C’bhúh boọng hầm Vịnh Mốc âng chr’hoong Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Nâu đoo nắc đhị tr’nơợp a rập Mỹ glam bom pa hư cóh g’lúh chiến tranh lâng không quân prúh pa hư miền Bắc Việt Nam. C’bhúh boọng hầm Vịnh Mốc nắc muy cóh bấc đhị liêm pr’hay âng g’lúh lướt la lêy tr’haanh zr’lụ phi quân sự (DMZ), t’đang t’pấh bấc t’mooi cóh cr’loọng k’tiếc lâng k’tiếc k’ruung n’lơơng, pa bhlâng nắc apêê cựu chiến binh Mỹ.

    C’bhúh boọng hầm Vịnh Mốc bơơn bhrợ têng cóh chr’hoong Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, đhị c’lâng bhlâng 1 A ch’ngai 13 km chô n’đắh đông, đhị Cửa Tùng ch’ngai 6km chô n’đắh Bắc. Đhị đâu âi ting nắc pháo đài bhrơợng âng miền Bắc Xã hội Chủ nghĩa cóh prang 7 c’moo zêl prúh  a rập Mỹ.

    C’bhúh boỌng hầm Vịnh Mốc bơơn pếch cóh 2 c’moo, cơnh lâng dâng 6.000 mét khối k’tiếc đhêl. C’bhúh c’lâng hầm vêy n’juối ch’ngai pa zêng k’noọ 2 km, pác bhrợ 3 clang: clang muy đhộ cóh k’tiếc dâng 13 m; clang 2 dâng 15 m lâng clang 3 nắc đhộ lấh 23 m; pa zêng 13 p’loọng lúh moọt đh’rứah lâng công nắc đợ p’loọng đh’hi ( t’pool p’loọng ha lúh ooy biển lâng ch’pắt p’loọng ha lúh ooy bha đưn). C’bhúh boọng hầm bơơn bhrợ têng cơnh muy vel cóh cr’loọng clang k’tiếc cơnh lâng 94 đhr’nong đong, vêy giếng đác đoọng đươi dua âng đha nuôr ặt cóh hầm, vêy hội trường đhêêng ha 60 cha nắc ặt, bảng tin, đong n’niên ca coon, đong pr’noong, phòng ruốch pa dứah, ta pêếh Hoàng Cầm ( râu ta pêếh choom zêệ cóh cr’loọng k’tiếc nắc doó vêy  buôn bấc gr’doóc dưr), grăng ch’nêếh, trạm đớc điện thoại, đài ch’mêệt lêy, trạm goon, hầm g’đách bom var.

    Râu liêm pr’hay bhlâng cơnh lâng t’mooi bêl tước zr’lụ c’kir Vịnh Mốc nắc đoo t’nooi chữ ga mắc ặt cóh đong pa cắh: “ Ma mông hay chêệt”, pay tơợ tác phẩm tr’haanh âng Hămlet nhà văn ma nứih Anh Xêchxpia. N’juông n’nâu nắc bh’nhăn u chr’nắp lấh mơ lâng bhrợ bấc ơl t’mooi ha der loom bêl tước đăn đhị apêê ta la cha nụp: muy ta la cha nụp vel đong ca va ca bhố đhr’nong đong tr’đăn moọt c’xêê 2/1965; ha dợ ta la cha nụp đăn đêếc cậ công vel đong n’nắc, n’đhang lấh crêê bom đạn a rập a bhuy bhrợ pa hư zêng cóh mặt k’tiếc; ta la cha nụp 11 cha nắc acoon p’niên n’niên cóh ca năm ca pặt âng chiến tranh xoọc ga vịng ặt đhị râu tr’ang âng t’ngay chiến thắng; ta la cha nụp puôn cha nắc c’mâr du kích liêm li mơơr cóh xa nập sơ mi bhoóc xoọc bhui har hát cóh boọng hầm lâng xang nắc công nắc apêê đoo cóh xa nập pr’hoọm t’viêng ma nứih lính dưr n’léh cóh mặt k’tiếc k’đhơợng apêê khẩu pháo pănh prúh a rập a bhuy. Nắc tu râu zr’nắh xr’dô âng chiến tranh cóh đâu âi brhợ ha acoon ma nứih kiêng ma mông nắc đhêêng bơr cơnh: 1 nắc lơi đhị đâu dưr mút ooy lơơng, bơr nắc moọt ooy cr’loọng k’tiếc lâng đha nuôr Vịnh Mốc âi chơớih pay cơnh bơr. “ Ma mông hay chêết” bơơn đha nuôr Vịnh Mốc t’ơơi pa chô lâng bh’rợ 17 cha nắc acoon p’niên bơơn pr’ang cóh cr’loọng boọng hầm cóh bơr c’moo 1967-1968.

