Tợơ bấc lang nâu, ma nuýh Xê Đăng đhị da ding Ngọc Linh, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam ta luôn xay truíh đoọng xợơng đắh t’nơơm Sâm Ngọc Linh lâng cơnh chắt váih âng t’nơơm za nươu chr’nắp pr’hắt bhlầng. Z’lấh bấc râu tr’xăl âng pleng k’tiếc, đhanuôr cung zư lêy t’nơơm sâm Ngọc Linh lâng bấc bhiệc bhrợ têng lalua ta níh nắc cơnh zư lêy crâng đoọng chóh sâm, zư lêy gen chr’nắp âng t’nơơm sâm,  bhrợ pa dưr pr’ặt tr’mông văn minh, liêm t’mêê đhị da ding Ngọc Linh… Lâng râu tin đươi âng ma nuýh Xê Đăng ting t’ngay ting k’rơ lấh mơ, cr’chăl đăn đâu, chính quyền tỉnh Quảng Nam cung cơnh chr’hoong Nam Trà My ơy lâng xoọc vêy bấc bh’rợ tr’nêng lalua ta níh đoọng pa dưr t’nơơm Sâm Ngọc Linh. Chr’nắp bhlầng, cóh bh’rợ Festival c’cir Quảng Nam g’lúh 6, g’lúh tr’nợơp bhiệc bhan Sâm da ding Ngọc Linh bơơn ta bhrợ têng đhị  chr’hoong Nam Trà My nắc bêl đoọng pa cắh pa dưr pr’dzoọng, chr’nắp t’nơơm Sâm đhị zr’lụ da ding k’coong Trà My.

          Sâm Ngọc Linh bơơn ma nuýh Xê Đăng đớc nắc t’nơơm “za nươu Giấu”. T’nơơm za nươu tiêng pr’hắt nâu nắc choom chắt váih đhị da ding dal lấh 1200m, cóh dứp gâm âng crâng gmrâng. Zập hecta Sâm Ngọc Linh tợơ lấh 5 c’moo, âng chô lấh 30 tỷ đồng. Tợơ bấc lang nâu, ma nuýh Xê Đăng pa tệêt g’bọ lâng Sâm Ngọc Linh.

          Ha dang cơnh c’moo 2014, prang chr’hoong Nam Trà My nắc vêy 110 pr’lọong chóh sâm đhị chr’val Trà Linh, nắc xoọc đâu ơy vêy lấh 900 pr’lọongh đong đhị 7 chr’val ặt cóh quy hoạch, zước chóh lấh 1.200ha. C’năl bhriêl choom âng đhanuôr cóh đâu ơy tr’xăl liêm ghít, năl zư lêy crâng, đươi dua đhăm k’tiếc cóh gâm âng crâng đoọng chóh sâm, t’bấc bh’nơơn bh’rợ, pa dưr ca van tợơ t’nơơm Sâm. Râu choom moon, cắh muy chóh Sâm z’lấh đha rựt, pa dưr ca van, nắc dzợ zúp đoọng ma nuýh Xê Đăng pa dưr dal c’năl cóh bhiệc zư lêy crâng, zư lêy cr’van crâng cóh da ding Ngọc Linh. T’coóh Hồ Văn Thể, Phó Chủ tịch UBND chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đọong năl:

          “Zập đong zêng vêy tivi, xe máy đoọng buôn lướt ra véch, bh’nơơn âng chô zập c’moo âng đhanuôr vel 2, vel 3, vel 4 tợơ 20 ức đồng nắc a tếh, đợ pr’lọong đong đha rựt cung xiêr tợơ 63% xiêr dzợ mơ 60%.”

          Choom moon, t’nơơm Sâm Ngọc Linh ơy âng chô rơơm kiêng xăl pr’ặt tr’mông cơnh liêm choom âng ma nuýh Xê Đăng đhị da ding k’coong Nam Trà My. Ting cơnh tin đươi âng ma nuýh Xê Đăng, râu ha dưr liêm k’rơ âng za nươu tiêng pr’hắt nâu, vêy c’rơ ga mắc lấh âng “Dang crâng-dang Sâm”. Lâng đoọng pa cắh loom t aníh lâng “dang crâng-dang sâm” nắc tước 3 c’moo muy chu, j’niêng “bhuốih crâng” âng ma nuýh Xê Đăng bơơn ta bhrợ têng. T’coóh Nguyễn Văn Xuyên, chr’val Trà Nam, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam moon:

          “Mọot c’xêê 1 nắc bhuốih crâng, 1 p’nong bé, 1 p’nong a’ọc, 1 p’nong a tứch, bhuốh dang crâng đoọng zước moọt c’moo t’mêê choom bhrợ têng cha, pr’ặt tr’mông ha dưr, bh’nơơn bh’rợ liêm dal. Lalăm bhuối c’lang đác, nắc bhuốih dang crâng, zước tợơ dang crâng, ta coóh bhươl poóh bhr’noóh, đha đhâm kiêng bhui har ắt cha ớh toong ri dưm cung choom, lướt tợơ vel nâu tước vel tốh ặt cha ớh bhiệc bhan.”

