Cóh pazêng t’ngay c’xêê đăn đâu, đhr’năng đơớh bơơn k’díic k’điêl bêl cắh ơy zập c’moo lâng tr’pay diíc điêl cóh bhúh xoỌng vêy đhr’năng dưr váih bấc, pa bhlâng nắc cóh apêê tỉnh da ding k’coong, zr’lụ đhanuôr acoon cóh, zr’lụ ch’ngai bha dắh, zr’lụ k’noong k’tiếc. Bơơn k’diíc tơợ mơ 13 c’moo, pr’hát âng đanh đươnh cóh bêl ahay nắc dưr váih cớ cóh bhươl cr’noon zr’lụ đhanuôr acoon cóh đhị miền Trung. Đơớh bơơn k’diíc k’điêl lâng tr’pay diíc điêl cóh bhúh xoọng cắh muy bhrợ lất xa nay pháp luật ting n’nắc nắc dợ bhrợ t’váih rau cắh liêm crêê lâng cha nắc manuýh, pr’loọng đong lâng xã hội; đớc lơi bấc rau cắh liêm crêê ha lang nâu cơy lâng ha lang t’tun. Phóng viên Đài P’rá Việt Nam ắt đhị miền Trung xay moon xa nay n’nâu cóh pazêng bha ar xrặ: Miền Trung: Dưr váih k’rơ đhr’năng đơớh bơơn k’díc k’điêl bêl cắh ơy zập c’moo lâng tr’pay díic điêl cóh bhúh xoọng. .

    Cóh đhr’nong đong plăng, cr’đe cắh rau rị vêy ắt cóh x’rịa cr’noon 1, chr’val Phước Năng, chr’hoong da ding k’coong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam, a moó Hồ Thị Ra xoọc ha mếc k’coon pân juýh 3 c’xêê oom oóch, xoọc hát bha dơng k’coon. Đăn đêếc, k’coon pân đil ta ha mơ 3 c’moo crêê k’ăy a cọ a bục xoọc t’bếch muy đhị, vêy bêl nắc ta ling lêy k’căn. A moó Hồ Thị Ra xay truíh đợ t’ngay c’xêê zr’nắh xr’dô âng đay. Bêl dợ k’tứi, a moó lâng k’diíc âng đay ắt đh’rứah cóh muy cr’noon; nắc k’coon âng nga ngắh da dêy nắc ắt đh’rứah. Ắt đh’rứah đanh, Hồ Thị Ra nắc vêy a chắc k’đháp, nắc ng’bhrợ bhiệc. K’coon tr’nơớp âng a nhi nắc crêê k’ăy a cọ a búc. Zập ngai cóh pr’loọng đong lứch k’er da dô. Cắh mơ đanh, a moó crêê hư a chắc k’đháp k’coon thứ 2. Tước g’lúh vêy a chắc k’đháp k’coon thứ 3, k’coon công crêê k’ăy a cọ a búc, ta luôn ắt pa dứah cóh bệnh viện, đơơng pa dứah bấc ooy. Đhanuôr cóh cr’noon moon, díic điêl a moó nắc mr’đoo bhúh xoọng nắc k’điêl k’coon crêê jéh k’ăy. Lêy đợ k’coon oom oóch, jéh k’ăy, a moó k’ăy loom pa bhlâng. A moÓ cắh dợ bhrợ ha rêê đhuốch, ắt cóh đong zư k’coon. Pr’ắt tr’mông âng pr’loọng đong nắc lứch đương g’nưm ooy acoon zên lương m’bứi m’bích âng k’diíc – muy cán bộ văn hoá chr’val, tu cơnh đêếc nắc cắh choom g’đéch đhr’năng bêl k’bhộ bêl ha ul. Bấc bêl, 2 diíc điêl cha muy r’véh đoọng k’miáh zên pa dứah đh’réh cr’ăy đoọng ha k’coon. Pr’ắt tr’mông ha ul đharứt, jéh k’ăy bhrợ ha diíc điêl a moó ta luôn tr’moon, pr’loọng đong cắh bool têêm ngăn. A moó Hồ Thị Ra prá: “Xoọc đêếc công cắh n’năl, xơợng pr’loọng đong xay truíh 2 diíc điêl nắc bhúh xoọng, tu lấh vêy a chắc k’đháp nắc cắh n’năl cơnh chêếc bhrợ. Acu công xay moon ooy apêê p’niên cóh lang t’tun n’nâu oó cơnh diíc điêl zi, da dô ha k’coon, k’coon nắc cắh n’năl ra rí.”

