C’nặt t’rúih Lướt la lêy cóh sóng phát thanh tơợp ha pruốt n’nâu, đha nuôr lâng pr’zớc dhd’rứah tước cha ớh lâng đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi đoọng bơơn năl đợ râu liêm pr’hay lâng la lay n’nâu ớ.

       K’dâng lêy tơợ x’ría c’xêê 12 âm lịch pa tước lứch hân noo ha pruốt cắh t’ngay n’đoo cóh k’tiếc đảo Lý Sơn nắc ngoóp xa nul cha gâr, chiing, c’bhúh xa nul, bhr’ươr pr’hat ting đhr’niêng bh’rợ ty đanh. A doó ga mắc bhrông, a doóh ga mắc t’viêng, đhứức khăn, áo dài lướt ping dup đhị acoon c’lâng zr’lụ đảo. t’coóh ga rứa, đha đhâm c’mâr, p’niên a xía cắh tước lâng bhiệc bhan vel, nắc tước lâng bhiệc bhan bha nụ, bhiệc bhan bh’dưa.

      Bhiệc bhan vel nắc ta bhrợ cóh đình vel. Lý Sơn nâu câi vêy 3 chr’val, nắc chr’val An Vĩnh, An Hải lâng An Bình ( đảo Bé), n’đhơ cơnh đêếc, cóh loom luônh đha nuôr, nắc Lý Sơn công đhêêng vêy bơr vel: An Vĩnh lâng An Hải. Zấp vel vêy muy đình vel, nắc đình vel An Vĩnh lâng đình vel An Hải. Mị đình vel zêng bơơn ta moon nắc c’kir k’tiếc k’ruung. Bơr zệt pêê c’xêê 12 âm lịch, apêê đình vel, lăng, dinh, miếu, đong bhuốih apêê tô gộ nắc tơợ c’đhâng x’nur lâng nắc công tơợp tơợ t’ngay n’nắc, k’dâng lêy cơnh 17 tòa dinh miếu cóh An Hải lâng 18 tòa dinh miếu cóh An Vĩnh cắh t’ngay n’đoo cắh vêy bh’rợ đhr’niêng bhuốih cáih.

      T’ngay bhuốih đình vel An Vĩnh cắh muy đớc đoọng ha ca coon cha chau 6 tô c’bhúh l’lăm bhlâng nắc Lê, Nguyễn, Võ Văn, Võ Xuân, Phạm Văn, Phạm Quang nắc dzợ đoọng apêê ca coon cha chau apêê lang t’tun tước ma mông. T’ngay bhuốih đình vel An Hải công cơnh đeếc, cắh muy đoọng ha 7 tô bhrợ pa dưr nắc Nguyễn, Dương, Trương, Trần, Võ, Nguyễn Đình, Nguyễn Văn. Cóh zr’lụ đình vel ta bhrợ bấc t’ngay bhuốih cáih za zum đoọng ha zấp tô gộ, bhuốih Thành Hoàng, Bhuốih tiên công, bhuốih bh’rợ, bhuốih pa xiêr bhuông, bhiệc bhan khao lề thế lính Hoàng Sa, bhiệc bhan đuối bhuông. Cóh pa zêng đhr’niêng bh’rợ n’nắc, nắc bhiệc bhan đuối bhuông lâng Lễ khao lề nắc ga mắc bhlâng.

      Zấp vel vêy puôn bhuông tr’thi đơơng dhd’nớc 4  râu a đhắh ma bhuy nắc Bh’dưa, a crự, coóp, a chịm tring.  Xang bêl pa glúh bhuông pa bhlâng ma bhuy cóh apêê dinh miếu, apêê ngai ting pấh cor bhuông nắc vêy k’rong đhị zr’lụ đác biển đăn đình vel đoọng xay bhrợ đhr’niwnưg bh’rợ xay trúih lâng tơợp bhrợ. K’rơ bhâu cha nắc ting pấh zấp t’ngay tr’thi đhị bơr đình vel. Xang bêl lứch g’lúh tr’thi bhuông cóh pêê t’ngay nắc bhiệc bhan tr’coóp,bhiệc bhan tr’zêêng t’mría p’lêê píh bhung nắc t’coóh bha lang vel tắh pa dal tơợ pa pan bhuốih Thành Hoàng; đha đhâm c’mâr âng bha nụ n’đoo bơơn glâm ooy n’dzay ta dông cóh tơơm n’loong dal cóh bha nụ n’nắc, a đoo n’nắc bơơn ch’ner. Bêl ahay, dzợ vêy cha ớh bhr’lợt. lấh bơr zệt c’moo đâu, dáp tơợ bêl t’ngay bhrợ t’váih chr’hoong ( 1993), nắc vêy p’xoọng muy t’ngay tr’thi za zum đoọng ha bơr vel dzợ, nắc đoo bhiệc bhan tr’thi đuối bhuông đoọng ha mị vel moọt t’ngay T’cool.

