Nắc ting pr’đơợ âng vel đong, pr’loọng đong nắc bhrợ bhiệc bhan chùa đanh tơợ bơr pêê t’ngay tước m’pâng c’xêê lâng lứch moọt t’ngay 30.8 âm lịch, cơnh lâng rơơm kiêng chắp hơnh đợ apêê lấh bil mặt lâng ca văr râu liêm crêê, ca bhố ngăn ha ma nứih dzợ ma mông.

Cắh bhrợ têng bhuốih hay zấp c’moo, n’đhơ cơnh đêếc đha nuôr Khmer Nam bộ bhrợ bhuốih hay a dích a bhướp apêê ngai cắh dzợ 3 t’ngay cóh c’moo, moo nắc  Sen đôn ta, cắh cậ bhuốih a dích abhướp. Nâu đoo nắc bhiệc bhan ga mắc g’lúh 2 âng đha nuôr, xang tết Chôl Chnăm Thmây. Apêê t’ngay bhiệc bhan apêê học sinh, sinh viên, ma nứih pa bhrợ ma nứih Khmer zêng bơơn đhêy ting chính sách, lâng zấp ngai n’đhơ pa bhrợ cóh ch’ngai công zêng kiêng chô ặt lâng pr’loọng đong, bhrợ a pướih bha nuốih a bhô dang. A noo Kim Ngọc Tri, muy cha nắc bhrợ n’đắh du lịch xoọc pa bhrợ đhị thành phố Hồ Chí Minh, tước bhiệc bhan chùa bêl đâu đoọng năl: “Acu bhrợ cóh ngành du lịch cr’chăl công cắh lấh vêy, n’đhơ cơnh đêêc nắc choom p’loon tu nâu đoo đhr’niêng bh’rợ, nắc bêl đoọng pa cắh loom chắp hơnh cơnh lâng a dích a bhướp. n’đhơ xoọc pa bhrợ ch’ngai n’đhơ cơnh đêếc đhi noo zi zấp ngai công ta luôn zư đớc đợ râu liêm pr’hay âng acoon cóh, lâng rơơm kiêng bơơn rạch chô chắp hơnh đợ ngai t’mông t’mọ, băn par,  pa bhlâng nắc chùa – đhị ting zư x’mir lêy bêl dzợ lướt học. tu cơnh đêếc muy pâng nắc kiêng pa chô dưm a mế a ma, muy pâng công kiêng chroi đoọng m’bứi ooy chùa.”

Sen Đô ta ta bhrợ cóh 3 t’ngay, n’đhơ cơnh đêếc nắc ra văng l’lăm đêếc t’tuần, tơợ bh’rợ ra gắh pa liêm đong xang, chơớih pay xa nập t’mêê tước bh’rợ chơớih pay bha nuốih. T’ngay tr’nơợp zấp ngai đương hơnh a bhô dang, r’vai a dích a bhướp cắh dzợ chô pa zum lâng pr’loọng đong, pa cắh lâng đhr’niêng bh’rợ bhuốih, vêy a pướih a vị yêm đh’rứah lâng p’leê p’coo, a lắc, trà… moon nắc bhiệc bhan bhuốih hơnh đôn ta. Đợ đong vêy pr’đơợ nắc bhuốih k’đươi bơr pêê cha nắc chư tăng tước lâng k’đươi đha nuôr vel bhươl tước pấh bh’bhuốih. Cóh a pướih bha nuốih nắc đợ ch’na pa cắh râu loom clệch âng c’la đong ting crêê cơnh cr’noọ âng a dich a bhướp bêl dzợ ma mông. Xang 3 tuần kinh nắc záp ngai cha cha, cóh đêếc,  đhr’niêng  cha cha cóh tang đoọng ha pêê c’móch âi zooi đơơng chô a dích a bhướp cắh dzợ tước đong. Râu đâu pa cắh râu tr’pác tr’đoọng cóh t’ngay bhiệc bhan.

N’đhơ cơnh đêếc, bh’rợ Sen đô ta bhui har bhlâng công nắc đợ đhr’nong chùa. T’ngay thứ bơr ( t’ngay bha lâng) moon nức Phchum Banh, tơợ 6 giờ ra diu zấp ngai ra văng nhang đèn pô t’mêê tước chùa đoọng pa cắh kiêng râu liê crêê ha pr’loọng đong. N’đhơ zấp ngai vêy pr’ặt t’rmông la lay cơnh, n’đhang bêl tước chùa nắc zêng bhrợ crêê loom, ặt lum prá c’chăng mr’cơnh, đha nuôr k’rong đhị chánh điện đoọng xơợng thuyết pháp, xang n’nắc tr’lum tr’moóh lâng đh’rứah bhui har cóh tang chùa. T’ngay thứ 3 dzợ moon nắc t’ngay bhuốih k’đơơng, zấp đong đh’rứah bhrợ muy a pướih ch’na, dzắc bhrợ k’kít, p’têệt cờ phướn lâng bấc râu pr’đươi n’lơơng, muy râu m’bứi vêy ch’nêếh, bhóoh, zên, vàn mã xang nắc bắt hương đèn đớc cóh bhuông bha ar đơơng p’loong ooy k’ruung đoọng đơơng chô a dích a bhướp lâng ma nứih đong cắh dzợ rạch chô cớ lâng clang âng pêê đoo. T’coóh Kim Khun, muy cha nắc à cha cóh phường 7, thành phố Trà Vinh, tỉnh Trà Vinh xay moon: “Bêl pr’ặt tr’mông bơơn ha dưr dal nắc ma nứih hêê bh’nhăn kiêng pấh bhiệc bhui har. Pa bhlâng ắnc bơơn râu k’rang lêy âng Đảng lâng nhà nước, a coon a đhi đha nuôr acoon cóh zấp ngai công lướt học, chùa chiền bhnhăn rúp ma nứih láh, lâng bêl pr’ặt tr’mông ca bhố ngăn nắc cóh đâong công cơnh đêếc, tước chùa công cơnh đêếc, nắc záp ngai tíh loom, bh;rợ bhuốih chùa công bơơn liêm bấc lấh, bhui har lấh.”