    Đợ rau xa nay k’er da dô âng a moó Hồ Thị Ra nắc êếh rau m’bứi. Đhr’năng âng a moó Hồ Thị Mao ắt cóh chr’val Phước Năng, chr’hoong da ding k’coong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam công cơnh đêếc. 16 c’moo cha k’ăy k’bhố, k’rang lêy ha đay cắh ơy xang, Mao lơi học ắt cóh đong bhrợ k’điêl, bhrợ k’căn. Lêy acoon p’niên oom oóch xoọc ha mếc k’coon pân juýh mơ 7 c’xêê, glúh ooy c’riing âng bhươl cr’noon đoọng đương k’diíc chô n’đắh học, zập ngai công k’er. Hồ Thị Mao xay moon, 2 diíc điêl nắc đh’rứah học cóh Trường Phổ thông Dân tộc nội trú chr’hoong Phước Sơn, k’diíc học lớp 11, a đoo nắc học lớp 10. Ắt ch’roon zr’muông, nắc vêy a chắc k’đháp, 2 n’đắh pr’loọng đong bhrợ têng bhiệc bhan đoọng ha a nhi p’niên. Mao chô ooy đong n’niên k’coon, ha dợ k’diíc Mao nắc dợ lướt học. Bấc bêl lêy k’diíc lâng apêê pr’zước bhui har tước ooy trường, nắc ađay ắt cóh đong zư k’coon, k’rang zập rau cóh pr’loọng đong, Mao xơợng da dô ha manuýh k’căn dợ p’niên: “Xoọc đâu a cu dợ k’tứi nắc ắt cóh đong ha ắt k’coon tước bêl mơ 1, 2 c’moo nắc lướt pa bhrợ. Ha dang liêm choom nắc lướt học cớ lớp 11. K’noọ cớ chơợ pa bhlâng cắh bơơn lướt học.”

    Muy rau la lua pa bhlâng choom k’rang nắc đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl cắh muy cóh bhươl cr’noon ch’ngai bha dắh, zr’lụ đhanuôr acoon cóh, ting n’nắc nắc dợ u váih cóh apêê trường đhị zr’lụ đồng bằng, đô thị; bấc học sinh nắc lơi học. Xa nay âng a đhi T ắt cóh thành phố Quảng Ngãi nắc công cơnh đêếc. T’mêê học xang lớp 9. T nắc đhêy học tu lấh vêy a chắc k’đháp. K’conh đơớh k’dợ, k’căn âng T nắc t’coóh đhur, zập t’ngay dợ lướt pa bhrợ đoọng ha apêê n’lơơng đoọng ta bơơn zên băn k’coon, xoọng đâu nắc băn p’xoọng ch’chau, pr’ắt tr’mông zr’nắh k’đháp pa bhlâng. A ngắh V, k’căn âng k’diíc T xay moon ooy rau cắh liêm crêê âng k’coon đay: “Cóh tr’nơớp acu pa bhlâng rơợng griing cắh đoọng tr’pay, ha dợ nâu cơy a nhi đoo ơy váih cơnh đêếc nắc công đoọng, h’cơnh dợ ng’bhrợ. Acu k’rang bấc rau đoọng ha nhi đoo…”

