Nắc muy cóh 6 c’bhúh acoon cóh vel đong cóh tỉnh Kon Tum, ma nứih Giẻ Triêng k’rong ặt  ma mông  bấc nắc cóh vel đong chr’hoong Đăc Glei lâng Ngọc Hồi trúih c’lâng Hồ Chí Minh đăn c’noong k’tiếc lâng k’tiếc k’ruung pr’zớc Lào. 

       Lướt c’lâng ô tô Hồ Chí Minh tơợ Bắc  moọt lứch tỉnh Quảng Nam tước đhăm k’tiếc chr’hoong Đăc Glei, tỉnh Kon Tum nắc tơợp tước vel đong ặt ma mông âng ma nứih Giẻ- Triêng. Cơnh đêếc ặt lướt chô n’đắh Nam trúih c’noong k’tiếc Việt – Lào tước vel đong chr’hoong Ngọc Hồi buôn bơơn lum lêy vel ma nứih Giẻ- Triêng mị n’đắh c’lâng lâng bhrợ t’bhứah tước đăn zr’lụ c’noong k’tiếc.

      Bêl hay, đơn vị xã hội âng ma nứih Giẻ - Triêng ahay nắc muy vel a năm. T’coóh vel nắc ma nứih k’đhơợng xa nay, xay moon zấp bh’rợ za zum âng vel. Nắc đoo ma nứih chr’nắp, năl ghít đhr’niêng cr’bưn, z’hai t’bách cóh pa bhrợ ta têng lâng công buôn nắc ma nứih bhrợ t’váih vel. Bh’rợ ặt ma mông cóh vel đong ta luôn lâng z’zăng liêm ghít.

       Cơnh bấc c’bhúh đhi noo acoon cóh n’lơơng cóh Tây Nguyên, ma nứih Giẻ- Triêng công vêy đươi tước a bhô giang. Giàng nắc râu ga mắc bhlâng. Tu cơnh đêếc Giàng bơơn chăp lêy bhlâng. Tơợ râu chắp đươi a bhô dang âi dưr váih bấc đhr’niêng bh’rợ cóh đha nuôr, cơnh bhuốih giang, bhuốih đông Rông, đhr’niêng cha ha roo t’mêê… Lấh n’nắc, nắc n’đhơ đhr’niêng cắh liêm crêê cha groong râu dưr liêm âng zấp cha nắc lâng vel đong. Ting c’moo c’xêê, đhị râu tr’ang âng văn minh, ma nứih Giẻ- Triêng âi lơi jợ bấc đhr’niêng cắh liêm crêê pa đhang moon cơnh dông ma nứih chêệt cắh cậ vel vêy ngai cắh ma  mông nắc điêng 10 t’ngay cắh choom lướt ooy lơơng… T’coóh A Bê, vel Đăc Răng, chr’val Đắc Dục, chr’hoong Ngọc Hồi, đoọng năl: “Bêl ahay ma nứih Giẻ- Triêng điêng toọn bấc râu, a choo rứah công điêng, ma nứih chêệt công điêng, pr’loọng đong ngai lum cắh pr’đoọng nắc công điêng bấc bhlâng, tước t’rí c’roóc chêệt tu hr’lêêng đác nắc cóh pr’loọng đong n’nắc công điêng cắh lướt tấp, nâu câi nắc âi t’bil lơi, bộ đội moọt p’too moon nâu câi lơi jợ ặ.”

      Tơợ c’moo 1991, bêl tỉnh Kon Tum bơơn bhrợ t’váih cớ đhị pr’đơợ pác tơợ tỉnh Gia Lai- Kon Tum, pr’ặt tr’mông âng ma nứih Giẻ- Triêng ting t’ngay ting bơơn tr’loó n’căr tr’xăl n’hang. Râu muy cớ nắc bêl c’nặt c’lâng Hồ Chí Minh bơơn k’rong bhrợ pa liêm zooi tỉnh Kon Tum t’bil lơi râu t’lụt lâng bhrợ t’váih râu liêm buôn pa bhlâng ga mắc ha bh’rợ tr’câl tr’bhlêy cóh zr’lụ ma nứih Giẻ- Triêng ặt ma mông. Nâu câi đha nuôr cắh muy năl chóh a rong, chóh ha roo nắc âi năl chóh ha roo ruộng, đhị bh’rợ chóh, zư x’mir lêy zấp râu tơơm công nghiệp pr’đơợ k’rơ âng Tây Nguyên, cơnh cao su, cà phê. Ma nứih Giẻ- triêng nâu câi doó dzợ nắc tơợp cha cha ra diu âi k’rang cha cha ha bu, đong ngai công vêy râu cha râu đớc, k’rang bêl oó tơợp bil hân noo.

