’coóh xa nay tỉnh Kon Tum, tu xang k’zệt c’moo zư lêy, chóh bhrợ t’bhứah sâm Ngọc Linh cóh đhr’năng m’ma cóh crâng k’coong ting t’ngay dưr m’bứi lấh mơ lâng ắt đhị đhr’năng dưr buil, rau t’bhlâng âng apêê đoo nắc vêy ta haanh déh. Phó Giáo sư- Tiến sĩ Trần Công Luận, bêl ahay bhrợ Giám đốc Trung tâm sâm lâng z’nươu thành phố Hồ Chí Minh- Viện z’nươu Trung ương, manuýh vêy 38 c’moo t’bhlâng zư lêy sâm Ngọc Linh lâng chrooi đoọng bhrợ têng c’lâng xa nay xay moon zr’lụ chắt váih, chóh bhrợ ha t’nơơm chr’nắp n’nâu xay moon:

                  Nâu đoo nắc bh’rợ cơnh muy cr’chăl đoọng xăl ooy bh’rợ chóh bhrợ t’mêê. Lâng cơnh đêếc nắc xay moon vêy bấc rau chrooi đoọng lâng t’bhlâng p’xoọng âng pazêng apêê vel đong vêy cr’noọ t’bhlâng zư lêy t’nơơm sâm, đoọng choom dưr chắt váih bấc.

                Nắc t’nơơm chr’nóh g’lúh 49 âng Việt Nam zư lêy lâng bh’nơơn bh’rợ tr’nơớp vêy zr’lụ chắt váih, chóh bhrợ cóh bơr tỉnh, zr’lụ đhăm k’tiếc sâm Ngọc Linh pazêng vêy 2 chr’val: Măng Ri, Ngọc Lây âng chr’hoong Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum lâng chr’val Trà Linh vêy đợ dal tơợ 1.800 tước 2.500m. ting cơnh bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy khoa học, sâm Ngọc Linh nắc muy cóh pazêng rau chr’nóh liêm choom bhlâng cóh bha lang k’tiếc lâng đợ bấc âng Saponin bấc lấh mơ lâng pazêng sâm rau lơơng. Đợ bh’nơơn bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy sâm Ngọc Linh ơy xay moon rau pr’đươi zâl đhr’năng k’bao, nhứh nhêên cóh a chắc azân; pa dưr c’rơ, zâl pr’lúh cr’ăy ngân, zư lêy loom luônh. T’coóh Lại Xuân Lâm, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Kon Tum xay moon, bh’rợ sâm Ngọc Linh vêy Cục k’đhơợng lêy tr’béch g’lăng đoọng bha ar xay moon đhị zr’lụ chắt váih, chóh bhrợ nắc vêy chr’nắp xay moon ooy rau chr’nắp âng kinh tế, xã hội, khoa học, ting n’nắc zư nhâm mâng zr’lụ chắt váih, đhr’năng chắt váih lâng rau liêm choom, đh’nớc âng t’nơơm chr’nóh chr’nắp cóh da ding Ngọc Linh. Lâng đoọng zư đớc rau chr’nắp la lay âng sâm Ngọc Linh, chính quyền vel đong ơy vêy cr’noọ xa nay crêê cơnh, t’coóh Lại Xuân Lâm prá:

                     Xang bêl vêy xa nay xay moon zr’lụ chắt váih, chóh bhrợ sâm Ngọc Linh, Kon Tum pazum đh’rứah lâng Quảng Nam bhrợ têng xa nay bh’rợ k’đhơợng lêy lâng đươi dua c’lâng xa nay xay moon zr’lụ chắt váih nắc nhâm mâng đoọng ha c’bhúh, cha nắc manuýh bhrợ têng liêm choom pazêng rau xa nay đươi dua c’lâng xa nay n’nâu, công cơnh pazêng rau bh’rợ toom lâng bh’rợ bhrợ g’lớc, pa câl lất xa nay sâm Ngọc Linh đoọng zư lêy uy tín rau chr’nắp âng sâm Ngọc Linh.

              Xoọc đâu, chr’nắp âng 1kg sâm Ngọc Linh dợ cóh t’nơơm đhị thị trường k’dâng 30 ức đồng tếh ooy piing. Đhị rau chr’nắp ga mắc, c’bhúh bhrợ cha lất xa nay nắc đươi đợ k’luung cơnh sâm Ngọc Linh, cơnh Tam thất vũ diệp, vêy cơnh k’luung ráy đoọng g’lớc manúyh đươi. Lâng rau t’bhlâng đoọng manuýh đươi dua bơơn đươi đợ sâm Ngọc Linh la lua, chô đơơng rau liêm choom ha zập ngai, tơợ x’rịa c’moo 2016, UBND tỉnh Kon Tum moon Công ty TNHH muy thành viên lâm nghiệp Đắc Tô k’rong bhrợ pr’đươi bhrợ têng sâm Ngọc Linh vêy chr’nắp mơ 4 tỷ đồng đhị zr’lụ sâm đoọng bhrợ t’váih pr’đươi thương mại tr’nơớp. Nâu đoo nắc bh’rợ chr’nắp pa bhlâng âng tỉnh cóh bh’rợ zư lêy lâng pa dưr rau chr’nắp đoọng ha sâm Ngọc Linh. T’coóh Nguyễn Thành Chung, Giám đốc Công ty TNHH muy thành viên lâm nghiệp Đăk Tô prá:

