Cóh pazêng c’moo đăn đâu, đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl cóh p’niên cắh zập c’moo lâng tr’bơơn tr’pay diíc điêl cóh bhúh xoọng ting t’ngay dưr váih bấc, bhrợ t’váih rau cắh liêm crêê ngân pa bhlâng cóh ha y chroo, pa bhlâng nắc cóh zr’lụ đhanuôr acoon cóh đhị apêê chr’hoong tơợ mặt t’ngay lơớp âng đhăm k’tiếc Nghệ. Rau choom moon bhlâng nắc manuýh Đan Lai ắt cóh tu k’ruung Khe Khặng âng chr’val Môn Sơn chr’hoong Con Cuông. Lệ Hằng, CTV Đài P’rá Việt Nam xay truíh.

          19 c’moo, a moó Lê Thị Hoá- cr’noon Cò Phát, chr’val Môn Sơn, chr’hoong Con Cuông nắc ơy vêy 2 p’nong k’coon. Hân đhơ cơnh đêếc, k’coon tr’nơớp vêy ta n’niên bêl Hoá 16 c’moo, k’diíc 17 c’moo, a coon p’niên xoọc k’ăy a bục.

            PV: 2 anhi tr’pay bêl cắh ơy tước c’moo choom bơơn k’diíc k’điêl nắc pr’loọng đong doọ cắh đoọng?

            Hoá: Doọ.

            PV: Cóh bhươl cr’noon bấc apêê tr’pay diíc điêl đơớh cơnh bơr a nhi cắh?

            Hoá: Bấc apêê tr’pay diíc điêl bêl cắh ơy zập c’moo.

            PV: N’niên k’coon jéh k’ăy cơnh đâu ađhi vêy k’noọ nắc tu bơơn k’diíc đơớh cắh?

          Hoá: Bấc rau tu, ha dzợ tu bha lâng nắc tu đơớh bơơn k’diíc k’điêl. Acu công cắh n’năl cơnh chêếc bhrợ dzợ.

         Ắt mamông cóh crâng k’coong, cóh tu tọm đác Khặng, chr’val Môn Sơn, chr’hoong Con Cuông, pazêng manuýh Đan Lai nắc đhiệp vêy mơ 2 tô nắc tô Lê lâng tô La, nắc đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl cóh bhúh xoọng bấc pa bhlâng, bhrợ t’váih bấc rau cắh liêm crêê cóh t’tun. Ba bi cơnh đhr’năng âng Lê Thị Thảo pay na noo cóh bhúh xoọng bêl cắh ơy zập c’moo bơơn k’diíc k’điêl nắc k’coon ta ha c’moo đâu k’nặ 3 c’moo m’pâng công cắh ơy n’năl prá:

      PV: Bơr a nhi tr’pay bêl ha mơ c’moo?

       Thảo: acu 16, k’diíc 17

       PV: Bơr a nhi vêy bhúh xoọng cơnh ooy?

       Thảo: K’coonh k’diíc cu đớc a dếch cu nắc a ngắh

         PV: Hau cắh chêếc tr’năl đoọng doọ tr’pay cóh bhúh xoọng?

        Thảo: Ắt cóh đâu ch’ngai bha dắh cắh bơơn glúh lướt ooy lơơng đoọng chêếc n’năl, nắc công cắh vêy ngai lướt mót ooy đâu.

       PV: Đhi noo cóh bhúh xoọng tr’pay cơnh đêếc, ađhi vêy k’rang ha k’coon cóh t’tun cắh?

         Thảo: Vêy, acu công k’rang pa bhlâng…

         Cóh pazêng c’moo ahay, vêy đợ rau k’rang bhrợ têng âng Nhà nước lâng rau zúp zooi âng apêê liêm loom, pr’ắt tr’mông âng đhanuôr Đan Laio cóh tu k’ruung Khặng doọ dzợ lấh ha ul đharứt, doọ váih đhr’năng zập c’moo cắh vêy rau cha, cắh vêy rau xấp. Ting cơnh pr’căn Vi Thị Lý – Chủ tịch Hội pân đil chr’val Môn Sơn, chr’hoong Con Cuông, chính quyền vel đong vêy bấc bh’rợ p’too pa choom… hân đhơ cơnh đêếc, đhanuôr nắc dzợ xay bhrợ cơnh j’niêng cr’bưn cắh liêm crêê, c’lâng p’rang ch’ngai bha dắh nắc cắh ơy bơơn zâl cha groong đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl cóh p’niên cắh ơy zập c’moo, tr’bơơn tr’pay diíc điêl cóh bhúh xoọng. Bấc apêê ađhi mơ 13- 14 c’moo ơy bơơn k’diíc k’điêl. Cắh muy cơnh đêếc, muy bơr cha nắc nắc tr’bơơn tr’pay diíc điêl cóh mr’đoo tô bhúh, bhrợ đhr’năng ắt mamông cắh đanh c’moo, p’niên nắc oom oóch lâng cắh lấh t’béch g’lăng. Pr’căn Vi Thị Lý prá:

         Tu bha lâng cóh đâu tr’nơớp nắc tu cắh n’năl. Rau bơr nắc tu đhr’năng pr’ắt tr’mông âng đhanuôr. Tu 12, 13 c’moo cắh dzợ học ắt cóh đong. K’conh k’căn ơy vêy xa nay xay moon l’lăm ooy bh’rợ bơơn k’diíc k’điêl âng k’coong, đoọng k’conh k’căn bhrợ têng xang bh’rợ tước bêl n’niên k’coon nắc k’coon mamông cắh k’rơ, buôn váih jéh k’ăy.

