Năl ghít râu căh liêm âng a lắc, đhơ cơnh đếêc  lơi a lắc nắc râu k’đháp pa bhlầng lâng đhanuôr da ding k’coong Yên Bái. Zệê a lắc-câl a lắc- âm alắc nắc dưr váih zập t’ngay lâng râu căh liêm buôn nắc dưr váih, doó ngân nắc cung ca ay, ngân nắc bil mặt, pr’loọng đong cắh tệêm ngăn, tr’pác tu a lắc.

      Đong n’loong zir t’rắh trúih c’lâng Vĩnh Kiên-Yên Bái z’lấh vel Trại Máng, chr’val Vũ Kinh, ch’hoong Yên Bình, tỉnh Yên Bái laliêm pa bhlầng. C’la đong nắc a noo Nông Đình Kiến- ma nuýh thợ mộc g’lăng z’hai bhlầng cóh đâu, lalăm a hay nắc tự noo bhrợ têng. Cắh muy bhrợ têng đong ặt âng đay, a noo dzợ zúp zooi bhrợ têng bấc đong ặt đoọng ha pr’loọng đong lơơng. Cơnh đếêc, nâu kêi nắc a noo dưr váih ma nuýh cắh dzợ liêm ta níh, cắh mặ pa bhrợ ta têng, mặ chếêc đhiêr đong a năm.

     A moó Đinh Thị Phương-k’điêl a noo Kiến đoọng năl: zêng nắc tu alắc. Bêl dzợ đha đhâm, zập chu bhrợ têng đong ặt xang, nắc c’la đong đơơng a vị, a lắc đoọng âm cha. Mơ chu cơnh đếêc, a noo âm lứch c’rơ âng đay, cắh mơ đanh nắc kiêng a’âm. Mơ 10 c’moo hay, dzung têy âng a noo nắc tợơp ha’dêr, ca ayv p’lung. Ơy lướt pa dứah ca ay ha dợ cung căh mặ lơi alắc. Tước nâu kêi, n’đhơ cr’ay ngân ha dợ k’điêl a noo cung ta luôn câl alắc đoọng a noo âm mơ đhệêng. A moÓ Đinh Thị Phương đoọng năl: “Xọoc tr’nợơp cu pa chắp lêy ngọo ađoo crêê động kinh, jứch dzung têy, mắt la le k’pân lêy. Nắc cu đơơng lướt bệnh viện, bác sỹ khám xang nắc moon ếêh râu động kinh nắc tu âm alắc lalấh bấc. Lấh 10 c’moo đâu k’díc cu căh mặ pa bhrợ dzợ, cu bhrợ têng zập râu lấh k’zệt c’moo đâu…”

Gia cảnh đi xuống khi anh Kiến mất dần sức lao động

     Hay cớ tu bhiệc bọol alắc dưr váih mơ 2 c’xêê  hay, a noo Nguyễn Văn Tấn, ặt đhị  vel 7, chr’val Bạch Hà, chr’hoong Yên Bình, tỉnh Yên Bái cắh ơy lứch k’pân. Ha dang tước pa dứah k’zíh nắc cắh năl dzợ ma mông. Crêê t’ngay tr’cuôl c’xêê 1, a noo bơơn apêê k’dua âm cha. Bêl đếêc, c’la đong pay a lắc trâm zập râu cao, a ham lâng a pur gấu tầu đoọng t’mooi âm. Âm ly tr’nợơp nắc xợơng tê cóh n’tặc, nắc a noo năl alắc vêy độ lâng căh âm dzợ. N’đhơ cơnh đếêc, a noo lâng 2 cha nắc lơơng, ma nuýh đong cung dzợ ta câp cứu lâng pr’đoọng bhlầng doó bil mặt. A noo Nguyễn Văn Tấn đoọng năl: “Lướt xe máy chô tước đong mơ 15 phút nắc aoêê a chau k’poóc đoọng xang nắc cắh năl ma nuýh dzợ. Tợơ bêl 12h lướt viện nắc cu căh năl râu rị dzợ tước 3h ha dưm nắc vêy méh. Nâu kêi nắc pazêng apêê âm alắc nắc acu k’đươi moon alắc cắh crêê cơnh nắc oó âm.”