Sen đôn ta nắc bhiệc bhan háy tước a bhướp a dích cắh dzợ, chr’chắp bhlâng công nắc p’too ma nứih xoọc ma mông năl đoàn kết năl cr’er, tr’zooi đh’rứah. Râu đớc lơi xang bêl boó p’too moon âng ma nứih ga rứa đoọng ha ca coon cha chau t’bhlâng pa bhrợ lâng học tập đoọng bhrợ pa dưr t’ngay brương liêm choom lấh. t’coóh Tăng Văn Thòn, giảng viên trường Đại học Trà Vinh đoọng năl ooy chr’nắp âng bhiệc bhan Sen đôn ta âng đha nuôr Khmer cơnh đâu: “Ting truyền thống âng ma nứih Khmer apê.ê đoo cắh vêy giỗ zấp c’moo tu cơnh đêếc bhrợ têng Sen đôn ta cóh 3 t’ngay. Sen đôn ta nắc bhuốih a dích a bhướp cắh dzợ hay tước apêê lấh cắh dzợ, n’đhang tu đha nuôr Khmer crêê cr’đơơng tơợ Phật giáo tu cơnh đêếc đhr’niêng bhuốih apêê đoo buôn k’đươi đong sư tước. lấh n’nắc bhuốih Sen đôn ta công nắc bêl đoọng ca coon cha chau chắp hơnh a pêê dzợ ma mông, đha lum  n’nâu ca coon chau câl cha cha pr’ộm, đoọng ha ca conh ca căn cha cắh cậ vêy ngai băn par a đay xoọc dzợ ma mông.”

Cắh r’rộ r’răm cơnh Tết Chôl Ch’năm Thmây, cơnh Ok Om Bok – đuối bhuông, Sen đôn ta vêy cơnh u liêm pr’hay la lay n’đhang chr’nắp cơnh cơnh, pa cắh bh’rợ ộm đác hay tước tu toọm, hay tước c’rơ g’lêếh âng a bhướp a dích, hay tước đợ ma nứih âi lấh cắh dzợ, đợ apêê ngai veye c’ro g’lêếh lâng acoon ma nứih lâng k’tiếc k’ruung. Năl chắp hơnh nức đoo râu liêm creee cóh c’bhúh acoon ma nứih Việt nam tơợ ahay a hươn./.

Độc đáo lễ Sen Đôn Ta của đồng bào Khmer Nam bộ

                                                                             Thạch Sa Oanh

         Hàng năm cứ vào trung tuần tháng Pot-trô-bốt cao điểm mùa mưa, bà con Khmer nhà nhà chuẩn bị thức ăn, bánh trái, hoa tươi mang đến chùa để nhà sư tụng kinh hồi hướng cho các bậc tiền nhân quá cố. Tùy theo điều kiện của từng địa phương, từng gia đình mà việc lễ chùa kéo dài từ vài ba ngày đến nửa tháng và kết thúc vào ngày 30 tháng 8 Âm lịch, với mong muốn tạ ơn những người đã kkuất và cầu phúc cho những người còn sống. 

      Không tổ chức giỗ kỳ hàng năm, nhưng đồng bào Khmer Nam bộ tổ chức cúng ông bà, tổ tiên 3 ngày trong năm, gọi là Sen đôn ta hay cúng ông bà. Đây là lễ lớn thứ hai của đồng bào, sau tết Chôl chnăm thmây. Những ngày lễ các học sinh, sinh viên, công nhân, cán bộ công, viên chức người Khmer đều được nghỉ theo chính sách, và mọi người dù công tác xa cũng mong muống về sum hợp gia đình, làm mâm cơm cúng gia tiên. Anh Kim Ngọc Tri, một hướng dẫn viên du lịch đang làm việc tại TP Hồ Chí Minh, người đến lễ chùa dịp lễ cho biết: “ Tôi làm trong ngành du lịch thời gian cũng bận rộn lắm, nhưng phải tranh thủ vì đây là phong tục, là dịp thể hiện lòng thành đối với ông bà tổ tiên. Dù đang công tác xa quê nhưng anh em chúng tôi ai cũng luôn gìn giữ những gì là bản sắc dân tộc, và mong được trở về tạ ơn nhưng nơi sinh thành, nhất là nhà chùa- từng là nơi bao bộc che chở lúc còn đi học. Do đó một phần muốn hồi hướng công đức cha mẹ một phần cũng muốn đóng chút ít vào chùa”.