      Bhiệc bhan Khao lề thế lính Hoàng Sa, nắc đhr’niêng bh’rợ muy dưr váih cóh hân noo ha pruốt, nắc đoọng bhuốih ma mông đoọng ha pêê binh phu bêl ra văng lúh ooy bhuông lướt tước Hoàng Sa lâng hay tước apêê binh phu cắh pr’đoọng rạch chô vel đong. K’rơ bhâu ma nứih tước lâng bhiệc bhan khao lề cóh bơr đình vel, cắh muy hay tước c’rơ g’lêếh âng apêê lang ahay âi zư lêy chủ quyền k’tiếc k’ruung cóh Biển Đông nắc dzợ lêy bhiệc bhan đuối bhuông nắc bơơn bhrợ têng muy chu cớ moọt t’ngay ma bhuy chr’nắp n’nâu, lêy hát bội. Múa a crự…. Pa bhlâng nắc đoọng lêy đhr;niêng âng ban bhuốih cáih lâng thầy pháp bhrợ đhr’niêng bh’rợ bhuốih đoọng ha r’vai apêê lính Hoàng Sa, lêy p’loọng bhuông bhiệc bhan cóh mặt biển….

      Hân noo ha pruốt bhiệc bhan vel, bhiệc bhan bha nụ, bhiệc bhan a crự cóh k’tiếc đảo Lý Sơn pa bhlâng liêm pr’hay, r’rộ r’răm. Lấh 38 đình vel, ping miếu âi moon n’tếh, Lý Sơn dzợ veye k’ha riêng đong bhuốih âng apêê tô gộ tơợp tước, tước t’tun ặt ma mông, apêê nghĩa từ, nghĩa trùng, chùa chiền, apêê đhr’nong đong rường, đong chr’tợp ha la ty ahay nắc moọt hân noo ha pruốt ta luôn bơơn xơợng đợ boóp p’rá hơnh déh, hát xul hát hố, hát vè, … âng zr’lụ biển đảo lâng bấc t’rúih xay trúih ooy đợ apêê tr’nơợp tước đâu  bhrợ cha, ooy apêê hùng binh Hoàng Sa ahay…

     Vêy muy râu pa bhlâng chríh, nắc hắt  đhị ooy bơơn vêy, nắc đoo chr’hoong đỏa n’nâu nắc đhêêng vêy 10 km vuông, cơnh lâng lấh 22 r’bhâu ma nứih ặt ma mông, n’dhơ cơnh đêếc nắc vêy bấc tôn giáo mân jứa ặt ma mông: Phật giáo, Cao đài, Công giáo, Tin lành. N’đhơ cơnh đêếc, n’đhơ vêy ting đạo n’đoo nắc moọt hân noo ha pruốt, t’ngay bhiệc bhan, t’ngay bhuốih cáih zấp ngai zêng tước lâng đình vel, ping miếu, zêng pa zum têy chroi ooy t’ngay bhui har za zum âng vel bhươl.

     Tước Lý Sơn hân noo ha pruốt, nắc cắh muy nắc lướt lêy bhiệc bhan. Dhd’rứah lâng zr’lụ zư đớc n’đắh hệ sinh thái biển la lay cơnh lâng lấh 700 râu ma mông cóh biển âng Chính phủ âi t’ơơi đoọng, Lý Sơn dzợ nắc muy bảo tàng n’đắh lịch sử da ding óih biển. Lấh 70% k’tiếc k’bunh, da ding bha đưn Lý Sơn nắc c’léh âng bấc g’lúh plong bhlai đhêl nhum đhị đâu 250 tước 300 ức c’moo ahay. Đợ g’lúh plong bhlai đhêl nhum n’nắc âi bhrợ t’váih đợ crâng ca coong tr’haanh liêm cắh muy âng Lý Sơn nắc âng prang k’tiếc cơnh Chùa Hang, Chùa Đục,           Hang Câu, Thới Lới, Giếng Tiền, Cổng Tò Vò, Bãi Sau, Hang kẻ Cướp, Hòn Mù Cu…

