T’ngay 16/1/2017 ha nua, đha nuôr chr’hoong da ding ca coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế hâng hơnh bhui har bêl bh’rợ taanh Zèng ( taanh n’đoóh a doóh) âng đha nuôr Tà Ôi bơơn xay moon nắc C’kir văn hóa phi vật thêr cấp k’tiếc k’ruung. Đhị râu bhui har za zum n’nắc, đha nuôr buôn moon tước muy cha nắc pân đil Tà Ôi, năc đoo a moó Mai Thị Hợp ặt cóh tổ đha nuôr ặt số 4, thị trấn A Lưới, chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Cơnh lâng loom luônh chắp liêng bh’rợ taanh zèng âng ma nứih đay, a moó âi chroi đoọng pa dưr cớ, pa dưr k’rơ bh’rợ taanh zèng âng acoon cóh đay. Lấh đhị đêếc, a moó dzợ t’bhlâng đơơng âng bh’nơơn zèng lướt tước thị trường:

    Cóh xa nul ra clóc ra clêếc dưr đơơr tơợ tr’xâu taanh zèng âng pân đil Tà Ôi, a moó Mai Thị Hợp, tổ đha nuôr ặt số 4, thị trấn A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế trúih, bh’rợ taanh Zèng âng ma nứih Tà Ôi âi vêy tơợ đanh, bơơn zư đớc đhị bấc lang. Cóh đêếc, bh’rợ âng ma nứih pân đil, ma nứih ca căn chr’nắp bhlâng. Tu, ting ma nứih Tà Ôi, pân đil dưr pậ nắc choom năl taanh đợ ta la Zèng âng acoon cóh đay, nắc âng ma nứih ca căn pa choom đoọng. Pân đil dưr c’mâr choom ặ pay k’díc, bhrợ ma mai nắc choom taanh đợ ta la Zèng liêm đoọng ha pêê ma nứih n’đắh đong k’díc, nắc đoo đh’năng đăng râu t’bách z’hai âng apêê pân đil Tà Ôi… Tu cơnh đêếcm taanh Zèng âi dưr víah bh’rợ ty đanh, muy râu c’léh văl hóa cắh choom cắh vêy cóh pr’ặt tr’mông âng đha nuôr cóh đâu. A moó Mai Thị Hợp, xay moon: pân đil Tà Ôi dâng 10 tước 14 c’moo âi bơơn ca căn pa choom đoọng ng’cơnh k’xíc a rác, ng’cơnh lương k’páih lâng ng’cơnh tợt t’taanh: “Nâu đoo nắc bh’rợ ty đanh âng ma nứih Tà Ôi. Lâng bh’rợ t’taạnh âi moọt ặt clấp ooy lêệ a ham âng zấp ngai pân đil Tà Ôi. Zèng bơơn bhrợ t’váih tơợ apêê n’jéh len, k’páih, cr’liêng a rác, r’riu… Zấp bh’nơơn tơợ zèng zêng vêy c’léh tr’pang têy t’bách z’hai âng pân đil Tà Ôi. Acu âi ting pấh lướt apêê hội chợ cóh k’tiếc hêê, n’đhơ nắc cóh Pháp, Anh, Nhật đoọng xay pa cắh bh’nơơn zèng, công cơnh xay trúih văn hóa ty đanh âng ma nưih hêê. Acu pa bhlâng yêm loom.”