      Sen đôn ta diễn ra trong 3 ngày, nhưng phải chuẩn bị trước đó cả tuần, từ việc trang hoàng nhà cửa, chọn quần áo mới đến chọn vật phẩm cúng ông bà. Ngày thứ nhất mọi người tiếp đón tổ tiên đã quá cố về sum hợp với con cháu gia đình, thể hiện bằng nghi thức cúng bàn thờ, có mâm cơm ngon cùng bánh trái, rượu trà…gọi là lễ cúng đón đôn ta.  Những nhà có điều kiện thì cung thỉnh vài vị chư tăng đến cầu siêu và mời bà con chòm xóm đến cùng hành lễ. Trên mâm bàn cúng bái tổ tiên là những món ăn thể hiện sự tinh ý của gia chủ chiều theo sở thích của ông bà khi còn sống. Sau 3 tuần kinh thì mọi người dùng bữa, trong đó có nghi thức dùng cơm ngoài sân dành cho những vong linh đã giúp đưa ông bà về nhà. Điều này thể hiện sự sẻ chia tình người trong lễ.

      Tuy vậy, không khí lễ sen đôn ta rộn ràng nhất vẫn là những ngôi chùa. Ngày thứ hai (ngày chính) gọi là phchum banh, từ 6 giờ sáng mọi người chuẩn bị nhang đèn hoa tươi đến chùa dâng lên vị sư nhằm hướng quả phúc đến gia tiên. Dù mọi người có hoàn cảnh, địa vị khác nhau nhưng khi đến chùa thì dều thành tâm, hòa đồng, bà con tập trung tại chánh điện để nghe thuyết pháp, sau đó thăm hỏi nhau và cùng vui chơi trong sân chùa. Ngày thứ ba còn gọi là ngày cúng tuyển, mọi nhà cùng làm một mâm cơm, kết thuyền bẹ, có gắn cờ phướng và hình nộm tượng trưng cho người quá vãng và cách thức cúng mỗi thứ một ít có cả gạo muối, tiền, vàng mã rồi thắp nhang đèn mang thuyền thả xuống dòng sông, kênh rạch để đưa tuyển ông bà và người thân quá cố về lại thế giới bên kia. Ông Kim Khun, một vị à cha ở Phường 7, TP Trà Vinh, tỉnh Trà Vinh nhận xét: “ Khi mà cuộc sống về vật chất được nâng cao thì tinh thần người ta càng được nâng cao. Đặc biệt là được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước con cái đồng bào ai cũng được đi học, chùa chiền càng đông người hơn, và khi cuộc sống sung túc hơn ở nhà cũng thế mà đi chùa cũng vậy thì người ta càng phát tâm, việc cúng chùa cũng thịnh soạn hơn, cảm thấy phấn chấn hơn”.

      Sen đôn ta là lễ tưởng nhớ tổ tiên, tích thêm phước đức, nhưng giá trị cao quý nhất của là dạy người đang sống biết đoàn kết yếu thương, giúp đỡ lẫn nhau. Điều đọng lại sau lễ là lời căn dặn của người lớn dành cho con cháu cố gắng lao động và học tập để xây dựng tương lai tươi đẹp hơn.  Ông Tăng Văn Thòn, giảng viên trường Đại học Trà Vinh cho biết về ý nghĩa của lễ Sen đôn ta của đồng bào Khmer như sau: “Theo truyền thống của người Khmer họ không có giỗ kỳ hàng năm nên họ luôn tổ chức lễ sen đôn ta trong 3 ngày. Sen đô ta là cúng ông bà mang ý nghĩa tưởng nhớ những người quá vãng, nhưng do đồng bào Khmer bị ảnh hưởng từ Phật giáo nên trong nghi thức cúng họ luôn mời nhà sư đến thọ thực và tụng kinh hồi hướng đến ông bà, đến tổ tiên cửu huyền thất tổ. Ngoài ra cúng sen Đôn ta cũng là dịp để con cháu hiểu thảo đối với người còn sống, dịp này con cháu mua đồ ăn thức uống, vật dụng để cung phụng cha mẹ hoặc người có công ơn đang còn sống”.

       Không tưng bừng náo nhiệt như Tết Chôl chăm thmây, cũng không nhộn nhịp như lễ hội Ok om bok - đua ghe ngo, Sen đôn ta có phần nhẹ nhàng hơn nhưng mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn, tưởng nhớ công ơn ông bà tổ tiên, tri ân những người đã khuất, những người có công với dân tộc với đất nước. Biết ơn và tri ơn là nét đẹp trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam từ bao đời nay./.