K’bhan ma nứih âi tước lâng Lý Sơn cóh apêê hân noo ha pruốt ha nua, nắc cắh muy lướt pấh bhiệc bhan đoọng năl zr’lụ văn hóa biển la lay, n’đắh acoon ma nưuíh k’tiếc đảo, cắh cậ bơơn cha xơợ đợ ch’na yêm cơnh sâm biển, rau câu, nhum biển, a puối biển lâng bấc ch’na đhnắh tr’haanh n’lơơng, nắc dzợ kiêng chơớc moọng lêy đhăm k’tiếc z’zăng ma bhuy cơnh lâng cruung k’tiếc liêm pr’hay, đợ c’kir ty đanh lâng bơơn năl loom chắp hơnh k’tiêc sk’ruung, c’năl zư lêy chủ quyền âng c’la đay./.

TRẨY HỘI LÝ SƠN

( Theo Báo Quảng Ngãi)

     Trong khi ở nhiều nơi trên cả nước, nét xuân cổ truyền đang dần mất đi thì trên hòn đảo hơn 10km2, huyện Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, chúng ta vẫn tìm thấy nhiều nét xuân xưa và cả những điều khác biệt. Tiết mục Du lịch qua sóng phát thanh hôm nay, mời bà con và các bạn cùng du xuân ra đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi để cảm nhận những nét độc đáo và khác biệt này nhé.

    Từ cuối tháng Chạp cho đến hết mùa xuân, không ngày nào trên đất đảo Lý Sơn lại vắng tiếng trống tiếng chiêng, tiếng nhạc ngũ âm, lời xướng trầm hùng theo nghi lễ cổ truyền. Áo thụng đỏ, áo thụng xanh, khăn đóng, áo dài ngược xuôi trên những con đường quanh co trên đảo. Người già, thanh niên, trẻ nhỏ không đến với hội làng, hội vạn, thì đến với hội xóm, hội lân.

    Hội làng thì tổ chức ở đình làng. Lý Sơn giờ có 3 xã, là xã An Vĩnh, xã An Hải và xã An Bình (đảo Bé), nhưng thực ra, trong tâm thức người dân, thì Lý Sơn vẫn chỉ có hai làng: An Vĩnh và An Hải. Mỗi làng có một đình làng, là đình làng An Vĩnh và đình làng An Hải. Cả hai đình làng đều đã được xếp hạng di tích Quốc gia. Hai mươi ba tháng chạp, các đình làng, lăng, dinh, miếu, nhà thờ các tộc họ bắt đầu dựng nêu, và cũng bắt đầu từ ngày đó, dường như 17 tòa dinh miếu ở An Hải, và 18 tòa dinh miếu ở An Vĩnh không ngày nào nghỉ ngơi lễ nghi tế tự.

Ngày tế lễ đình làng An Vĩnh không chỉ dành cho con cháu 6 vị tiên công là Lê, Nguyễn, Võ Văn, Võ Xuân, Phạm Văn, Phạm Quang mà còn cho các con cháu các vị hậu hiền lập nghiệp. Ở khu vực đình làng diễn ra nhiều ngày tế tự chung cho tất cả các tộc họ, tế Thành Hoàng, Tế Tiên công, tế xuống nghề, Tế xuống thuyền, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa, lễ hội đua thuyền. Trong số nghi lễ đó, thì lễ hội đua thuyền và Lễ Khao lề là tiêu biểu nhất.

