Tây Ninh, đhăm k’tiếc Tây Nam âng k’tiếc k’ruung, cr’chăl zêl prúh a rập Mỹ nắc đhị căn cứ cách mạng miền Nam. Râu têêm ngăn rạch chô cớ, đh’rứah lâng apêê ma nứih a coon cóh prang đhăm k’tiếc, bấc ngai a coon âng Tây Ninh nắc dưr lướt bhrợ bh’rợ chr’nắp bha lang k’tiếc cóh đhăm k’tiếc pr’zớc Campuchia. Cóh g’lúh gung dưr zêl prúh  chế độ Pôn Pốt, zooi đha nuôr Campuchia dưr  ma mông cớ, bấc ngai a coon âng Tây Ninh âi lấh chêệt bil. Bấc c’moo âi z’lấh, n’đhơ cơnh đêếc râu ca ay bil k’dic, bil ca conh, bil ca coon, bil na noo âng bấc ngai ca căn, ma nứih k’điêl, ma nứih na noo, ma nứih đha đhi công dzợ ặt cóh loom.

     Ặt đhị 80 c’moo, A mế Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Tám ặt cóh vel Trường, chr’val Hảo Đước, chr’hoong Châu Thành, tỉnh Tây Ninh công dzợ pa bhriêl lâng đa đơớh. A mế moon yêm a bhlâng loom tu bơơn zấp ngai tước t’moóh lum n’đhơ cơnh đêếc mắt a mế dưr bhrông, a mế rêên tu a mế lêy apêê đoo, a mế hay tước bơr p’nong ca coon âng đay âi lấh chêệt bil bêl pa bhlâng dzợ p’niên.

     Ca côn n’đil amế nắc liệt sĩ Lê Thị Luyến, chêệt c’moo 1968 cóh g’lúh zêl prúh a rập Mỹ. 10 c’moo lấh n’nắc, râu ca ay n’nắc dưr t’gơn cớ tu a mế bil muy p’nong cớ ca coon n’jứih nắc liệt sĩ Lê Minh Quang cóh g’lúh zêl prúh a rập c’noong k’tiếc Tây Nam c’moo 1978. A mế moon, băn ca coon zr’nắh k’đháp tơợ cóh cr’loọng luônh, đợ pêê dưr pậ năl ting ca conh, ting da dêy lướt prúh a rập, a mế cắh mặ k’đhơợng, tu zấp ngai công grơơ loom cơnh a mế. đoọng ca coon ting lướt pấh cách mạng, c’la a mế công nắc dân công hỏa tuyến, n’đhơ cơnh đêếc zấp bêl công ặt k’rang k’uôl ha ca coon đay. T’ngay năl ca coon n’đil lấh cắh dzợ, a mế cơnh ngoọ tr’toọt luônh ting c’nặt, rêên goóh đác mặt. xang n’nắc tước ca coon n’jứih dưr pậ, ặt k’noọ nắc vêy ặt ma mông pay k’điêl, vêy ca coon. N’đhơ cơnh đêếc, nắc ca coon n’jứih n’nắc công ting ca conh da dêy  lướt bộ đội lâng cắh dzợ bêl bhrợ bh’rợ bha lang k’tiếc cóh đhăm k’tiếc pr’zớc. a mế xay đui: “Ca coon a mế bhrợ cách mạng. apêê đoo lướt cách mạng nắc a đoo công lướt cách mạng. A cu da dô a bhlâng a chắc a moó ơi. A cu âi z’lấh apêê cr’chăl n’nắc. A cu chêệt ma mông cắh năl mơ chu âi. Tu  pr’loọng đong cu zêl chêệt bil cóh g’lúh zêl prúh a rập Mỹ lâng prúh Pôn Pốt zêng.”

     Pa zêng đong a mế, tơợ ca conh ca căn mị n’đắh bấc ngai âi lấh chêệt bil cóh g’lúh zêl prúh a rập Mỹ lâng bhrợ bh’rợ bha lang k’tiếc cóh đhăm k’tiếc pr’zơc Campuchia, cóh đêếc vêy bơr cha nắc na noo luônh âng a mế Tám. Ca căn âng a mế nắc Lê Thị Sang t’mêê bơơn Chủ tịch k’tiếc k’ruung truy đoọng A mế Việt Nam Anh hùng. A mế moon, nâu câi công bơơn  ta clơ loom nắc n’hang âng anhi na noo luônh âng a mế đh’rứah lâng  bơr p’nong ca coon k’rong chô tập đớc đhị bha nụ ping xal liệt âng chr’hoong tu cơnh đêếc đăn buôn tước lum lêy bêl  tết tóc.