             Azi công ơy bhrợ bhiệc lâng bấc apêê đối tác lâng công ơy xay moon pa câl. Cơnh đêếc nắc bhrợ têng xang đong máy bhrợ têng nắc đợ bh’nơơn bh’rợ tr’nơớp nắc vêy ta bhrợ. Pậ bhứah âng đông máy pay bhrợ k’luung sâm nắc mơ 300kg sâm t’mêê. Lấh n’nắc azi công bhrợ têng trà sâm Ngọc Linh. Nâu đoo nắc ta pay axậ, bha lâng xang bêl ta pay cr’liêng, pô.

                 Đh’rứah lâng bh’rợ đương đợ bh’nơơn tr’nơớp vêy ta bhrợ têng tơợ sâm Ngọc Linh cóh tr’nơớp c’moo đâu, tỉnh Kon Tum xoọc t’hước ooy bh’rợ bhrợ têng liêm xang pr’đươi bhrợ m’ma, chóh bhrợ, bhrợ t’bhứah zr’lụ bhrợ têng lâng pa dưr rau pr’đươi chr’nắp âng k’tiếc k’ruung đoọng ha sâm Ngọc Linh. Đh’rứah lâng n’nắc, t’bhlâng tước c’moo 2020 nắc chóh sâm ngọc linh mơ 1 r’bhâu hecta; tước c’moo 2025 chóh lấh 9 r’bhâu hecta lâng đhr’năng bh’rợ công nghiệp, công cơnh bhrợ têng zr’lụ chóh bhrợ sâm Ngọc Linh cóh 8 chr’val đhị bơr chr’hoong Đắk Glei, Tu Mơ Rông lâng đơơng âng bh’nơơn bh’rợ sâm Ngọc Linh ooy thị trường cóh k’tiếc k’ruung, ooy k’tiếc k’ruung n’lơơng lâng đhr’năng bấc lấh mơ./.

KON TUM

NÂNG TẦM GIÁ TRỊ CHO SÂM NGỌC LINH

                Sau hàng chục năm kiên trì bảo tồn nguồn giống, nhân rộng diện tích, đến nay tỉnh Kon Tum đã có trên 300 ha sâm Ngọc Linh. Cùng với chấm dứt được nguy cơ tuyệt chủng một loài thực vật quý hiếm trong sách đỏ Việt Nam, cây sâm Ngọc Linh cũng đã được tỉnh Kon Tum xác định là cây hàng hóa chủ lực, có lợi thế cạnh tranh cao trong chiến lược phát triển kinh tế, xã hội của địa phương. Cùng với việc được công nhận chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm sâm củ Ngọc Linh vào tháng 8/ 2016, trong những ngày đầu năm 2017 này, tỉnh Kon Tum đang chuẩn bị cho ra đời những sản phẩm thương mại đầu tiên chế biến từ sâm Ngọc Linh. Đây là nỗ lực tiếp nối của địa phương trong việc nâng tầm giá trị cho sâm Ngọc Linh, loại cây đặc hữu của hệ thực vật Việt Nam có giá trị cao về dược liệu. Bài viết của Khoa Điềm, PV Đài TNVN:

           Cuối tháng 8 năm 2016, sau 43 năm Đoàn điều tra dược liệu của Ban dân y khu 5 phát hiện ra cây thuốc “giấu” của đồng bào Sê Đăng ở núi Ngọc Linh, thuộc hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam, một buổi lễ trang trọng đã được UBND tỉnh Kon Tum tổ chức đón nhận: Chứng nhận chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm sâm củ Ngọc Linh. Vào thời điểm ấy, khó nói hết niềm vui của các nhà khoa học cũng như lãnh đạo tỉnh Kon Tum, bởi sau hàng chục năm bảo tồn, nhân rộng cây sâm Ngọc Linh trong điều kiện nguồn giống trong tự nhiên bị khai thác cạn kiệt và đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, nỗ lực của họ đã được ghi nhận. Phó Giáo sư- Tiến sĩ Trần Công Luận, nguyên Giám đốc Trung tâm sâm và Dược liệu thành phố Hồ Chí Minh- Viện dược liệu Trung ương, người có 38 năm gắn bó với cây sâm Ngọc Linh và góp phần xây dựng chỉ dẫn địa lý cho loại cây đặc hữu này, cho biết: “Đây là một sự kiện như là một cái mốc để chuyển đổi qua một phát triển mới. Và dĩ nhiên nó đòi hỏi có nhiều đóng góp và nỗ lực thêm của những người nào mà có tâm huyết về sâm để phát triển nó”

