3 c’moo đăn đâu, plêêng k’tiếc cắh liêm crêê bhrợ ha bh’rợ băn rơơi bh’năn vêy t’ghêy cóh zr’lụ đha nuôr Chăm, tỉnh Ninh Thuận lum bấc râu zr’nắh k’đháp. Pa bhlâng nắc đhr’năng pr’lúh cr’ay bhíh bum tr’ploó chr’coóp cóh cr’năn c’roóc, m’ma cừu cắh liêm choom; cắh zấp ch’na t’viêng, cr’năn c’róoc, bé, cừu oom oóch cr’đơơng tước ha tộ chr’nắp  ha lêêng. Pa bhlâng zr’nắh k’đháp, bấc pr’loọng đong b’băn đha nuôr Chăm cóh Ninh Thuận lơi bhươn a tông, dzang xăl bhrợ bh’rợ n’lơơng cắh cậ bhrợ công nhân.

     Azi tước chr’hoong Thuận Nam, muy cóh bấc vel đong băn bh’năn vêy t’ghêy bấc bhlâng âng tỉnh Ninh Thuận, bơơn lêy z’zăng bấc bhươn a tông băn cừu lấh ta lơi jợ. azi lum a moó Ninh Thị Mộng Thu xoọc đương pa tang k’noọ 45 p’nong cừu lâng lấh 20 p’nong c’roóc âng pr’loọng đong dhdị bha lang clung chr’val Văn Lâm, chr’hoong Thuận Nam. Bêl đâu cr’năn cừu âng a moó xoọc p’loon ộm đợ đác tân đong, caách đợ tu k’tang t’viêng cóh bha lang clung xang bấc t’ngay boo ha nua. A moó Thu đoọng năl, p’loong bêl bha lang clung xoọc dzợ vêy k’tang tu cơnh đêếc a moó p’lóh pa tang cừu ca caách, bơơn t’ngay đoo choom t’ngay n’nắc. A moó Thu moon: “Băn cừu, c’roóc ha dang vêy ch’na zấp nắc đơớh a bhlâng dưr pậ liêm. Ha dợ nâu câi cha ộm cắh liêm, cắh veye k’tang, cắh vêy đác nắc băn lơi nắc cơnh.”

     Cắh muy cr’năn cừu âng a moó Thu a năm, lấh 138 r’bhâu p’nong bh’năn vêy t’ghêy dhdị muy bơr bhươn a tông băn bh’băn chr’hoong Thuận Nam công xoọc ặt dhdị đhr’năng cắh zấp ch’na t’viêng ha lêêng tu plêêng k’tiếc cắh liêm crêê. Đh’rứah lâng n’nắc, nắc đhr’năng bil r’dợ râu liêm âng m’ma tu đoọng u ting bhạ mr’đoo conh căn, tu cơnh đêếc cr’năn bh’năn cóh đâu zêng oom oóch, c’rêếh, cr’đơơng ting bh’rợ ha tộ chr’nắp. Đhị zr’nắh k’đháp n’nâu, ma nứih b’băn cắh dzợ lấh kiêng lâng bh’rợ, xăl đoọng ha bh’rợ n’lơơng cắh cậ lướt bhrợ công nhân cóh apêê tỉnh. A noo Ngụy Công Khánh- Trưởng trạm khuyến nông, khuyến ngư chr’hoong Thuận Nam đoọng năl: “C’moo 2016 n’nâu, băn rơơi vêy cơnh k’đháp lấh, bấc pr’loọng âi lơi bh’rợ băn rơơi đoọng lướt bhrợ bh’rợ râu lơơng. Nắc đoo tu đợ apêê p’nong bh’năn âng đha nuôr chơớih pay đoọng bhrợ m’ma, đoọng pa trơơi m’ma ha cr’năn bh’năn âng đay k’dâng lêy cắh vêy m’ma t’mêê, bấc nắc chơớc pay cóh mr’đoo cr’năn cắh cậ tr’xăl pa trơơi cóh zr’lụ, cr’đơơng tước đợ aham lai cơnh lâng cr’năn c’roóc, bé, cừu  cắh liêm; r’dợ bh’năn dưr váih oom oóch, k’tứi. râu bơr nắc pr’lúh cr’ay, cóh c’moo đâu ngành b’băn công cơnh đha nuôr k’dâng lêy cắh âi năl cơnh bhrợ, bêl tr’záp hân noo cr’năn buôn dưr váih pr’lúh cr’ay, pa bhlâng nắc bhíh bum tr’ploó chr’coóp, tu cơnh đêếc crêê cr’đơơng tước râu dưr chấc âng cr’năn; lấh mơ, pr’đơợ la lay âng tỉnh Ninh  Thuận p’răng púih đanh, nắc đhêêng vêy bơr pêê c’xêê boo, tu cơnh đêếc đợ ch’na t’viêng ha bh’năn băn k’dâng lêy cơnh cắh zấp ha lêêng. Tơợ đeếc, zấp c’moo bêl dưr váih p’răng xơớt bh’năn oom oóch hưl, chêệt bấc bhlâng.”