     A moó Hà Thị Thuý vel đong đhị chr’val Phù Nham, chr’hoong Văn Chấn cung cắh ơy lứch ca ay loom bêl xay trúih ooy pazêng ma nuýh đong lấh bil tu âm alắc lấh bấc. Cóh đếêc, a’ăy lâng đha đhi n’jứih zêng cr’ay loom, xang nắc bil bêl lang đoo cắh ơy tước 50 c’moo, đớc bấc râu cắh liêm choom đoọng ha coon, k’điêl. Ting cơnh a moó, alắc cóh vel đong a moó nắc vêy apêê luúc lâng za nươu đoọng t’bấc alắc, tu cơnh đếêc độc pa bhlầng. Đhị muy cr’chăl ếp âm alắc nâu nắc pazêng apêê pân jứih dzung têy apêê zêng ha dêr lâng dưr váih bấc râu cr’ay. A moÓ Thuý moon: “Tr’nợơp, chô đắh pa bhrợ xợơng g’lếêh nắc âm alắc, âm bấc nắc r’dợ dêr dzung têy, cắh âm cắh choom ặt, xang nắc c’rơ đhưr r’dợ lâng váih cr’ay tước bêl bil mặt. Nâu kêi, bấc ơl apêê pân jứih âm alắc xang nắc chệêt đớc acoon k’điêl cơnh đếêc…”

Từng là người thợ tài hoa, anh Kiến (ngoài cùng bên phải) giờ không còn sức lao động

  XoỌc đâu, đhị apêê vel bhươl tỉnh Yên Bái, bhiệc zệê  alắc, pa câl lâng đươi dua zập râu a lắc tự zệê bhrợ nắc dzợ dưr váih bấc k’rơ. Đhanuôr tự zệê bhrợ zêng. Bhiệc chơih pay cr’liêng cha néh, piêng nắc zêng lêy tợơ c’năl âng ma nuýh zệê alắc; manuýh câl âm nắc zâng lâng pr’đoọng hay cắh tợơ zập râu alắc nâu. A moÓ Hoàng Thị N, muy pr’loọng đong tự zệê a lắc lâng pa câl đhị chr’val Vũ Linh, chr’hoong Yên Bình, tỉnh Yên Bái moon: “alắc đay bh’nơơn dal, âm tệêm ngăn doó râu rị choom chệêt bil: “Tợơ a hay a mếê a ma zệê, pa choom đoọng ha lang ca coon, nắc cơnh đếêclêy zệê bhrợ, doó râu rị cắh liêm choom dưr váih. Đhanuôr ngai vêy âm nắc zêng moon alắc yêm.”

      Pazêng tu bhiệc bool độc ta luôn dưr váih đhị bấc vel bhươl, bhrợ đhanuôr Yên Bái doó k’rang. XoỌc đâu, chính quyền apêê vel đong cung pa zay xay moon, k’đươi moon đhanuôr oó bấc đươi dua a lắc, đhơ cơnh đếêc cung k’đháp k’đhợơng lêy. K’bhúh chức năng tỉnh Yên Bái cung xoọc pa zay lêy cha mệêt bhrợ têng, kinh doanh lâng pa câl alắc cóh vel đong. Đhơ cơnh đếêc, đoọng pa xiêr đhr’năng cắh liêm tu boọl alắc tự zệê bhrợ, alắc cắh ghít tơơm ríah bhrợ váih, lêy pa chắp xợơng, vêy cơnh tr’xăl cóh cr’nọo âng đhanuôr da ding k’coong- đhị âm alắc váih cơnh muy bh’rợ u lóih, râu cắh choom ta lơi… n’zâu vêy ta pa xiêr râu cắh liêm./.

Những câu chuyện buồn từ rượu ở miền núi Yên Bái

                                                                                                               Đinh Tuấn

     Biết rõ tác hại của rượu, thế nhưng bỏ được rượu thì xem ra vẫn là bài toàn khó đối với người dân vùng cao, miền núi Yên Bái. Nấu rượu - mua rượu - uống rượu cứ vẫn diễn ra hàng ngày và những câu chuyện buồn cứ tiếp tục xảy đến, nhẹ thì bệnh tật, nặng thì mất mạng, số gia đình tan cửa nát nhà vì rượu cũng chưa dừng lại.

     Ngôi nhà gỗ sập sệ nằm ven đường Vĩnh Kiên - Yên Thế chạy qua thôn Trại Máng, xã Vũ Linh, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái từng rất đẹp. Chủ nhân của nó - anh Nông Đình Kiến - người thợ mộc tài hoa nổi tiếng khắp vùng, trước đây đã tự tay tạo nên. Không riêng nhà mình, trong nhiều năm, anh đã giúp nhiều gia đình ở đất này dựng được những căn nhà xinh xắn, vững chắc. Vậy mà nay, anh trở nên loẹo khoẹo, chỉ có thể dùng tay lê từng bước quanh nhà.