    N’niên lâng dưr pậ đhị chr’val A Đớt, đhị choom lêy nắc đoo đhăm k’tiếc bha lâng âng bh’rợ taanh Zèng cóh zr’lụ da ding ca coong A Lưới, tơợ bêl tơợp pr’ang, a moó Mai Thị Hợp âi bơơn ca căn pa đhum, bhặ lâng ta la zèng đoọng pa ngăn ha chắc a rang. Tước 13 c’moo, công cơnh bấc ngai p’niên n’đil Tà Ôi n’lơơng, Mai Thị Hợp nắc tơợp pa choom k’đhơợng tr’xâu, k’páih, c’bhum k’páih… lâng bơơn ca căn pa choom đoọng taanh Zèng. Công ting cơnh ma nứih Tà Ôi, muy cha nắc pân đil c’mâr cắh âi pay k’díc vêy u t’bách z’hai, dha nui tr’út cắh nắc pa cắh đhị bh’rợ năl taanh đoọng ha đay đợ a doó, n’đoóh… lấh mơ n’nắc, Zèng dzợ bơơn lêy cơnh muy râu cr’van đoọng ha pêê c’mâr pân đil bêl chô ooy đong k’díc. A moó Hợp hay cớ, c’moo a moó pay k’díc, xang bấc bêl pa bhrợ ta têng ga lêếh ga lêêng cóh ha rêê, a moó nắc p’zay tợt t’taanh đoọng vêy đợ t’la zèng liêm đoọng ha đong k’díc. N’đhơ cơnh đêếc, a moó Hợp công cắh yêm ặt tợt tu Zèng âng ma nứih Tà Ôi nắc muy đoọng đươi dua cóh vel bhươl, cắh âi vêy pr’đơợ lướt ch’ngai cơnh muy pr’đươi choom pa câl: “Ma nưih Tà Ôi choom t’taanh tơợ đanh ahay, nắc đoo râu liêm pr’hay. N’đhơ cơnh đêếc pr’ặt tr’mông ta luôn ta bhúch xr’dô, zr’nắh k’đháp. Râu đêếc bhrợ ha cu ặt pa chắp hơớ. Lâng acu t’bhlâng bhrợ pa dưr cớ bh’rợ taanh zèng. Moọt cr’chăl đêếc, cóh đâu đha nuôr bấc ngai âi lấh lơi bh’rợ taanh zèng, lang p’niên nắc bấc ngai cắh năl ốt. Tu cơnh đêếc, acu pa chăp, kiêng bhrợ pa dưr bh’rợ taanh zèng, râu tr’nơợp nắc choom k’rong pa zum đợ ngai choom t’taanh, xang n’nắc pa choom đoọng ha pêê ngai cắh âi năl. Acu k’pân bhlâng bêl pa chắp tước râu bil pật âng bh’rợ taanh zèng ty đanh n’nâu, ha dang brương tr’nu cắh dzợ ngai năl taanh. Acu nắc muy cr’noọ loom, ng’cơnh choom đoọng bh’rợ taanh zèng bơơn zư đớc lâng pa dưr, ng’cơnh choom đợ bh’nơơn tơợ zèng bơơn bấc ngai năl tước cơnh năl tước văn hóa Tà Ôi.”

    Cơnh lâng râu t’bhlâng đơơng âng t’la Zèng tước thị trường, bơơn bấc ngai năl tước, a moó Hợp t’ngay ha dum lướt zấp ooy, n’jứah p’too moon a đhi a moó pân đil choom t’taanh rạch t’taanh cớ, n’jứah pa choom đoọng ha pêê ngai cắh âi choom taanh. C’moo 2004, a moó Hợp dzoọng bhrợ t’váih tổ t’taanh ha đhi a moó  lum pr’ặt tr’mông zr’nắh k’đháp cóh chr’val A Đớt, pa zêng 5 cha nắc, cơnh lâng rơơm kiêng bhrợ pa dưr cớ bh’rợ taanh zèng ty đanh. Zấp t’ngay, a moo pa choom đoọng ha đhi a moó ting n’jéh k’páih, n’lung tr’xâu, ng’cơnh k’xíc a rác, ra pặ a rác ooy tr’naanh… Xang bêl pr’loọng đong a moó chô ooy thị trấn A Lưới, đhị rúp đha nuôr Tà Ôi, Cơ Tu, Pa Cô, a moó nắc cớ bhrợ t’váih c’bhúh t’taanh thị trấn A lưới. c’moo 2010, c’bhúh taanh zèng âng ma moon bơơn pa dưr bhrợ Hợp tác xã taanh Zèng - n’đoóh a doóh thị trấn A Lưới lâng a moó nắc bơơn ta moon bhrợ Chủ nhiệm Hợp tác xâ. Tước nâu câi, hợp tác xã âi vêy 30 cha nắc a đhi a moó ting pấh, pay pa chô k’dâng 3 tước 4 ức đồng/c’xêê. Cơnh lâng pân đil da ding ca coong, nâu đoo nắc đợ râu pa chô cắh vêy u hắt, chroi đoọng bhrợ bhr’lậ pr’ặt tr’mông pr’loọng đong. Lấh zèng đoọng k’íh xa nập dzợ vêy k’íh bhrợ ch’đhung, đhr’loóp dzung. Muy ta la zèng bơơn pa câl dâng tơợ 300 t]ơcs 1,5 ức đồng. Lấh mơ bh’rợ  k’rang bh’rợ tr’nêng ta luôn ha 30 cha nắc ặt cóh hợp tác xã, a moó Hợp dzợ bhrợ t’váih bh’rợ đoọng ha k’noọ 100 a đhi a moó cóh apêê chr’val đăn đêếc. Cơnh lâng nắc muy cha nắc đơơng a cọ âng bh’rợ taanh Zèng, a moó Hợp âi năl chơớc xay moon ting pấh apêê hội chợ triển lãm cóh tỉnh lâng tỉnh n’lơơng, hội chợ vel bh’rợ, apêê bhiệc bhan. Pa bhlâng nắc, n’đoóh a doóh Tà Ôi dzợ bơơn bhrợ tváih pr’đơợ ting pấh pa cắh cóh Nhật Bản ( đha lum đong k’íh bhrợ xa nập Minh Hạnh bơơn đoọng ch’ner Fukuoka).