          Ting cơnh xay moon âng UBND chr’hoong Con Cuông, đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl cóh p’niên bêl cắh ơy zập c’moo đhị chr’hoong vêy đhr’năng váih k’rơ. Tơợ c’moo 2011 tước c’moo 2016, chr’hoong Con Cuông vêy 103 cha nắc diíc điêl, cóh đêếc pân đil tước 80%. Môn Sơn nắc chr’val vêy đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl cóh p’niên bêl cắh ơy zập c’moo bấc bhlâng tước 51 cha nắc, bấc bhlâng nắc manuýh Đan Lai. Đợ apêê diíc điêl tr’pay cóh bhúh xoọng công bấc. Nâu đoo nắc rau k’rang pa bhlâng, bhrợ rau cắh liêm crêê ooy manuýh cóh ha y chroo lâng rau dưr váih âng đhanuôr Đan Lai, muy cóh pazêng manuýh acoon cóh m’bứi manuýh cóh pr’loọng đong ga mắc âng pazêng c’bhúh acoon cóh Việt Nam./.

Nghệ An: 

Hệ lụy hôn nhân cận huyết thống ở tộc người Đan Lai

                                                                                                                                           (Lê Hằng)

           Những năm gần đây, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống ngày càng diễn biến phức tạp, dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở các huyện miền tây xứ Nghệ. Đáng báo động là ở tộc người Đan Lai nơi thượng nguồn Khe Khặng thuộc xã Môn Sơn huyện Con Cuông…

        19 tuổi, chị Lê Thị Hoá – bản Cò Pạt, xã Môn Sơn, huyện Con Cuông đã có 2 con. Tuy nhiên, đứa con đầu lòng được sinh ra khi Hoá mới 16 tuổi, chồng 17 tuổi đang bị bệnh bại não bẩm sinh.   

Trao đổi:

          PV: 2 em lấy nhau khi chưa đủ tuổi kết hôn thì gia đình có phản đối không ?

          Hóa: Có đồng ý.

           PV: Ở trong bản nhiều trường hợp kết hôn sớm như 2 em không ?

           Hóa: Đa phần là kết hôn khi chưa đủ tuổi. 

          PV: Sinh con bị bệnh như thế này em có nghĩ là do mình kết hôn sớm k ?

        Hóa: Nhiều nguyên nhân nhưng có phần là do kết hôm sớm, con hắn mới bị bệnh. Em cũng không biết làm răng cả.  

          Sống biệt lập trong rừng, nơi thượng nguồn khe Khặng, xã Môn Sơn, huyện Con Cuông, cả tộc người Đan Lai chỉ có 2 họ là họ Lê và họ La nên tình trạng kết hôn cận huyết thống diễn ra khá phổ biến, để lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Ví dụ như trường hợp chị Lê Thị Thảo lấy anh trong họ tộc khi chưa đủ tuổi kết hôn nên con trai đầu lòng năm nay đã gần 3 tuổi mà vẫn chưa biết nói:

        PV: Hai em lấy nhau khi mấy tuổi ?

       Thảo: em 16, chồng 17.

        PV: Hai em có quan hệ như thế nào ?

      Thảo: Bố anh Ngoan gọi bà nội em bằng o.

        PV: Sao không tìm hiểu để lấy người không họ hàng ?

        Thảo: Ở đây tách biệt nên em không có cơ hội ra ngoài tìm hiểu mà cũng không ai vô đây tìm hiểu cả.

        PV: Anh em lấy nhau em có thấy lo lắng cho con cái sau này không:

         Thảo: Có, em cũng thấy lo…

         Những năm qua, được sự quan tâm đầu tư của Nhà nước và sự hỗ trợ, giúp đỡ của các nhà hảo tâm, cuộc sống của tộc người Đan Lai ở thượng nguồn khe Khặng đã bớt đói nghèo, không còn cảnh quanh năm thiếu ăn, thiếu mặc. Theo bà Vi Thị Lý – Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Môn Sơn, huyện Con Cuông, chính quyền địa phương đã có nhiều biện pháp giáo dục, tuyên truyền…thế nhưng, bà con còn mang nặng hủ tục, đường xá xa xôi cách trở nên vẫn chưa ngăn được tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Nhiều em mới 13-14 tuổi đã lập gia đình. Không những vậy, một số còn kết hôn trong nội tộc khiến tuổi thọ thấp, trẻ em thì còi cọc, dị tật và chậm phát triển về trí tuệ.  Bà Vi Thị Lý  nói:

        Nguyên nhân ở đây thứ nhất là do sự thiếu hiểu biết. Thứ hai là do đặc thù kinh tế của người dân. Bởi vì 12, 13 tuổi không học tiếp nữa ở nhà. Bố mẹ cũng có dự định sắp xếp trước, sắp xếp cho con cháu để bố mẹ hoàn thành nghĩa vụ đến khi sinh con ra thì con cái không được khỏe mạnh di truyền các bệnh tật.

          Theo báo cáo của UBND huyện Con Cuông, tình trạng tảo hôn trên địa bàn huyện có xu hướng tăng dần. Từ năm 2011 đến năm 2016, huyện Con Cuông có 103 trường hợp, trong đó nữ giới chiếm đến 80%. Môn Sơn  là xã có tỷ lệ tảo hôn cao nhất với 51 trường hợp, chủ yếu là tộc người Đan Lai. Tỷ lệ các cặp lấy nhau trong anh em dòng tộc cũng khá nhiều. Đây là thực trạng đáng báo động, ảnh hưởng nghiêm trọng đến giống nòi và sự bảo tồn của tộc người Đan Lai./.