     Chô n’đắh đong a mế Tám, a zi tước lum a mế Nguyễn Thị Mỹ Lệ, ặt cóh chr’val  Thái Bình, chr’hoong Châu Thành, k’đil liệt sĩ Nguyễn Văn Chuyên chêệt cóh chiến trường Campuchia. A mế Lệ trúih: k’díc a mế chêệt bil a mế đhiệp lấh 20 c’moo, muy c’la đay băn x’mir  bơr p’nong ca coon, pr’ặt tr’mông bêl đêếc zr’nắh  k’đháp cắh cơnh. Bơr p’nong ca coon a mế bêl  buôn t’moóh ha ooy a ma? Tr’nơợp dzợ p’lơớp ca coon, moon ca conh lướt pa bhrợ ch’ngai cắh âi chô. C’moo c’xêê lướt z’lấh, ca coon a nại dưr pậ lâng r’dợ năl ghít ca conh apêê đoo cắh dzợ choom rạch chô, bấc bêl xơợng  da dô a bhlâng a chắc. tu ca conh chêệt bil bêl a nhi đoo pa bhlâng dzợ tứi tu cơnh đêếc  apêê đoo cắh bơơn năl râu cr’er âng ma nứih ca conh, tu cơnh đêếc a mế Lệ âi xăl bhrợ  bh’rợ bhrợ ca conh ha ca coon đay. A mế Lệ xay moon: “A cu pa chắp k’díc cu tu k’tiếc k’ruung đơơng đoọng  aham n’hang. K’díc cu cắh dzợ nắc a cu vêy ca coon nắc ma mông tu ca coon, t’bhlâng băn ca coon dưr xrông pậ đoọng apêê đoo p’têệt pa dưr truyền thống âng a conh a bhướp đay.”

     Bấc bêl ca coon ca ay, apêê đoo vêy díc điêl đh’rứah zư x’mir lêy, a mế công ặt pr’ngâu rêên muy c’la đay. N’đhơ cơnh đêếc, tu ca coon a mế nắc z’lấh zấp râu đoọng ma mông, t’bhlâng ma mông đoọng ha hun âng k’díc đay.

     K’tiếc k’ruung âi rạch chô yêm têêm, n’đhơ cơnh đêếc râu ca ay bil ca coon, bil đhi noo cơnh a mế Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Tám, râu ca ay bil k’díc âng k’điêl liệt sĩ Nguyễn Thị Mỹ Lệ công dzợ ặt k’đoong cóh loom cắh choom dứah. Râu ca ay n’nắc p’too moon zấp ngai ma mông ng’cơnh choom crêê lâng a ham n’hang âng a conh a bhướp âi lấh đớc lơi tu yêm têêm, độc lập acoon ma nứih, tu bh’rợ tr’nêng chr’nắp ga mắc./.

Còn mãi nỗi đau

                                                                                      Cao Thoa-Xuân Ngà

      Tây Ninh, mảnh đất Tây Nam của Tổ quốc, thời kháng chiến chống Mỹ là căn cứ địa cách mạng miền Nam. Hòa bình lập lại, cùng với những người con trên mọi miền đất nước, những người con Tây Ninh lại tiếp tục lên đường làm nghĩa vụ quốc tế trên đất nước bạn Campuchia. Trong cuộc chiến đấu chống lại chế độ diệt chủng Pôn Pốt, giúp nhân dân Campuchia hồi sinh, nhiều người con Tây Ninh đã anh dũng hy sinh. Đã bao năm trôi qua, nhưng nỗi đau mất chồng, mất cha, mất con, mất anh của biết bao người mẹ, người vợ, người chị, người em vẫn day dứt khôn nguôi.

       Ở tuổi 80, Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Tám ở ấp Trường, xã Hảo Đước, huyện Châu Thành, tỉnh Tây Ninh vẫn tinh tường và rất nhanh nhẹn. Má bảo vui lắm vì được mọi người tới thăm hỏi, nhưng rồi mắt má lại đỏ hoe, má khóc vì nhìn mấy đứa, má lại thương nhớ hai người con của mình đã hy sinh khi tuổi còn quá trẻ. 