    Xoọc đâu, pr’ắt tr’mông âng đhanuôr da ding k’coong, zr’lụ đhanuôr acoon cóh, ting t’ngay vêy ta ha dưr dal, pa xiêr bhlưa da ding k’coong lâng cóh xuôi. Ha dợ, j’niêng cr’bưn cắh liêm crêê, cơnh đơớh bơơn k’diíc k’điêl, tr’pay diíc điêl cóh bhúh xoọng nắc vêy đhr’năng dưr váih k’rơ pa bhlâng. Đhị 6 chr’hoong da ding k’coong âng tỉnh Quảng Ngãi, tơợ c’moo 2011 tước 2015 nắc vêy lấh 700 apêê diíc điêl p’niên bơơn diíc, pay k’điêl xoọc ắt cóh cr’chăl lướt học, bấc bhlâng nắc cóh zr’lụ đhanuôr acoon cóh. Đhị tỉnh Thừa Thiên Huế, đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl lâng tr’pay cóh bhúh xoọng dưr váih bấc bhlâng cóh 2 chr’hoong da ding k’coong Nam Đông lâng A Lưới. Zr’lụ n’nâu nắc zr’lụ ắt mamông âng bấc đhanuôr acoon cóh, cơnh Tà Ôi, Pa Kô, Vân Kiều, Cơ Tu… Tơợ c’moo ahay tước nâu ocyư, 2 vel đong n’nâu dưr váih 23 apêê diíc điêl dợ p’niên. Ha dợ đhị tỉnh Quảng Nam, đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl cóh 68 chr’val âng 7 chr’hoong da ding k’coong lâng lấh 1.500 cha nắc p’niên x’dơơr bơơn k’diíc k’điêl, tr’pay diíc điêl cóh bhúh xoọng. T’coóh Nguyễn Mạnh Hà, Chủ tịch UBND chr’hoong da ding k’coong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam xay moon, đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl lâng tr’pay diíc điêl cóh bhúh xoọng vêy đhr’năng dưr váih k’rơ nắc k’đháp đoọng choom zâl cha groong: “Đơớh bơơn k’diíc k’điêl nắc dưr váih cóh apêê học sinh Trung học Cơ sở. Xang bêl học xang bấc apêê ađhi cắh bơơn xiêr ooy thị trấn Khâm Đức học nắc chô ooy đong bơơn k’diíc k’điêl, chô ắt mamông đh’rứah cắh chêếc bhrợ têng bhiệc bhan, công cắh chêếc đươi bha ar bơơn k’diíc k’điêl, pr’loọng đong apêê đoo công tộ đoọng tr’bơơn tr’pay. Bêl bơơn lêy, azi đoọng cán bộ xiêr ooy đong p’too pa choom nắc apêê đoo đương zâl moon k’rơ pa bhlâng; đoọng toom cơnh xa nay pháp luật nắc pr’loọng đong apêê đoo ắt cóh đhr’năng pr’loọng đong đharứt; đhanuôr acoon cóh nắc k’đháp pa bhlâng đoọng xay bhrợ.”

    Đơớh bơơn k’diíc k’điêl lâng tr’pay cóh bhúh xoọng cóh ahay lâng nâu cơy hân đhơ u la lay nắc rau cắh liêm crêê ađoo đớc lơi pa bhlâng ha lêệng. Rau đêếc nắc đharứt, đha rắh, cắh bơơn học, jéh k’ăy lâng bấc rau cắh liêm crêê n’lơơng đớc lơi cắh ha muy lang nâu cơy nắc dợ ha lang t’tun. Ting cơnh Thạc sỹ Hoàng Trọng Phán, Khoa Di truyền lâng Tiến hoá Đại học Sư phạm Huế, đơớh bơơn k’diíc k’điêl lâng tr’bơơn tr’pay cóh bhúh xoọng cắh muy lất xa nay pháp luật, ting n’nắc nắc dợ bhrợ rau cắh liêm crêê ga mắc pa bhlâng ha cha nắc manuýh, pr’loọng đong lâng xã hội. Đơớh bơơn k’diíc k’điêl bhrợ rau cắh liêm crêê tước ooy a chắc a zân, đhr’năng ắt a chắc k’đháp âng p’niên pân đil bêl pậ banh. Ha dợ lâng bh’rợ tr’pay diíc điêl cóh bhúh xoọng, bhrợ xiêr ooy c’rơ, pa dưr đhr’năng jéh k’ăy, tu gen ắt zazum bhrợ t’váih, bhrợ cắh liêm crêê ooy ha lang t’tun, cơnh đh’réh cr’ăy a ham l’lương, khúch goo, bhoóc a chắc a zân, n’căr vêy xiêl… Thạc sỹ Hoàng Trọng Phán xay moon, bhúh xoọng tr’pay diíc điêl, n’niên k’coon nắc đhr’năng crêê pr’lúh cr’ăy ngân nắc bấc lấh mơ: “Đơớh bơơn k’diíc k’điêl k’coon nắc jéh k’ăy, đớp pr’zốc lâng ha dang tr’pay cóh bhúh xoọng nắc đợ đh’réh cr’ăy, oom oóch, cắh muy rau đh’réh cr’ăy nắc dưr váih bấc rau đh’réh cr’ăy; ooy a chắc a zân nắc oom oóch, ooy a cọ a bục nắc cắh liêm crêê, bhrợ ha manuýh cóh lang t’tun dưr váih cắh crêê cơnh, cắh u váih cóh nâu cơy nắc u váih cóh m’brương tr’nu; ha dang cắh u váih cóh c’moo n’nâu nắc u váih cóh c’moo t’tun lâng ha dang dưr váih muy rau cắh liêm crêê nắc apêê đoo dưr bil ooy bhúh xoọng, acoon cóh…”./.