       A moó Mai Thị Hợp nắc đoo ma nứih pa cắh mặt ha pân đil Tà Ôi ting pấh bhrợ t’taanh pa cắh đhị Trung tâm hội nghị quốc tế Fukuoka. A moó Hồ Thị Nhàn, ma nứih ting pa bhrợ cóh Hợp tác xã taanh zèng thị trấn A Lưới xay moon: “Đươi vêy a moó Hợp pa choom đoọng liêm ta níh, nâu câi bấc a đhi a moó cắh muy cắh năl taanh nắc dzợ năl taanh bấc ta la liêm. Cắh muy bhrợ t’váih bh’rợ tr’nêng, ha dưr dal têy t’taanh ha đha amoó, a moó Hợp dzợ năl p’tốc t’váih bấc pr’đhang x’rá t’mêê xang n’nắc pa choom đoọng ha đhi a moó bhrợ liêm glặp lâng râu kiêng âng bấc ngai. Đươi vêy cơnh đêếc, nắc Hợp tác xã taanh zèng thị trấn Alưới vinh dự bơơn ting pấh bấc hội chợ triển lãm, festival cóh k’tiếc hêê lâng cóh k’tiếc k’ruung n’lơơng, bơơn bấc ngai năl tước tr’naanh zèng công cơnh văn hóa ma nứih Tà Ôi. Acu yêm a bhlâng loom!”

       Chắp hơnh g’lêếh c’rơ, loom luônh âng a moó Mai Thị Hợp cơnh lâng bh’rợ zư đớc lâng pa dưr bh’rợ taanh Zèng, c’moo 2015, Nhà nước âi phong đoọng ha moó danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Pa bhlâng nắc, tơợp c’moo 2017, bh’rợ taanh Zèng Tà Ôi bơơn Bộ Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch xay moon nắc C’kir văn hóa phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung cơnh muy râu ch’ner, râu p’too moon đoọng a moó Mai Thị Hợp lâng apêê ngai taanh Zèng cóh A Lưới t’bhlâng zư đớc, pa dưr râu chr’nắp âng bh’rợ taanh Zèng ty đanh âng ma nứih tà Ôi./.

NGƯỜI GIỮ HỒN ZÈNG TÀ ÔI

(Alăng Lợi)

     Ngày 16/1/2017, nhân dân huyện vùng cao  A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế hân hoan niềm vui khi nghề dệt Zèng (thổ cẩm) của đồng bào dân tộc Tà Ôi được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Trong niềm vui chung đó, bà con thường nhắc đến một người phụ nữ Tà Ôi, đó là chị Mai Thị Hợp ở tổ dân phố số 4, thị trấn A Lưới, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Bằng tâm huyết với nghề dệt Zèng truyền thống, chị đã góp phần khôi phục, phát triển nghề dệt Zèng của dân tộc mình. Bên cạnh đó, chị còn nỗ lực giới thiệu sản phẩm zèng ra thị trường thế giới.