      Cóh râu tr’xăl a đay âng muy bơr c’bhúh ma nứih nắc râu cắh liêm choom ha dang cắh moon tước đợ apêê ngai pa bhlâng tr’haanh liêm g’lăng. Ma nứih Giẻ- Triêng ặt ma mông cóh zr’lụ chóch Bắc Tây Nguyên hâng hơnh tu muy cha nắc ca coon âng ma nứih đay âi bhrợ Phó Chủ tịch Quốc hội; muy cha nắc nắc Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy lâng 2 Thiếu tướng cóh c’bhúh Quân đội. Nắc muy cóh bấc ngai ca coon tr’haanh liêm g’lăng âng ma nứih Giẻ- Triêng, Thiếu tướng Đinh Hồng Đe, Phó Tư lệnh Bộ đội biên phòng Việt Nam l’lăm ahay moon cơnh đâu: “Cóh zêl prúh a rập a bhuy bêl ahay,công cóh lang nâu câi ma nứih Giẻ- Triêng lướt ting Đảng, ting cách mạng. Đha nuôr muy loom ting Đảng, ting cách mạng. Acoon cóh Giẻ- Triêng nâu câi  bấc râu liêm choom. Lang p’niên apêê a chau công bấc râu liêm choom tơợ c’năl xa nay ha dang cắh học nắc cắh choom dử rliêm choom cơnh đêếc, tu cơnh đêếc a pêê a chau học hành liêm ta níh bhlâng.”

      Đh’rứah lâng pa dưr kinh tế ha dưr dal pr’ặt tr’mông ma nứih Giẻ- Triêng công pa bhlâng ma loom cóh bh’rợ zư đớc, pa dưr apêê chr’nắp văn hóa ty đanh âng acoon cóh đay. Đh’rứah lâng râu zooi đoọng âng chính quyền lâng apêê đoàn thể vel đong, vel Giẻ- Triêng ngai công vêy đong Rông bhrợ đhị ặt za zum âng vel đong. Bấc đhr’niêng bh’rợ lâng bhiệc bhan liêm pr’hay bơơn zư đớc cóh pr’ặt tr’mông záp t’ngay âng đha nuôr. T’coóh Dương Tôn Bảo, muy đong pa chắp ch’mêệt lêy văn hóa ty Tây Nguyên, đoọng năl: “Cóh bh’rợ ặt ma mông âng đha nuôr Giẻ- Triêng công dzợ bơơn zư đớc pa bhlâng bấc đhr’niêng bh’rợ, bhiệc bhan liêm pr’hay. Tr’haanh bhlâng nắc tr’coó xa nul nắc Đinh tút nắc muy c’bhúh tr’coó xa nul pa zêng 6 cha nắc pân jứih n’đhang nắc xập xa nập bhrợ cơnh pân đil đoọng plong Đinh Tút pa bhlâng liêm pr’hay. Bhiệc bhan công cơnh bấc acoon cóh n’lơơng cóh Tây Nguyên cơnh Giẻ- Triêng vêy bhiệc bhan cha ha roo t’mêê, moọt đong Rông t’mêê, c’bhru c’târ âng acoon p’niên t’mêê pr’ang. Nắc đoo râu liêm pr’hay cóh đhr’niêng bh;’rợ âng ma nứih Giẻ- Triêng nắc nâu câi đha nuôr công dzợ k’đhơợng zư lâng pa dưr liêm ta níh cóh pr’ặt tr’mông.”