Miền Trung: Nhức nhối nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống

Bài 1: Lời ru buồn của những người mẹ trẻ

Minh Hoa/VOV-Miền Trung

     “Lấy chồng từ thuở 13” câu ca xưa nay lại hiện hữu tại nhiều bản làng vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực miền Trung. Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây ra hậu quả rất lớn đối với cá nhân, gia đình và xã hội; để lại nhiều hệ lụy cho thế hệ hôm nay và cả mai sau. PV Đài TNVN thường trú tại miền Trung nêu lên vấn nạn này qua loạt bài: “Miền Trung: Nhức nhối nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống”.

    Trong căn nhà tranh, vách nứa trống trơn nằm lẻ loi ở cuối thôn 1, xã Phước Năng, huyện vùng cao Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam, chị Hồ Thị Ra ôm đứa con trai 3 tháng tuổi còi cọc vào lòng, cất lời ru buồn bã. Bên cạnh, đứa con gái đầu 3 tuổi bị bại não nằm im một chỗ, thi thoảng ngước ánh mắt nhìn mẹ. Chị Hồ Thị Ra chậm rải kể lại những tháng ngày khổ cực của mình. Hồi nhỏ, chị và người chồng của mình ở cùng thôn; là con cô, con cậu nên chơi thân với nhau. Sau những cuộc vui, Hồ Thị Ra lỡ mang thai đành phải cưới. Đứa con đầu lòng sinh ra bị bại não. Cả nhà buồn chán. Rồi chẳng bao lâu, chị bị sẩy thai đứa thứ 2. Đến lần mang thai thứ 3, đứa con sinh ra cũng bị não úng thủy phải nằm viện, chạy chữa khắp nơi. Dân làng bảo rằng, vợ chồng chị cùng huyết thống nên sinh con mắc bệnh tật. Nhìn những đứa con xanh xao, gầy yếu, lòng chị đau như cắt. Chị bỏ hẳn chuyện lên nương, đi rẫy, ở nhà chăm con. Cuộc sống gia đình trông dựa vào đồng lương ít ỏi của chồng - một cán bộ văn hóa xã, nên không tránh khỏi bữa đói bữa no. Nhiều hôm, 2 vợ chồng phải ăn rau rừng dành tiền chữa bệnh cho con. Cuộc sống đói nghèo, bệnh tật khiến vợ chồng thường xuyên cãi vã, gia đình chẳng mấy khi ấm êm. Chị Hồ Thị Ra nghẹn ngào: “Lúc đó cũng không biết nhưng nghe gia đình kể thì 2 vợ chồng cũng có quan hệ họ hàng nhưng lỡ có thai rồi nên biết làm răng. Em cũng nhắn với mấy đứa  trẻ sau này đừng giống như em với chồng em, tội cho con, con thì không biết chi hết.”

    Những chuyện buồn của chị Hồ Thị Ra không phải là hiếm. Hoàn cảnh của chị Hồ Thị Mao ở xã Phước Năng, huyện vùng cao Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cũng trớ trêu không kém. 16 tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới”, Mao đã phải bỏ học ở nhà làm vợ, làm mẹ. Nhìn cô bé gầy gò lóng ngóng bế đứa con trai 7 tháng tuổi ra đầu làng đón chồng đi học về, ai nấy cũng xót xa. Hồ Thị Mao thổ lộ, 2 vợ chồng trước đây cùng học trường Phổ thông Dân tộc nội trú huyện Phước Sơn, anh học lớp 11, còn cô vào lớp 10. Gần gũi bên nhau, cô lỡ mang thai, 2 bên gia đình tổ chức đám cưới cho con trẻ. Mao về nhà mẹ đẻ sinh con, còn chồng Mao tiếp tục đi học. Nhiều khi thấy chồng cùng chúng bạn vui vẻ đến trường, còn mình ở nhà chăm con, lo toan mọi thứ trong gia đình, Mao cảm thấy buồn tiếc cho thân phận người mẹ trẻ: “Giờ mình còn nhỏ nên phải ở nhà chăm đến khi nó được 1,2 tuổi thì đi làm. Nếu có cơ hội mình sẽ đi học lại lớp 11. Nghĩ lại nhiều khi tiếc lắm không được đi học.”