      Chr’hoong Thuận Bắc xoọc vêy pa zêng cr’năn bh’nă vêy t’ghêy lấh 40 r’bhâu p’nong. Bấc nắc băn ting bh’rợ la lêếh ta tứi, ặt chooi bấc đhị tu cơnh đêếc bh’rợ pa trơơi, bhrợ bhr’lậ cr’năn bấc nắc ting cr’đơơng đhị đêếc, cr’đơơng tước bh’rợ pa trơơi đoọng u bhặ mr’đoo aham, m’ma cắh liêm, tu cơnh đêếc cr’năn bh’năn dưr pậ cắh liêm. Hắt pr’loọng đong b’băn ga mắc nắc ma chơớc câl m’ma chô pa trơơi, n’đhơ cơnh đêếc công cắh âi mr’cơnh lâng khoa học. t’cốh Đào Công Vụ, Trưởng Trạm khuyên nông, chr’hoong Thuận Bắc tỉnh Ninh Thuận đoọng năl: “Xoọc đâu zr’nắh k’đháp bhlâng cóh băn rơơi âng đha nuôr nắc đoo m’ma. K’đháp nắc Nhà nước zooi đoọng nắc zooi đoọng m’ma căn. Dự án n’đoo công cơnh đêếc, zêng zooi đoọng m’ma căn. Ha dang choom bhlâng nắc  cóh muy bơr tổ vêy 30 pr’loọng nắc hắt bhlâng công vêy muy pr’loọng vêy m’ma conh đoọng pa trơơi.”

     Rơơm kiêng bhlâng xoọc đâu âng apêê pr’loọng đong b’băn đha nuôr Chăm nắc râu zooi đoọng acoon m’ma cắh cậ đợ zên âng ngành nông nghiệp đoọng đha nuôr câl m’ma t’mêê chô pa trơơi tr’xăl bhr’lậ cr’năn bh’năn; quy hoạch đhăm chóh k’tang đoọng p’xoòn ch’na t’viêng đoọng ha bh’năn; pa dưr lấh mơ dzợ pr’đhang p’têệt 4 đong pr’đhang b’băn r’rơơi liêm glặp. vêy cơnh đêếc, b’băn âng đha nuôr Chăm nắc veye choom pa dưr nhâm mâng./.

NINH THUẬN: CHĂN NUÔI GIA SÚC CÓ

 SỪNG CỦA ĐỒNG BÀO CHĂM GẶP NHIỀU KHÓ KHĂN.

PV Thúy Linh

      3 năm trở lại đây, thời tiết không thuận lợi khiến việc chăn nuôi gia súc có sừng ở vùng đồng bào Chăm, tỉnh Ninh Thuận gặp nhiều khó khăn. Đặc biệt là tình trạng dịch bệnh lở mồm long móng trên đàn bò, thoái hóa giống trên đàn cừu, bò; thiếu thức ăn xanh, đàn bò, dê, cừu suy dinh dưỡng dẫn đến rớt giá nghiêm trọng. Quá khó khăn, nhiều hộ chăn nuôi đồng bào Chăm ở Ninh Thuận bỏ trang trại, chuyển sang nghề khác hoặc đi làm công nhân.