    Tước boọng hầm Vịnh Mốc nâu câi, lêy đợ nang cao su lâng a moọt t’viêng liêm cóh đhăm k’tiếc bazan têệt liêm, lêy pr’hoọm plêêng k’tiếc, crâng ca coong, đác đoong hr’lúc liêm n’nắc, hắt ngai bhr’nêy tước, đhị đâu nắc âi ting muy pháo đài bhrơợng âng miền Bắc xã hội chủ nghĩa cóh prang t’pool c’moo (1966-1972) zêl prúh a rập Mỹ. Vịnh Mốc cắh muy nắc đhị đhăm tr’nơợp chr’nắp âng miền Bắc nắc dzợ đhị liêm buôn ha bh’rợ k’rong pa zum ch’na đh’nắh, pa nănh cha rắh đơơng đoọng ooy đảo Cồn Cỏ, hòn đảo vêy pr’đơợ chr’nắp ha bh’rợ k’đhơợng zư zr’lụ biển Vĩnh Linh ( đhị Vịnh Mốc ch’ngai 28 km). Tu cơnh đêếc, Mỹ âi p’tộ k’tấn bom đạn xiêr ooy zr’lụ đhăm k’tiếc n’nâu. c’bhúh  a rập a bhuy xay moon “ Bhrợ t’váih đhăm k’tiếc n’nâu dưr váih cr’chăl lang ahay a hươn cắh vêy xa nập, cắh năl cha chêện, ôm chêện”. Apêê đoo k’dâng, cóh muy t’ngay, muy cha nắc đha nuôr cóh đâu nắc đương ặt zâng bom đạn ma mơ 500 cr’liêng đạn pháo ha lêng bhlâng.

    C’moo 1976, Bộ Văn hoá- Thông tin âi xay moon Vel boọng hầm Vịnh Mốc nắc c’kir k’tiếc k’ruung lâng đơơng t’moọt ooy apêê c’bhúh c’kir pa bhlâng chr’nắp./.

THĂM ĐỊA ĐẠO VỊNH MỐC

      Địa đạo Vịnh Mốc thuộc huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Đây là nơi đầu tiên bị đế quốc Mỹ ném bom tàn phá trong cuộc chiến tranh bằng không quân đánh phá miền Bắc Việt Nam. Địa đạo Vịnh Mốc là một trong những điểm hấp dẫn của tuyến du lịch nổi tiếng khu vực phi quân sự (DMZ), thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước, đặc biệt là những cựu chiến binh Mỹ.

      Địa đạo Vịnh Mốc được xây dựng ở huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, cách quốc lộ 1A 13km về phía đông, cách Cửa Tùng 6km về phía bắc.  Nơi đây từng là pháo đài thép của miền Bắc Xã hội Chủ nghĩa trong suốt 7 năm chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.