    Một thực tế đáng lo ngại là tình trạng tảo hôn không chỉ xảy ra ở các bản làng xa xôi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số mà còn len lỏi vào chốn học đường ở vùng đồng bằng, đô thị; nhiều học sinh phải bỏ học giữa chừng. Câu chuyện của em T. ở thành phố Quảng Ngãi là một ví dụ. Mới học xong lớp 9, T. đã phải nghỉ học vì trót mang thai. Đứa con ra đời, T. ở nhà nuôi con. Gia đình T. thuộc diện hộ nghèo. Cha mất sớm, mẹ của T. tuổi già, sức yếu ngày ngày vẫn phải đi làm thuê kiếm tiền nuôi con, giờ lại nuôi thêm cháu ngoại, cuộc sống thiếu trước hụt sau. Bà V, mẹ chồng của T chua xót khi nói về sự khờ dại của các con mình: “Lúc đầu tôi cũng phản đối, nhưng giờ tụi nó đã vậy rồi thì giờ cũng phải chấp nhận chứ biết làm sao. Mình lo đủ thứ cho nó…”

    Hiện nay, đời sống của người dân miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ngày càng được nâng cao, rút ngắn khoảng cách giữa miền xuôi với miền ngược. Thế nhưng, tập tục lạc hậu như tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đang có chiều hướng gia tăng và diễn biến khá phức tạp. Tại 6 huyện miền núi của tỉnh Quảng Ngãi, chỉ tính từ năm 2011 đến 2015 đã có hơn 700 trường hợp trẻ em cưới vợ, lấy chồng khi đang còn tuổi đi học, chủ yếu là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tại tỉnh Thừa Thiên - Huế, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống xảy ra tập trung ở 2 huyện miền núi Nam Đông và A. Lưới. Đây là nơi sinh sống của đông đảo bà con các dân tộc Tà Ôi, Pa Kô, Vân Kiều, Cơ Tu… Từ năm ngoái đến nay, 2 địa phương này xảy ra 23 trường hợp tảo hôn. Còn tại tỉnh Quảng Nam, nạn tảo hôn tập trung ở 68 xã thuộc 7 huyện vùng cao với hơn 1.500 trường hợp kết hôn ở tuổi vị thành niên, hôn nhân cận huyết thống. Ông Nguyễn Mạnh Hà, Chủ tịch UBND huyện miền núi Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam thừa nhận, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống có chiều hướng gia tăng nhưng rất khó kiểm soát: “Tảo hôn thường xảy ra ở học sinh THCS. Sau khi học xong nhiều em không có điều kiện xuống thị trấn Khâm Đức học về lại với gia đình thì các em tự bắt vợ, bắt chồng, rồi về sống chung với nhau không cần cưới cũng không cần giấy kết hôn, gia đình người ta vẫn đồng ý chuyện đó. Khi phát hiện ra, chúng tôi cử cán bộ xuống tận nhà vận động, ngăn cản thì gia đình phản ứng rất mạnh; còn để xử lý theo pháp luật thì người ta là hộ nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số nên rất khó.”

    Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống thời xưa và nay tuy có khác nhưng hậu quả mà nó để lại quá nặng nề. Đó là nghèo đói, thất học, bệnh tật và nhiều hệ lụy để lại không chỉ cho thế hệ hôm nay mà còn cả mai sau. Theo Thạc sỹ Hoàng Trọng Phán, Khoa Di truyền và Tiến hóa Đại học Sư phạm Huế, tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây ra hậu quả rất lớn đối với cá nhân, gia đình và xã hội. Tảo hôn ảnh hưởng trực tiếp đến thể chất, tâm sinh lý, sức khỏe sinh sản của trẻ em gái. Còn hôn nhân cận huyết thống làm suy giảm sức khỏe, tăng tỷ lệ bệnh tật do kết hợp gen mang lại, gây suy thoái chất lượng giống nòi, như các bệnh tan máu bẩm sinh, dị dạng, bệnh mù màu, bạch tạng, da vảy cá…. Thạc sỹ Hoàng Trọng Phán cho rằng, bà con càng gần nhau sau khi kết hôn, sinh con thì xác suất mắc các bệnh hiếm của đứa con sẽ càng cao: “Tảo hôn thì con cái thoái hóa, ngu dại và nếu như lấy bà con thân thuộc nữa thì sẽ bệnh tật, còi cọc mà không chỉ một bệnh mà vô số bệnh; về thể chất còi cọc, còn về trí tuệ thì sẽ ngày càng, thoái hóa nòi giống, hắn không bị hôm nay thì bị ngày mai; nếu không bị tuổi ni thì sẽ bị tuổi sau và chỉ cần một cú biến động nào đó thì họ sẽ mất tiêu cả bộ tộc, bộ lạc …”./.