Kpan nắc dhd’nớc muy râu tr’nợt âng ma nứih Êđê bhrợ lâng bha lâng n’loong, bơơn đớc cóh cr’loọng đong dal, buôn đươi bhrợ đhị tợt âng c’bhúh chiing goong cha gâr đhị apêê bhiệc bhan, bha nuốih chr’nắp. ma nứih Êđê lêy Kpan nắc bêệ tr’nợt chr’nắp, tu nắc muy ma nứih ca van vêy đong ga mắc vêy váih tr’nợt Kpan. Lâng bêl đh’rứah tợt coh tr’nợt Kpan, zấp râu mốp loom, chr’ngai n’đắh ca van ca bhố choom t’bil lơi, nắc muy vêy loom luônh ta níh đha nâng dzợ ặt. Tu cơnh đêếc, chô t’moọt tr’nợt Kpan nắc muy đhr’niêng cắh choom cắh vêy đoọng k’đhơợng zư đớc râu chr’nắp ma bhuy âng Kpan.

      Kpan nắc bêệ tr’nợt bơơn coóch bhrợ tơợ muy bha lâng n’loong, n’juối tơợ 5m tước 15 mm, bhứah 70-90cm, cơnh lâng cơợng dâng 8cm, coóc moọ pa văng cóh mị n’đắh a cọ bhrợ t’váih râu l’boọt n’jứah nhâm mâng. Bơơn bhrợ Kpan, kiêng vêy c’rơ âng bấc ngai, bhrợ cóh 7 t’ngay, 11 t’ngay cắh cậ 13 t’ngay. C’la đong cắh muy k’rang băn đoọng pêê đắh zấp t’rí, a óc, a tứch, a lắc, n’dza, ch’nêếh ch’na đoọng ha đha nuôr cóh apêê t’ngay bhrợ Kpan, nắc ting đhr’niêng dzợ choom nắc ma nứih choom bhrợ têng bấc bhiệc bhan bhuốih cáih, ca văr c’rơ tr’mông, vêy bấc g’lúh đoọng vel bhươl cha ộm, đươi dua lâng vêy muy c’bhúh ching zợ bấc. t’coóh vel Aê hao, ặt cóh vel Tu, chr’val Ea Tul, chr’hoong Cư Mgar, tỉnh Đắc Lắc, đoọng năl, bh’rợ chơớc lêy lâng col n’loong bhrợ tr’nợt nắc choom xay moon l’lăm lâng pr’loọng đong n’đắh k’điêl. Xang n’nắc, coóch boóc muy t’clắh n’loong chô đơơng bhuốih dang, zước bơơn col pay n’loong. Đơớh ra diu t’ngay liêm nắc ha dợ lướt col n’loong. Bêl lướt, cóh vel doó ngai cắh dzợ nắc vêy u crêê. T’coóh vel Aê Hao moon: “Bêl ra văng col n’loong đoọng bhrợ Kpan nắc 3 đha đhâm, 3 c’mâr cóh vel tân tung da dặ đhị tơơm n’nắc, đợ đha đhâm c’mâr n’nâu vêy xập xa nập truyền thống, c’mâr pân đil xập n’đoóh ca íh pô, n’jứih dzân dzăl. Xang n’nắc ma nứih bh’bhuốih bhuốih xang nắc vêy ha dợ col n’loong. Cơnh đêếc bhrợ Kpan u liêm lấh, Kpan doó buôn cr’đoóh, ha voóh.”

Ma nứih bh’bhuốih nắc đoo ma nứih tơợp t’gậ col tr’nơợp bhlâng ooy n’loong. Xang n’nắc, 7 cha nắc âi bơơn chơớih pay vêy k’đhơợng chuung col 3 pr’léh. Xang n’nắc đợ đha nuôr cóh vel nắc dợ choom zooi col. Bêl tơơm n’loong âi tếch tu, c’la đong lâng ma nứih bh’bhuốih ooy bha lâng 7 chu đoọng prúh pa đhấc a bhuy a lụ. 7 cha nắc âi bơơn chơớih pay vêy nắc đợ ma nứih bha lâng đươi chuung boóch bha lâng n’loong dưr váih bêệ K’pan vêy  vái cơnh bêệ bhuông liêm pr’hay.