    Trong tiếng lách cách phát ra từ khung dệt zèng truyền thống của phụ nữ Tà Ôi, chị Mai Thị Hợp tổ dân phố số 4, thị trấn A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế tâm sự, nghề dệt Zèng của người Tà Ôi có từ lâu đời, được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, vai trò của người phụ nữ, người mẹ vô cùng quan trọng. Bởi, người Tà Ôi quan niệm, con gái lớn lên phải biết dệt những tấm Zèng truyền thống của dân tộc mình do chính người mẹ truyền lại. Con gái lớn đến tuổi lấy chồng, cô dâu còn phải dệt được tấm Zèng đẹp để tặng người trong gia đình nhà chồng, đó còn là thuớc đo vẻ đẹp của những cô gái Tà Ôi…Vì những lẽ đó, dệt Zèng đã trở thành nghề truyền thống, một nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt của đồng bào dân tộc nơi đây. Chị Mai Thị Hợp, chia sẻ: cô gái Tà Ôi khoảng 10 đến 14 tuổi đã được các mẹ, các bà hướng dẫn cho cách xâu cườm, dàn sợi và cách ngồi dệt Zèng truyền thống: “Đây là nghề truyền thống của người Tà Ôi. Và nghề dệt Zèng đã ngấm vào máu thịt của mỗi người phụ nữ Tà Ôi. Zèng được tạo nên từ các nguyên liệu như sợi vải, hạt cườm, lục lạc… Mỗi sản phẩm từ zèng đều in dấu bàn tay tài hoa của người phụ nữ Tà Ôi. Tôi đã từng tham gia các hội chợ trong nước, thậm chí đi tước Pháp, Anh, Nhật để quảng bá sản phẩm zèng, cũng như giới thiệu văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Tôi rất tự hào vì điều đó.

     Sinh ra và lớn lên tại xã A Đớt, cái nôi của nghề dệt Zèng truyền thống ở vùng ao A Lưới, từ khi lọt lòng, chị Mai Thị Hợp đã được mẹ khoác lên mình tấm Zèng truyền thống để giữ ấm cho cơ thể. Lên 13 tuổi,  cũng như bao người con gái Tà Ôi khác,  Mai Thị Hợp bắt đầu làm quen với khung cửi, sợi bông, nhuộm sợi… và được mẹ truyền dạy cho nghề dệt zèng truyền thống. Cũng theo quan niệm của người Tà Ôi, một cô gái chưa chồng có khéo léo, đảm đang hay không thể hiện qua việc biết dệt cho mình những tấm choàng, váy, áo… Hơn thế nữa, Zèng còn được xem như một món của hồi môn cho những cô gái khi về nhà chồng. Chị Hợp nhớ lại, năm chị lấy chồng, sau những giờ lao động nhọc nhằn trên nương rẫy, chị lại miệt mài bên khung dệt để có những tấm Zèng đẹp đem biếu nhà chồng. Tuy nhiên, chị Hợp cũng luôn trăn trở vì vải Zèng của người Tà Ôi chỉ phục vụ nhu cầu may mặc trong gia đình hay mang đi đổi nhu yếu phẩm với người dân trong bản, chưa có điều kiện đi ra thị trường như một món hàng hóa. “Người Tà Ôi có nghề dệt thổ cẩm truyền thống đặc sắc, nhưng cuộc sống vẫn túng thiếu, khó khăn. Điều đó khiến tôi suy nghĩ rất nhiều. Và tôi quyết tâm khôi phục lại nghề dệt Zèng. Vào thời điểm đó, ở đây bà con rất nhiều người đã bỏ nghề dệt Zèng từ lâu, lớp trẻ thì nhiều người không biết. Vì vậy, tôi nghĩ muốn khôi phục nghề, điều đầu tiên phải tập hợp những người có tay nghề cao, sau đó dạy nghề cho những người chưa biết. Tôi rất sợ khi nghĩ tới sự biến mất của nghề dệt truyền thống, nếu mai này không ai biết dệt Zèng. Tôi chỉ có một tâm niệm, làm sao để nghề dệt Zèng lưu giữ và phát triển, làm sao các sản phẩm từ Zèng được  nhiều người biết đến như biết tới văn hóa Tà Ôi.”