Người Lý Sơn có câu ca: “Mùng bốn có hội đua ghe/Cho đến mùng bảy bắt phe dồi bòng”. Mỗi làng có 4 thuyền đua mang tên 4 linh vật Long, Ly (Lân), Quy, Phụng. Sau lễ xuống thuyền rất đỗi thiêng liêng ở các dinh miếu, các thuyền đua sẽ tập trung tại khu vực mặt biển trước đình làng để thực hiện nghi lễ cáo yết và khai hội. Hàng nghìn người tham dự mỗi ngày đua tại hai đình làng. Sau khi kết thúc hội đua thuyền trong ba ngày là hội vật võ, hội dồi bòng - là hội cho trai tráng trong làng giành trái bòng mà ông cả làng tung cao ra từ ban thờ Thành Hoàng; thanh niên của xóm nào ném được vào cái giỏ tre treo trên cây cao là xóm đó, lân đó thắng cuộc. Trước đây còn có chơi đu. Hơn hai mươi nay, kể từ ngày thành lập huyện (1993), lại thêm một ngày đua chung cho cả hai làng nữa, đó là hội đua thuyền cho cả hai làng vào ngày mùng Tám.

       Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa, là nghi lễ chỉ diễn ra trong mùa xuân, nhằm tế sống cho những binh phu đi trước khi xuống thuyền đi Hoàng Sa và tưởng nhớ những binh phu không có cơ may trở về bản quán. Hàng nghìn người đến với lễ khao lề ở hai đình làng, không chỉ để tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân có công lao bảo vệ chủ quyền lãnh thổ trên Biển Đông mà còn xem hội đua thuyền lại được tổ chức một lần nữa vào ngày lễ thiêng liêng này, xem hát bộ, múa lân, lễ rước, nghe hát bài chòi, hát hò hát hố… Đặc biệt là để xem nghi lễ do ban tế tự và thầy pháp làm nghi lễ hiến tế cho vong linh lính Hoàng Sa, xem thả thuyền lễ trên mặt biển…

       Mùa xuân hội làng, hội xóm, hội lân, hội vạn chài trên đất đảo Lý Sơn thật rộn ràng, náo nức. Ngoài 38 đình làng, lăng miếu đã nói ở trên, Lý Sơn còn hàng trăm nhà thờ của các tộc họ tiền hiền, hậu hiền, các nghĩa từ, nghĩa trũng, chùa chiền, các ngôi nhà rường, nhà lá mái cổ xưa mà vào mùa xuân luôn ngập tràn lời chúc tụng, lời hát hò hát hố, hát vè, hát lý… đặc trưng vùng biển đảo và những câu chuyện kể về những vị tiền hiền khai cơ lập nghiệp, về những hùng binh Hoàng Sa thuở trước…

      Có một điều thật kỳ diệu, mà chắc hẳn ít nơi nào có được, đó là huyện đảo này chỉ có 10km vuông, với hơn 22 nghìn người sinh sống, nhưng lại có nhiều tôn giáo cùng tồn tại: Phật giáo, Cao đài, Công giáo, Tin lành. Tuy vậy, dù có theo đạo nào, thì vào ngày xuân, ngày lễ hội, ngày tế tự mọi giáo dân đều đến với đình làng, lăng miếu, đều chung tay góp vào ngày vui chung của cộng đồng.

      Đến với Lý Sơn mùa xuân, chắc hẳn không chỉ là đi xem lễ hội. Cùng với khu bảo tồn về hệ sinh thái biển đặc trưng với hơn 700 loài động thực vật biển dưới nước mà Chính phủ đã phê duyệt, Lý Sơn còn là một bảo tàng về lịch sử núi lửa biển. Hơn 70 phần trăm đất đai, núi đồi Lý Sơn là dấu tích của những đợt phun trào nham thạch cách đây 250 đến 300 triệu năm trước. Những đợt phun trào nham thạch đó đã tạo nên những thắng cảnh tiêu biểu không chỉ của Lý Sơn mà là của cả nước, như Chùa Hang, Chùa Đục, Hang Câu, Thới Lới, Giếng Tiền, Cổng Tò Vò, Bãi Sau, Hang Kẻ Cướp, Hòn Mù Cu…

      Hàng vạn người đã đến với Lý Sơn trong những mùa xuân qua, ắt hẳn không chỉ là đi trẩy hội để hiểu về vùng văn hóa biển đặc trưng, về con người đất đảo, hay để thưởng thức những đặc sản như hải sâm,rau câu, nhum biển, ốc biển và nhiều món ẩm thực nổi tiếng khác, mà còn muốn thưởng ngoạn một mảnh đất còn khá nguyên sơ với những thắng cảnh độc đáo, những di tích cổ xưa và trải nghiệm với chính mình về lòng yêu nước, ý thức bảo vệ chủ quyền lãnh thổ./.