      Cơnh lâng ma loom zư đớc râu liêm pr’hay văn hóa acoon cóh “ moọt ặt bhrợ đh’rứah doó choom tr’lúc tr’clai”, n’đhơ cơnh đêếc bh’rợ prá xay choom p’rá phổ thông, ma nứih Giẻ- triêng xoọc đâu công dzợ đươi dua p’rá âng đay lâng zư đơcs chữ xrắ vêy ta brhợ lâng cr’liêng chữ La Tinh. Đh’rứah lâng n’nắc, cóh pr’ặt tr’mông zấp t’ngay, lấh dhdị đhr’nong đong xây ting cơnh xoọc đâu, apêê pr’đươi pr’dua chr’nắp cơnh ô tô, xe máy, tủ chriết, ta pêê ga… đha nuôr công dzợ chắp hơnh đợ đhr’nong đh’rơơng liêm đh’hi, chắp hơnh ha âu đớc ta pêêh óih âng a dích a bhướp, z’hai têy taanh bhrợ đợ zong, zạ, n’đoohs a doóh; p’zay x’mỉ rlêy đợ bh’nọ óih guy đoọng ha xa xao…. Lâng dzợ bấc râu liêm pr’hay n’lơơng ooy ma nứih Giẻ- Triêng nắc muy bêl tước ooy vel đong ặt ma mông tr’lúc lâng pr’ặt tr’mông zấp t’ngay âng đha nuôr cóh đâu nắc vêy bơơn năl zấp prang./.

NGƯỜI GIẺ- TRIÊNG TRÊN BIÊN GIỚI VIỆT- LÀO

                                                                                     Khoa Điềm

     Là một trong 6 dân tộc bản địa ở tỉnh Kon Tum, người Giẻ- Triêng cư trú tập trung chủ yếu ở địa bàn huyện Đăk Glei và Ngọc Hồi dọc theo đường Hồ Chí Minh gần biên giới với nước bạn Lào. Là cư dân có mặt lâu đời ở vùng núi Ngọc Linh (Việt Nam) và vùng Đông Nam của nước bạn Lào, người Giẻ- Triêng có đời sống tinh thần phong phú đến nay còn giữ được nhiều nét văn hóa độc đáo.

     Đi đường bộ Hồ Chí Minh từ Bắc vào hết tỉnh Quảng Nam đến địa phận huyện Đăk Glei, tỉnh Kon Tum là bắt đầu đến địa bàn cư trú của người Giẻ- Triêng. Cứ thế xuôi về hướng Nam trải dài theo biên giới Việt- Lào đến địa phận huyện Ngọc Hồi dễ dàng bắt gặp làng của người Giẻ- Triêng ở ngay hai bên đường và mở rộng lên sát khu vực biên giới.

     Ngược dòng thời gian, đơn vị xã hội duy nhất của người Giẻ- Triêng xưa là làng. Già làng là người đứng đầu và chỉ đạo các công việc chung của làng. Đó là người có uy tín, hiểu biết phong tục tập quán, có nhiều kinh nghiệm trong sản xuất và cũng thường là người có công lập làng. Quan hệ cộng đồng trong làng thường xuyên và khá chặt chẽ.

     Giống như phần lớn các dân tộc thiểu số bản địa ở Tây Nguyên, người Giẻ- Triêng có tín ngưỡng đa thần vạn vật hữu linh. Thần tối cao chi phối tất cả là Giàng. Do vậy Giàng được kính trọng và tôn sùng nhất. Từ tín ngưỡng đa thần vạn vật hữu linh đã nảy sinh nhiều lễ thức trong sinh hoạt cộng đồng cũng như trong mỗi gia đình, như lễ cúng Giàng, lễ cúng Nhà rông, tục ăn cơm mới… Ngoài ra còn có cả những hủ tục cản trở sự vươn lên của mỗi cá nhân và cộng đồng. Theo thời gian, dưới ánh sáng văn minh, người Giẻ- Triêng đã xóa bỏ được nhiều hủ tục mà điển hình là tục táng treo hay làng có người qua đời kiêng 10 ngày không vào rừng, không đi làm ăn xa.v.v. Ông A Bê, làng Đăk Răng, xã Đăk Dục, huyện Ngọc Hồi, cho biết: “Trước kia dân tộc Triêng kiêng cữ này kia nhiều, chó đẻ cũng kiêng cữ, người chết cũng kiêng cữ, gia đình nào rủi ro này kia cũng kiêng cữ nhiều lắm, đến trâu bò chết, người chết đuối gì đó thì trong gia đình đó thôi đi chôn, bây giờ thì xóa bỏ rồi, bộ đội vào dân vận động giờ xóa bỏ rồi”