              Là chỉ dẫn thứ 49 mà Việt Nam bảo hộ và là sản phẩm đầu tiên có địa bàn địa lý ở hai tỉnh, khu vực địa lý sâm củ Ngọc Linh gồm 2 xã: Măng Ri, Ngọc Lây huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum và xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Các xã này thuộc dãy núi Ngọc Linh ở độ cao từ 1.800 đến 2.500m. Theo nhiều nghiên cứu khoa học, sâm Ngọc Linh là một trong những loại tốt nhất thế giới với số lượng Saponin cao hơn nhiều lần so với các loại sâm khác. Những kết quả nghiên cứu dược lý thực nghiệm sâm Ngọc Linh đã chứng minh loại sâm này có tác dụng chống stress vật lý, stress tâm lý và trầm cảm; kích thích hệ miễn dịch, chống ô xi hóa, lão hóa, phòng chống ung thư, bảo vệ tế bào gan. Ông Lại Xuân Lâm, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Kon Tum cho biết, việc sản phẩm sâm củ Ngọc Linh được Cục Sở hữu Trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý vừa có ý nghĩa khẳng định giá trị kinh tế, xã hội, khoa học vừa đảm bảo giữ được nguồn gốc địa lý, tính đặc thù về chất lượng sản phẩm, tên gọi xuất xứ của loài cây đặc hữu vùng núi rừng Ngọc Linh. Và để bảo vệ giá trị đặc biệt riêng có của cây sâm Ngọc Linh, chính quyền địa phương đã có kế hoạch cụ thể, ông Lại Xuân Lâm, nói: “Ngay sau khi có chỉ dẫn địa lý sâm Ngọc Linh, Kon Tum phối hợp với Quảng Nam xây dựng quy chế quản lý và sử dụng chỉ dẫn địa lý thật là chặt chẽ để đảm bảo cho các tổ chức, cá nhân thực hiện tốt các quy định về sử dụng chỉ dẫn địa lý cũng như là các chế tài xử phạt những hành vi làm giả, buôn bán trái phép sản phẩm sâm Ngọc Linh nhằm bảo vệ uy tín tuyệt đối cho chỉ dẫn địa lý sâm Ngọc Linh”

        Hiện tại, giá bán 1 kg sâm Ngọc Linh tươi nguyên cây trên thị trường dao động khoảng 30 triệu đồng trở lên. Trước giá trị lớn, các đối tượng làm ăn phi pháp đã dùng những loại củ có hình dáng giống sâm Ngọc Linh, như Tam thất vũ diệp, thậm chí là cả củ ráy để lừa đảo người tiêu dùng. Với quyết tâm để người tiêu dùng được tiếp cận với sản phẩm sâm Ngọc Linh thật, mang lại lợi ích cho cộng đồng, từ cuối năm 2016, UBND tỉnh Kon Tum chỉ đạo Công ty TNHH Một thành viên lâm nghiệp Đăk Tô đầu tư lắp đặt dây chuyền chế biến sâm Ngọc Linh trị giá hơn 4 tỷ đồng ngay tại trung tâm vùng sâm để cho ra đời những sản phẩm thương mại đầu tiên. Đây là cách làm thiết thực của tỉnh trong việc bảo vệ và nâng tầm giá trị cho sâm củ Ngọc Linh. Ông Nguyễn Thành Chung, Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên lâm nghiệp Đăk Tô cho biết: “Chúng tôi cũng đã làm việc với nhiều đối tác và cũng đã đặt hàng. Tức là khi xây dựng xong nhà máy chế biến thì các sản phẩm đầu tiên sẽ ra đời. Quy mô nhà máy trước mắt khai thác riêng sâm củ chế biến nằm cỡ 300kg sâm tươi. Ngoài ra nữa chúng tôi chế biến trà sâm Ngọc Linh. Đây là sản phẩm từ lá, thân sau khi thu hoạch hạt, hoa”

             Cùng với đón đợi các sản phẩm đầu tiên chế biến từ sâm Ngọc Linh vào đầu năm nay, tỉnh Kon Tum đang hướng tới việc hoàn thiện quy trình công nghệ nhân giống, canh tác, mở rộng sản xuất và phát triển thương hiệu quốc gia cho sâm Ngọc Linh. Cùng với đó phấn đấu đến năm 2020 mở rộng diện tích sâm Ngọc Linh lên 1.000ha; đến năm 2025 trồng được trên 9.000ha với quy mô công nghiệp cũng như hình thành được vùng chuyên canh sâm Ngọc Linh ở 8 xã thuộc địa bàn hai huyện Đăk Glei, Tu Mơ Rông và đưa sản phẩm sâm Ngọc Linh ra thị trường trong, ngoài nước với quy mô lớn./.