     Địa đạo Vịnh Mốc được đào trong vòng 2 năm, với khoảng 6.000m³ đất đá. Hệ thống đường hầm có tổng chiều dài gần 2km, chia thành 3 tầng: tầng một sâu dưới mặt đất khoảng 13m; tầng 2 khoảng 15m và tầng 3 sâu trên 23m; gồm 13 cửa ra vào đồng thời cũng là những cửa thông hơi ( bảy cửa thông ra biển và sáu cửa đi lên đồi). Địa đạo được thiết kế như một làng dưới mặt đất với 94 căn hộ gia đình, có giếng nước ngọt đáp ứng sinh hoạt của người dân địa đạo, có hội trường đủ sức chứa khoảng 60 người, bảng tin, nhà hộ sinh, nhà vệ sinh, phòng phẫu thuật, bếp Hoàng Cầm (loại bếp nấu được dưới lòng đất mà hạn chế khói bốc lên), kho gạo, trạm đặt máy điện thoại, đài quan sát, trạm gác, hầm tránh bom khoan.

     Ấn tượng mạnh đối với du khách khi đặt chân lên vùng di tích Vịnh Mốc là dòng chữ lớn nằm trang trọng trong phòng trưng bày: "Tồn tại hay không tồn tại", rút ra từ tác phẩm nổi tiếng Hămlét của nhà văn người Anh Xêchxpia. Câu này lại càng có ý nghĩa hơn và gây xúc động cho du khách khi đặt bênh cạnh những tấm ảnh: một tấm chụp cảnh làng quê trù phú san sát nóc nhà vào tháng 2/1965; còn tấm ảnh kế bên cũng làng quê ấy, nhưng đã bị bom đạn kẻ thù hoàn toàn huỷ diệt trên mặt đất; tấm ảnh 11 cháu bé ra đời trong bóng tối của chiến tranh đang quây quần trong ánh sáng của ngày chiến thắng; tấm ảnh bốn o du kích xinh tươi trong chiếc áo sơ mi trắng lạc quan hát dưới hầm địa đạo và rồi cũng chính họ trong bộ cánh màu xanh người lính lại xuất hiện trên mặt đất điều khiển các khẩu pháo bắn trả kẻ thù. Chính sự tàn khốc của chiến tranh ở nơi đây đã làm cho con người ta muốn tồn tại chỉ có hai cách: hoặc là bỏ nơi đây mà đi, hai là chui xuống đất và người dân Vịnh Mốc đã chọn cách thứ hai. "Tồn tại hay không tồn tại" được người dân Vịnh Mốc trả lời bằng việc 17 công dân được sinh ra ngay dưới lòng địa đạo trong hai năm 1967-1968.

     Đến địa đạo Vịnh Mốc hôm nay, nhìn những vườn cao su và hồ tiêu xanh mướt trên mảnh đất bazan màu mỡ, nhìn cảnh sắc biển trời mây non nước hiền hoà ấy, ít ai tưởng tượng được rằng, nơi đây đã từng là một pháo đài thép của miền Bắc xã hội chủ nghĩa trong suốt bảy năm liền (1966 - 1972) chống lại cuộc chiến tranh phá hoại khốc liệt của đế quốc Mỹ. Vịnh Mốc không chỉ là địa đầu miền Bắc mà còn là địa điểm thuận lợi cho việc tập kết lương thực, vũ khí tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ, hòn đảo có vị trí quan trọng cho việc án ngữ vùng biển Vĩnh Linh (cách Vịnh Mốc 28km). Chính vì vậy, Mỹ đã trút hàng vạn tấn bom đạn xuống vùng đất này. Kẻ xâm lược tuyên bố :"Phải biến đất này trở về thời kỳ đồ đá!". Người ta ước tính rằng, trong một ngày, một người dân ở đây phải hứng chịu số bom đạn tương đương 500 quả đạn pháo hạng nặng.

     Năm 1976, Bộ Văn hoá - Thông tin đã công nhận làng địa đạo Vịnh Mốc là di tích quốc gia và đưa vào danh mục các di tích đặc biệt quan trọng../.