     Từ thời điểm năm 1991, khi tỉnh Kon Tum được thành lập lại trên cơ sở chia tách từ tỉnh Gia Lai- Kon Tum, cuộc sống của người Giẻ- Triêng ngày càng thay da, đổi thịt. Bước ngoặt thứ hai là khi tuyến đường Hồ Chí Minh được đầu tư hoàn thiện giúp tỉnh Kon Tum phá thế ngõ cụt và tạo thuận lợi vô cùng lớn cho việc giao thương ở vùng người Giẻ- Triêng cư trú. Giờ đây bà con không chỉ biết trồng mì, làm lúa rẫy mà đã thành thục trong canh tác lúa nước, trong việc trồng, chăm sóc các loại cây công nghiệp thế mạnh của Tây Nguyên, như cao su, cà phê. Người Giẻ- Triêng bây giờ cũng đã không còn phải mới ăn bữa sáng đã phải lo bữa tối, nhà nào cũng có của ăn của để phòng lúc thiên tai mất mùa.

     Trong sự chuyển mình của một tộc người sẽ là thiếu sót nếu không nhắc tới những người con ưu tú. Người Giẻ- Triêng sinh sống ở vùng cực Bắc Tây Nguyên tự hào vì một người con của dân tộc mình đã làm Phó Chủ tịch Quốc hội; một người là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy và 2 Thiếu tướng trong lực lượng Quân đội. Là một trong những người con ưu tú của dân tộc Giẻ- Triêng, Thiếu tướng Đinh Hồng Đe, nguyên Phó tư lệnh Bộ đội biên phòng Việt Nam nói thế này: “Trong chiến tranh trước đây cũng như trong xây dựng đất nước hiện nay người Giẻ- Triêng đi theo Đảng, đi theo cách mạng. Bà con một lòng theo Đảng, theo cách mạng. Dân tộc Giẻ- Triêng bây giờ tiến bộ nhiều. Lớp trẻ các cháu cũng đã tiến bộ nhiều ở chỗ nhận thức được vấn đề nếu mà không học thì chắc chắn là sẽ lạc hậu cho nên các cháu học hành rất tốt”

     Cùng với phát triển kinh tế nâng cao đời sống, người Giẻ- Triêng cũng rất có ý thức trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Cùng với sự hỗ trợ của chính quyền và các đoàn thể địa phương, làng Giẻ- Triêng nào cũng có Nhà rông truyền thống làm nơi sinh hoạt cộng đồng. Nhiều phong tục, tập quán và lễ hội tốt đẹp được bảo tồn ngay trong cuộc sống hàng ngày của người dân. Ông Dương Tôn Bảo, một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Tây Nguyên, cho biết: “Trong nét sinh hoạt văn hóa của đồng bào dân tộc Giẻ- Triêng vẫn còn giữ được rất nhiều phong tục tập quán, lễ hội tốt đẹp. Tiêu biểu về nhạc cụ truyền thống thì Đinh Tút là một dàn nhạc cụ gồm 6 người nam nhưng lại mặc trang phục giả nữ để trình diễn Đinh Tút hết sức độc đáo. Về lễ hội cũng như nhiều dân tộc thiểu số khác ở Tây Nguyên người Giẻ- Triêng có lễ mừng lúa mới rồi lễ mừng Nhà rông mới, lễ thổi tai trong vòng đời của em bé sơ sinh khi trưởng thành. Đó là những nét đẹp trong phong tục tập quán của đồng bào Giẻ- Triêng mà hiện nay đồng bào vẫn duy trì và phát huy rất tốt trong cuộc sống hiện tại”

      Với ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc “hòa nhập mà không hòa tan”, song song với việc sử dụng thành thạo tiếng phổ thông, người Giẻ- Triêng hiện nay vẫn sử dụng tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Môn- Khơ Me và giữ gìn chữ viết có cấu tạo bộ vần bằng chữ cái La Tinh. Cùng với đó trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày, bên cạnh những ngôi nhà xây theo lối hiện đại, các vật dụng thời thượng như ô tô, xe máy, tủ lạnh, bếp ga… bà con vẫn yêu quý những ngôi nhà sàn sạch sẽ thoáng mát, trân trọng giữ gìn bếp lửa của ông bà, khéo léo đan những tấm đắp, chiếc gùi; chăm chút cho những bó củi hứa hôn đúng theo truyền thống của người Giẻ- Triêng… Và còn nhiều điều thú vị nữa về dân tộc Giẻ- Triêng mà chỉ khi tới tận nơi hòa mình vào cuộc sống hàng ngày của người dân nơi đây mới cảm nhận được đầy đủ./.