    Với quyết tâm đưa tấm vải Zèng ra thị trường, được nhiều người biết đến, chị Hợp ngày đêm băng rừng lội suối, vừa vận động chị em phụ nữ thạo nghề trở lại với dệt Zèng, vừa truyền nghề cho những người chưa biết. Năm 2004, chị Hợp đứng ra thành lập tổ dệt cho chị em có hoàn cảnh khó khăn tại xã A Đớt, gồm 5 thành viên, với mong muốn khôi phục nghề dệt truyền thống. Hàng ngày, chị tận tình chỉ dẫn cho chị em từng đường kim sợi chỉ, cách đính hạt cườm vào sản phẩm... Sau khi gia đình chị chuyển ra thị trấn A Lưới, nơi tập trung đông dân tộc Tà Ôi, Cơ Tu, Pa Cô, chị lại tiếp tục thành lập tổ dệt Zèng thị trấn A Lưới. Năm 2010, tổ dệt của chị được nâng cấp lên thành Hợp tác xã dệt Zèng - thổ cẩm thị trấn A Lưới và chị được tín nhiệm bầu làm Chủ nhiệm hợp tác xã. Đến nay, hợp tác xã đã có 30 chị em tham gia, thu nhập bình quân mỗi người 3-4 triệu đồng/tháng. Với phụ nữ vùng cao, đây là khoản thu nhập không nhỏ, góp phần cải thiện đời sống gia đình. Ngoài Zèng để may quần áo, váy còn có những sản phẩm như ví, túi xách, thảm. Trung bình một tấm Zèng được bán từ 300 nghìn đồng đến 1,5 triệu đồng. Ngoài lo việc làm thường xuyên cho 30 tổ viên hợp tác xã, chị Hợp còn tạo việc làm cho gần 100 chị em ở các xã lân cận. Với vai trò là một thủ lĩnh của nghề dệt Zèng, chị Hợp đã chủ động liên hệ tham gia các hội chợ triển lãm trong và ngoài tỉnh, hội chợ làng nghề, các lễ hội. Đặc biệt, đại diện cho phụ nữ Tà Ôi tham gia thao diễn nghề tại Trung tâm hội nghị quốc tế Fukuoka (Nhật Bản). Chị Hồ Thị Nhàn, xã viên Hợp tác xã dệt Zèng thị trấn A Lưới bộc bạch: “Nhờ có chị Hợp bày chỉ tận tình, giờ nhiều chị em không những biết dệt mà con dệt được nhiều tấm đẹp. Không chỉ tạo việc làm, nâng cao tay nghề cho chị em, chị Hợp còn sáng tạo thêm nhiều mẫu mã, họa tiết mới rồi hướng dẫn chị em làm phù hợp với thị hiếu. Nhờ thế mà Hợp tác xã dệt Zèng thị trấn A Lưới vinh dự được tham gia nhiều hội chợ, triển lãm, festival trong nước và ngoài nước, được nhiều người biết đến sản phẩm Zèng cũng như văn hóa Tà Ôi. Tôi tự hào lắm.”

    Ghi nhận công lao, tâm huyết của chị Mai Thị Hợp với việc giữ gìn và phát huy nghề dệt Zèng, năm 2015, Nhà nước đã phong tặng chị danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Đặc biệt, đầu năm 2017, nghề dệt Zèng Tà Ôi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia như một phần thưởng, niềm động viên khích lệ để chị Mai Thị Hợp và những người thợ dệt Zèng ở A Lưới tiếp tục nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị nghề dệt Zèng truyền thống của đồng bào Tà Ôi./.