      Con gái má là liệt sĩ Lê Thị Luyến, hy sinh năm 1968 trong chiến tranh chống Mỹ. 10 năm sau, nỗi đau ấy lại chồng tiếp nỗi đau bởi má mất thêm đứa con trai là liệt sĩ Lê Minh Quang trong chiến tranh biên giới Tây Nam năm 1978. Má bảo, nuôi con cực khổ từ trứng nước, tụi nó lớn lên biết nhận thức là theo cha, chú đi đánh giặc, má không cản được vì mấy đứa con đứa nào cũng cứng rắn như má. Cho con đi tham gia cách mạng, bản thân má cũng là dân công hỏa tuyến, nhưng lúc nào cũng nơm nớp lo cho con mình. Ngày biết tin con gái hy sinh, má đau như bị cắt từng khúc ruột, khóc hết nước mắt. Rồi đến lượt cậu con trai lớn, cứ tưởng sẽ an nhiên mà sống đặng lấy vợ, sanh con cho má. Nhưng rồi cậu con trai ấy cũng theo cha chú tham gia bộ đội rồi hy sinh khi làm nghĩa vụ quốc tế trên đất bạn. Má Tám ngậm ngùi: “Con má nói nó đi làm cách mạng. Người ta đi làm cách mạng nó cũng đi làm cách mạng. Má đau khổ lắm con ơi. Má đã phải vượt qua những thời gian đó. Má chết lên chết xuống bao lần. Vì gia đình má toàn bộ hy sinh trong chiến tranh chống Mỹ và đánh pôn pốt rồi”

     Cả nhà má, từ nội, ngoại nhiều người đã hy sinh trong chiến tranh chống Mỹ và làm nghĩa vụ quốc tế trên nước bạn Campuchia, trong đó có hai người anh ruột của má Tám. Mẹ của má là bà Lê Thị Sang vừa được chủ tịch nước truy tặng Mẹ Việt Nam Anh hùng. Má bảo, giờ cũng được an ủi là hài cốt hai anh ruột của má cùng với hai con đã được quy tập về nghĩa trang liệt sĩ của huyện nên rất gần gũi để thăm viếng trong dịp lễ, Tết.

     Rời nhà má Tám, chúng tôi đến thăm mẹ Nguyễn Thị Mỹ Lệ, ở xã Thái Bình, huyện Châu Thành, vợ liệt sĩ Nguyễn Văn Chuyên hy sinh trên chiến trường Campuchia. Mẹ Lệ kể: Chồng mẹ hy sinh khi mẹ ngoài hai mươi tuổi, một nách hai con, cuộc sống lúc ấy khó khăn nên lúc nào mẹ cũng chông chênh. Hai con bà lúc nhỏ hay hỏi ba đâu? Lúc đầu mẹ dấu con, bảo ba đi công tác xa chưa về. Thời gian trôi đi, con cái bà lớn lên và dần hiểu rằng ba chúng không trở về nữa nên lắm lúc cũng buồn tủi. Do ba hy sinh lúc hai đứa con còn quá nhỏ nên chúng chưa bao giờ cảm nhận được tình cảm của người cha, vì thế mẹ Lệ đã thay thế luôn vai trò làm cha cho con mình. Mẹ Lệ tâm sự: “Mình nghĩ chồng mình vì tổ quốc cống hiến xương máu. Chồng mình nằm xuống thì mình có con thì phải sống vì con phải ráng nuôi con khôn lớn để nó nối tiếp truyền thống cha ông mình thôi”

     Lắm lúc con ốm, con đau, người ta có vợ có chồng cùng chăm sóc nhau, mẹ cũng chạnh lòng khóc thầm. Nhưng rồi, vì con bà lại vượt lên mà sống, sống tiếp cả phần tuổi xanh của chồng mình.

       Đất nước đã thanh bình, nhưng những nỗi đau mất con, mất anh em như mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Tám, nỗi đau mất chồng của vợ liệt sĩ Nguyễn Thị Mỹ Lệ vẫn mãi day dứt mãi khôn nguôi. Nỗi đau ấy nhắc nhở bao người hãy sống sao cho xứng đáng với xương máu của cha ông đã ngã xuống vì hòa bình, độc lập dân tộc, vì nghĩa vụ quốc tế cao cả./.