Lâng bêl bêệ Kpan bơơn bhrợ têng xang, chô đơơng Kpan vêy bhrợ têng mr’cơnh đhr’niêng  hơnh déh vêy muy cha nắc chô ặt lâng pr’loọng đong. Ting t’coóh vel Aê Vui, cóh vel Puôr, chr’val Hòa Đông, chr’hoong Krông Pach, tỉnh Đắc Lắc, lâng ma nứih Êđê, Kpan công cơnh acoon ma nứih, công vêy r’vai tu cơnh đêếc bêl chô moọt đong t’mêê choom vêy đhr’num pr’lóp, xa nập… “Bêl ra văng ha g’lúh chô đơơng Kpan, c’la đong vêy ra văng pa bhlâng bấc râu. Đợ ma nứih pân đil ra văng đhr’num, a doóh, n’đoóh, ma nứih pân júih nắc ra văng n’dzăl, a doó đoọng plum ta gấp ooy Kpan, hơnh déh muy cha nắc chô ặt ma mông lâng pr’loọng đong. N’dza âi bơơn bhrợ đanh dâng 3-5 c’moo.”

Tơợp chô đơơng, apeê đhi noo c’bhúh xoọng âng c’la đong vêy dzoọng bơr n’đắh n’táp têy bhui har hơnh Kpan chô ooy đong. Bêl a cọ Kpan tước dzung p’rang a loong, ma nưih bh’bhuốih vêy dzang lúh k’đhơợng coóih, tắh ooy a cọ Kpan. Bh’rợ n’nâu nắc  veye chr’nắp zooi prúh pa đhấc a bhuy a lụ doó choom chô bhrợ râu cắh liêm crêê ha c’la đong. T’coóh vel Aê Vui đoọng năl: “Chô tước đong, ma nứih bh’bhuốih vêy k’đhơợng bhoọt coóih ha vâng đhị c’hiên đong đh’rơơng, p’rá Êđê moon nắc “ Gát”, đoọng prúh a bhuy a lụ. vêy ma nứih plong kypah, đinh puôt, tak tar… Muy Đinh Năm cắh choom plong… xang n’nắc Kpan bơơn chô đơơng ooy đong đh’rơơng. Bh’rợ chô đơơng Kpan vêy bhuốih 2 p’nong t’rí. 1 p’nong t’rí bhuốih ha a bhô dang, 1 p’nong t’ríh bhuốih đoọng ha c’la đong moọt t’ngay t’tun. Bhuốih đoọng ha Kpan 1 p’nong a óc tăm, 1 tơơm n’dza.”

Ặt cóh đong, Kpan bơơn đớc cóh m’pâng đong đhị buôn đoọng t’mooi tợt, trúih z’đêr n’đắh mặt t’ngay lớơp cóh đong. Bêl đâu cắh ngai choom tợt cóh Kpan. Đợ apêê tâm goong, n’toong chiing công cắh choom tợt. Ma nứih bhuốih vêy kêếh têy c’la đong dzoóc, lúh đhị Kpan 3 chu. Nâu đoo nắc c’léh âng râu bhrợ tr’năl: tơợ đâu c’la đong nắc ma nứih c’la t’mêê âng K’pan. Xang n’nắc, đợ apêê n’lơơng nắc vêy ha dợ tợt cóh Kpan. Đh’rứah lâng bêl đêếc, xa nul ching dưr đơơr, ma nứih bh’bhuốih pa nhưa xay trúih lâng a bhô dang Kpan nắc âi vêy c’la. T’coóh vel Aê Hao, vel Tu, chr’val Ea Tul, chr’hoong Cư Mgar, tỉnh Đăc Lắc đoọng năl: “Ma nứih bh’bhuốih vêy t’đang a chắc zấp a bhô dang, dang đác, dang crâng, n’loong…, cắh choom lơi muy đh’nớc a bhô dang n’đoo, công t’đang moon r’vai a dích a bhướp chô pấh lêy K’pan chô ooy đong. Lâng zước râu ca van, ca bhố, bhrợ ha rêê đhuốch bingj zơng đong…. Cóh bhiệc bhan chô đơơng Kpan, ha dang đợ ma nứih c’bhúh xang, cắh tước pấh nắc buôn lum đợ râu cắh pr’đoọng cóh pr’ặt tr’mông.”