     Chúng tôi đến huyện Thuận Nam, một trong những địa phương chăn nuôi gia súc có sừng lớn của tỉnh Ninh Thuận, chứng kiến khá nhiều trại chăn nuôi cừu bỏ hoang. Chúng tôi gặp chị Ninh Thị Mộng Thu đang canh gần 45 con cừu và hơn 20 con bò của gia đình tại cánh đồng  xã Văn Lâm, huyện Thuận Nam. Lúc này đàn cừu của chị đang tranh thủ uống những vũng nước đọng, gậm những ngọn cỏ xanh ngoài đồng sau những ngày mưa vừa qua. Chị Thu cho biết, tranh thủ cánh đồng đang có cỏ nên chị thả cừu ra ăn, được ngày nào hay ngày đó. Chị Thu nói: “Chăn nuôi cừu, bò nếu có thức ăn đầy đủ thì sẽ sinh trưởng rất nhanh, rất tốt. Còn bây giờ ăn uống thất thường, không có cỏ, không có nước thì như nuôi cầm chừng mà thôi.”

     Không chỉ riêng đàn cừu của chị Thu, trên 138 ngàn con gia súc có sừng tại các trang trại chăn nuôi gia súc ở huyện Thuận Nam cũng đang rơi vào tình trạng thiếu thức ăn xanh nghiêm trọng do thời tiết không thuận lợi. Cùng với đó là tình trạng thoái hóa giống do phối giống cận huyết nên đàn gia súc ở đây bị suy dinh dưỡng, chậm sinh trưởng kéo theo việc bán mất giá. Trước khó khăn này,  người chăn nuôi không còn mặn mà với nghề, chuyển làm việc khác hoặc  đi làm công nhân ở các tỉnh. Anh Ngụy Công Khánh – Trưởng Trạm Khuyến nông, khuyến ngư huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận cho biết: “Năm 2016 này, chăn nuôi có phần khó khăn hơn, nhiều hộ đã bỏ nghề chăn nuôi để đi làm nghề khác. Nguyên nhân là những con gia súc mà bà con chọn để làm con giống để phối giống cho đàn gia súc của mình thì hầu như không có giống mới, chủ yếu là chọn từ trong đàn ra hay luân chuyển qua lại trong khu vực dẫn đến tỷ lệ máu lai đối với đàn bò, dê, cừu không cao; dần dần gia súc trở nên bị thoái hóa. Thứ hai nữa đó là dịch bệnh, trong năm nay ngành chăn nuôi cũng như bà con hầu như không chủ động, lúc giao mùa đàn gia súc xảy ra dịch bệnh, đặc biệt là lở mồm  long móng nên ảnh hưởng rất nhiều đến phát triển đàn; ngoài ra, đặc thù của tỉnh Ninh Thuận nắng nóng kéo dài, chỉ có vài tháng mưa do đó, lượng thức ăn xanh cho chăn nuôi hầu như thiếu trầm trọng, đàn gia súc suy nhược trầm trọng , chết rất nhiều.”

     Huyện Thuận Bắc hiện có tổng đàn gia súc có sừng trên 40 nghìn con. Đa số chăn nuôi theo hướng nhỏ lẻ, phân tán nên việc lai tạo, cải tạo đàn chủ yếu mang tính cục bộ, dẫn đến việc lai tạo cận huyết, giống bị thoái hóa nên đàn gia súc phát triển kém, sinh trưởng chậm. Số ít hộ chăn nuôi có quy mô trang trại thì tự mua con giống về lai tạo, song vẫn chưa đồng bộ và khoa học. Ông Đào Công Vụ , Trưởng Trạm khuyến nông huyện Thuận Bắc tỉnh Ninh Thuận cho biết: “Hiện nay khó khăn nhất trong chăn nuôi của đồng bào đó là con giống. Khổ là Nhà nước hỗ trợ thì hỗ trợ gia súc sinh sản. Dự án nào cũng vậy, toàn là hỗ trợ gia súc sinh sản, Ví dụ trong một tổ có 30 hộ thì ít nhất cũng phải có 1 hộ có con giống để người ta cải tạo giống chứ. ”

     Mong muốn lớn nhất hiện nay của các hộ chăn nuôi đồng bào Chăm là sự  hỗ trợ con giống hoặc nguồn vốn của ngành nông nghiệp để bà con mua con giống mới cải  tạo chất lượng đàn gia súc; quy hoạch diện tích trồng cỏ để bổ sung thức ăn xanh cho gia súc; tăng cường hơn nữa mô hình liên kết 4 nhà, mô hình chăn nuôi bán thâm canh. Có như vậy, chăn nuôi của đồng bào Chăm mới phát triển bền vững./.