    Chị Đinh Thị Phương - vợ anh Kiến cho biết: tất cả là vì rượu. Từ thời thanh niên, sau mỗi cuộc giúp dựng nhà, anh thường được gia chủ mời cơm, mời rượu. Mỗi lần như thế, anh đều uống hết mình, rồi nghiện rượu lúc nào không hay. Cách đây hơn 10 năm, chân tay anh bắt đầu run rẩy rồi tê liệt, dạ dày thì viêm loét. Khổ nỗi đi chữa bệnh mà vẫn không thể bỏ được rượu. Đến nay, dù bệnh tình ngày càng nặng, nhưng vợ anh vẫn ngày ngày phải mua rượu cho anh uống với liều lượng nhất định. Chị Đinh Thị Phương cho biết: “Lúc đầu tôi nghĩ chồng mình bị động kinh, co giật, co quắp chân tay,  giật trợn mắt trợn mũi lên ghê lắm. Thế là tôi đưa đi bệnh viện, bác sỹ khám xong bảo cái này không phải là động kinh mà do ảnh hưởng về rượu quá. Hơn 10 năm nay chồng tôi không còn khả năng lao động nữa, tôi vừa phải làm cha vừa phải làm mẹ mười mấy năm nay...”

    Nhớ lại vụ ngộ độc rượu vừa xảy ra với mình cách đây 2 tháng, anh Nguyễn Văn Tấn, ở thôn 7, xã Bạch Hà, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái vẫn chưa hết sợ. Nếu đến viện chậm vài phút, thì không biết hậu quả sẽ đến đâu. Rằm Tháng Giêng, anh được mời đi dự cơm. Trong bữa, chủ nhà đã mang rượu ngâm các loại cao, huyết lình và cả củ gấu tầu ra mời khách. Sau hớp rượu đầu tiên tê cứng lưỡi, anh nhận ra rượu có độc tố và kịp dừng lại. Mặc dù vậy, anh và 2 người khác, người nhà vẫn phải đi cấp cứu và rất may đã qua khỏi. Anh Nguyễn Văn Tấn cho biết: “Đi xe máy về đến nhà khoảng 15 phút thì các cháu phải xuống xoa bóp cho rồi ngất không biết gì nữa. Từ lúc 12 giờ kém đi viện tôi không biết gì nữa đến tận 3 giờ đêm mới tỉnh lại. Bây giờ những người uống rượu nhiều thì tôi khuyên là rượu không chuẩn thì đừng uống...”

    Chị Hà Thị Thúy quê ở xã Phù Nham, huyện Văn Chấn cũng chưa hết đau buồn khi kể về những người thân trong gia đình chết vì uống quá nhiều rượu. Trong đó, anh rể và em trai chị đều bị bệnh gan, rồi mất khi chưa đầy 50 tuổi, bỏ lại nhiều gánh nặng cho gia đình, vợ con. Theo chị, các loại rượu ở quê chị thường có pha chế thêm hóa chất để tăng số lượng, nên rất độc. Chỉ một thời gian ngắn dùng loại rượu này là những người đàn ông sẽ run rẩy chân tay và phát sinh nhiều bệnh. Chị Thúy nói: “Đầu tiên thì đi làm về mệt mỏi thì uống rượu vào, uống rượu nhiều vào thì dần dần run rẩy chân tay, không cai được nữa, rồi suy nhược cơ thể rồi mắc bệnh chết. Bây giờ đàn ông cứ đàn ông nghiện rượu xong chết đi bỏ lại vợ...”

    Hiện nay, ở các làng quê tỉnh Yên Bái, việc nấu rượu thủ công, mua bán và sử dụng các loại rượu này vẫn diễn ra phổ biến. Người dân tự mua dụng cụ về, ủ men và cho vào nấu. Việc lựa chọn loại gạo, loại men phụ thuộc tất cả vào ý thức của người nấu; người mua về uống sẽ phải chấp nhận sự may rủi khi dùng các loại rượu này. Chị Hoàng Thị N, một hộ kinh doanh rượu tự nấu ở xã Vũ Linh, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái khẳng định: “rượu mình rất chất lượng, uống vào đảm bảo và không bao giờ có chuyện bị ngộ độc: “Từ trước thì bố mẹ nấu rồi truyền cho các con cứ theo thế nấu thôi chứ không được đi học nấu gì cả. Dân tình bà con uống thì ai uống cũng đều khen là ngon.”

    Những vụ ngộ độc rượu liên tiếp xảy ra ở nhiều địa phương, khiến người dân Yên Bái lo lắng. Hiện, chính quyền các địa phương cũng nỗ lực tuyên truyền, vận động người dân hạn chế sử dụng rượu, song khó có thể ngăn chặn bằng các biện pháp khác. Lực lượng chức năng tỉnh Yên Bái cũng đang tích cực kiểm tra hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu thụ sản phẩm rượu trên địa bàn. Thế nhưng, để hạn chế những hậu quả do các loại rượu thủ công, rượu không rõ nguồn gốc gây nên, thiết nghĩ phải có sự thay đổi lớn trong chính suy nghĩ và ý thức của người dân vùng cao, miền núi – nơi uống rượu đã trở thành một thói quen, tập quán…./.