Bêl âi lứch bh’rợ bhuốih ha Kpan, c’la đong vêy cút muy p’nong a tứch a loóc, tơơm n’dza đoọng bhuốih chắp hơnh a bhuy n’loong âi chóh, zư lêy n’loong dưr pậ, ơơi đoọng c’la đong bơơn đươi dua bha lâng n’loong liêm. Bêl ma nứih bhuốih pa nhưa xang, công ắnc bêl apêê a pướih ch’na lâng apêê n’dza bơơn pa glúh. Ma nứih bh’bhuốih k’đươi díc điêl c’la đong tơợp dziếu ộm n’dza, k’đươi đha nuôr vel bhươl đh’rứah bhui har. Bêl dưr chô, zấp ngai dzợ bơơn chô đơơng cha niêm lêệ t’rí. Xang bêl bhuốih, c’la đong nắc đhêy 2 t’ngay cắh lướt bhrợ ha rêê.

Ting cơnh ma nứih Êđê, tr’nợt Kpan nắc đô bêệ tr’nợt a bhô dang, nắc đoo c’léh âng râu loom luônh liêm pr’hay. Bêl tợt đhị tr’nợt Kpan, mơ nếêh râu mốp loom, tr’dzơơng lêy, cr’chăl bhlưa đha rựt, ca van bơơn t’bil lơi, nắc muy loom luônh liêm ta níh dzợ ặt k’đoong./.

Kpan - Chiếc ghế quyền lực của người Êđê

                                                                           Zawut

Kpan là tên gọi một loại ghế dài của người Ê Đê làm bằng thân cây gỗ, được đặt trong nhà dài, thường dùng làm chỗ ngồi của đội cồng chiêng trống trong các dịp lễ hội, các lễ cúng quan trọng. Người Ê Đê coi Kpan là chiếc ghế quyền lực, vì chỉ người giàu có ngôi nhà rất dài mới sở hữu được ghế Kpan. Và khi cùng ngồi trên ghế Kpan, mọi hận thù, khoảng cách về giai cấp địa vị sẽ được xóa đi, chỉ có tình cảm chân thành đọng lại. Do vậy, rước ghế K’pan là một nghi lễ không thể thiếu để đảm bảo sự linh thiêng của Kpan.

       Kpan là chiếc ghế độc lập được đẽo từ nguyên một cây gỗ, dài từ 5m đến 15m, rộng khoảng 70-90cm, với độ dày chừng 8cm, hơi cong ở hai đầu tạo dáng vẻ vừa mềm mại vừa vững chắc mạnh mẽ. Làm được Kpan, đòi hỏi sức mạnh tập thể rất lớn, làm trong 7 ngày, 11 ngày hoặc 13 ngày. Chủ nhà không chỉ phải lo đủ trâu, lợn, gà, rượu, gạo phục vụ cho bà con trong những ngày làm Kpan, mà theo tục lệ còn phải là người đã tổ chức được các lễ hiến sinh, cầu sức khỏe, có nhiều cuộc khoản đãi cộng đồng và có một số lượng chiêng ché lớn. Gìa làng Aê Hao, ở buôn Tu, xã Ea Tul, huyện Cư Mgar, tỉnh Dak Lak, cho biết, việc tìm và chặt cây làm ghế phải được bàn định trước với gia đình bên vợ. Sau đó, đẽo một mảnh vỏ cây nhỏ mang về cúng thần, xin được chặt cây. Sáng sớm ngày đẹp trời mới đi chặt cây. Khi đi, buôn phải không có đám tang mới tốt. Gìa làng Aê Hao cho biết: “Trước  khi chặt cây để làm kpan thì 3 nam, 3 nữ thanh niên trong buôn sẽ múa quanh cây. Những chàng trai cô gái này sẽ mặc trang phục truyền thống, cô gái mặc váy thêu hoa văn, chàng trai mặc khố. Sau đó thầy cúng sẽ cúng rồi chặt cây. Như vậy thì làm Kpan đẹp hơn, Kpan không bị rạn, hay vỡ.”

Thầy cúng là người sẽ chặt nhát rìu đầu tiên vào cây. Tiếp đó, 7 người đã được lựa chọn sẽ cầm rìu phát 3 lần. Sau đó những người dân trong buôn mới được giúp chặt cây. Khi cây được chặt sạch cành lá, chủ nhà và thầy cúng đi lên thân cây 7 lần để đuổi tà ma. 7 người đã được chọn sẽ là những người thợ chính dùng rìu đẽo cây thành chiếc Kpan có hình chiếc thuyền với những đường nét khỏe khoắn.  

Và khi chiếc Kpan được hoàn thành, lễ rước Kpan sẽ tổ chức giống như nghi thức đón một thành viên mới gia nhập vào gia đình. Theo già làng Aê Vui, ở buôn Puôr, xã Hoà Đông, huyện Krông Pach, tỉnh Dak Lak, với người Êđê, Kpan cũng như con người, cũng có linh hồn nên khi dọn về nhà mới cần phải có chăn màn, quần áo… “Khi chuẩn bị cho lễ rước Kpan, gia chủ sẽ chuẩn bị rất nhiều thứ. Những người nữ chuẩn bị chăn, váy áo thổ cẩm, người nam chuẩn bị khố, áo để phủ lên Kpan, đón thành viên mới vào gia đình. Rươụ cần đã được ủ khoảng 3-5 năm.”

       Bắt đầu lễ rước, những người anh em họ hàng của chủ nhà sẽ đứng thành hai hàng dọc vỗ tay vui mừng đón Kpan về nhà.  Khi đầu Kpan chạm đến chân cầu thang, thầy cúng sẽ bước ra với cây giáo trên tay, làm nghi thức cắm cây giáo lên đầu Kpan. Việc làm này có ý nghĩa giúp xua đuổi tà ma, đuổi các thần ác ra khỏi chiếc Kpan để không hại chủ nhà.  Gìa làng Aê Vui cho biết: “Về tới nhà, thấy cúng mặc áo cúng sẽ dùng khiên, giáo múa trước hiên nhà sàn, tiếng Êđê gọi là “Ghat” để đuổi tà ma.  Có người sẽ thổi ky pah, đing buôt, tak tar,.. Riêng Đinh năm không được thổi… Sau đó Kpan được đem lên nhà sàn. Lễ rước Kpan sẽ cúng 2 con trâu. 1 con trâu cúng cho ông bà tổ tiên, 1 con trâu cúng cho chủ nhà vào ngày hôm sau. Cúng cho Kpan 1 con heo đen, 1 ché rượu cần.”

Ở trong nhà, Kpan được đặt vào gian khách, dọc theo bức vách phía Tây nhà. Lúc này không ai được ngồi lên Kpan. Những người tấu cồng chiêng cũng không  được ngồi. Thấy cúng sẽ dắt tay chủ nhà leo lên, leo xuống trên Kpan 3 lần. Đây là biểu hiện của sự thuần hóa: từ nay chủ nhà sẽ là chủ nhân mới của Kpan. Sau đó những người khác mới được ngồi lên Kpan. Cùng lúc đó, tiếng chiêng nổi lên, thầy cúng làm lễ khấn báo thần linh rằng Kpan đã có chủ. Gìa làng Aê Hao, buôn Tu, xã Ea Tul, huyện Cư Mgar, tỉnh Dak Lak, cho biết: “Thầy cúng sẽ gọi tên tất cả các vị thần linh, thần nước, thần núi, thần cây…, không bỏ sót một vị thần nào, cũng gọi mời cả hồn ông bà tổ tiên về dự buổi rước Kpan về nhà. Và cầu xin sự thịnh vượng, no ấm, làm nương rẫy lúa đầy kho… Trong lễ rước Kpan, nếu những người họ hàng không đến tham gia thì sẽ gặp những điều không may mắn trong cuộc sống.”

Khi đã kết thúc phần cúng cho Kpan, chủ nhà sẽ làm thịt một con gà trắng, ché rượu cần để cúng cảm tạ thần cây đã trồng, chăm sóc cây lớn lên, cho phép gia chủ được sử dụng thân gỗ tốt. Khi thầy cúng khấn xong, cũng là lúc các mâm cỗ và những ché rượu cần đã được dọn sẵn. Thầy cúng mời vợ chồng chủ nhà uống rượu khai ché, mời bà con buôn làng cùng chung vui. Khi ra về, mọi người còn được nhận một gói lá nhỏ đựng thịt trâu.  Xong buổi lễ, chủ nhà sẽ nghỉ 2 ngày không đi làm rẫy.

      Theo quan niệm của người Ê Đê, ghế Kpan là chiếc ghế tổ tiên, là biểu tượng của tình bằng hữu. Khi ngồi trên ghế Kpan, bao hận thù, bao khoảng cách về giai cấp địa vị sẽ được xóa đi, chỉ có tình cảm chân thành đọng lại./.