          Tợơ lang a hay ặt pa tệêt lâng crâng, zư lêy crâng đoọng vêy a vị cha, a doóh xập, đhanuuôr Xê Đăng đhị a ral da ding Ngọc Linh, chr’hoong Nam Trà My lêy crâng cơnh đong ặt za zưm âng đay. Nâu kêi, bêl t’nơơm Sâm Ngọc Linh xoọc bhrợ váih c’lâng pa dưr ca van, nắc crâng ting chr’nắp liêm lấh mơ lâng đhanuôr Xê Đăng. Loom luônh apêê ting bhui har lấh mơ, bêl j’niêng bhuốih a bhô dang, bhuốih “dang crâng” bơơn ta bhrợ pa dưr lâng t’moọt ooy bh’rợ bha lầng đhị bhiệc bhan Sâm k’tiếc k’ruung g’lúh tr’nợơp bơơn ta bhrợ têng moọt c’xêê 6 nâu đhị chr’hoong Nam Trà My.

          Đọong bhrợ têng liêm choom 7 bh’rợ pazêng: T’pấh biểu tượng Sâm ga mắc tợơ da ding Ngọc Linh; Xay moon quyết định t’nơơm Sâm Ngọc Linh nắc pr’đươi âng k’tiếc k’ruung; pa cắh bộ tem bưu chính Sâm Ngọc Linh-Sâm Việt Nam; hội chợ thương mại Sâm Ngọc Linh; Tr’thi Sâm Ngọc Linh; Pa cắh hình ảnh Sâm Ngọc Linh; Hội thảo khoa học đắh zư lêy lâng pa dưr Sâm Ngọc Linh…, chr’hoong Nam Trà My ơy pa zay xay bhrợ bhiệc ra văng đoọng pa cắh hình ảnh zr’lụ k’tiếc, acoon manuýh Nam Trà My, t’nơơm Sâm Ngọc Linh âng đhanuôr Xê Đăng tước lâng apêê pr’zợc cóh k’tiếc k’ruung hêê lâng đắh k’tiếc k’ruung lơơng. T’coóh Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đoọng năl:

          “N’đhơ nâu đoo  nắc bhiệc bhan tr’nợơp âng Sâm da ding Ngọc Linh đhị chr’hoong Nam Trà My, ha dợ chr’nắp bhlầng nắc đhanuôr zi năl ghít bhiệc nâu, tr’nợơp nắc vêy bhiệc bhan pazêng đhanuôr ting pấh lứch loom luônh, bêl vêy bhiệc bhan nắc đhanuôr cung năl nắc bêl đoọng đơơng pa cắh râu liêm choom bhlầng âng vel đong, k’tiếc k’ruung, chr’nắp bhlầng nắc pa cắh Sâm da ding Ngọc Linh đhị chr’hoong âng zi, đhanuôr cung năl bhiệc bhan Sâm nâu nắc pr’đợơ đoọng t’mooi vêy năl zập zêng lấh mơ đăh chr’nắp đươi dua cung cơnh chr’nắp za nươu, c’rơ âng t’nơơm Sâm Ngọc Linh đơơng chô đoọng ha ma nuýh hêê.”

          Bhiệc bhan Sâm da ding Ngọc Linh g’lúh tr’nợơp c’moo 2017 nắc ta bhrợ têng tợơ t’ngay 10 tước 13/6 ha y. Nâu đoo nắc bêl đoọng chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam pa cắh  hình ảnh, chr’nắp Sâm Ngọc Linh, đh’rứah nắc bêl đoọng t’mooi cóh k’tiếc k’ruung hêê lâng đắh k’tiếc k’ruung lơơng năl ghít lấh mơ chr’nắp văn hoá ma nuýh Xê Đăng cung cơnh pazêng râu chr’nắp pr’hay ooy Sâm da ding Ngọc Linh./.

HUYỀN THOẠI SÂM NGỌC LINH

TẤN SỸ

                  Từ bao đời nay, người Xê Đăng ở núi Ngọc Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam vẫn thường kể cho nhau nghe về huyền thoại cây Sâm Ngọc Linh và sự sinh tồn của loài dược liệu quý hiếm này. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, bà con vẫn bảo vệ cây Sâm Ngọc Linh bằng nhiều việc làm cụ thể như giữ rừng để trồng Sâm, bảo vệ nguồn ghen quý của cây Sâm, xây dựng cuộc sống văn minh, tiến bộ nơi đỉnh Ngọc Linh…Và niềm tin của người Xê Đăng ngày càng trở nên mãnh liệt hơn, khi thời gian gần đây, chính quyền tỉnh Quảng Nam cũng như huyện Nam Trà My đã và đang có nhiều hoạt động thiết thực để phát triển Sâm Ngọc Linh. Đặc biệt, trong hành trình Fecstival Di sản Quảng Nam lần thứ 6, lần đầu tiên lễ hội Sâm Núi Ngọc Linh được tổ chức tại huyện Nam Trà My sẽ là cơ hội để quảng bá hình ảnh, thương hiệu cây Sâm ở vùng cao Trà My.

        Sâm Ngọc Linh được người Xê Đăng gọi là cây “Thuốc Giấu”. Loài dược liệu quý hiếm này chỉ thích hợp ở độ cao trên 1200m, nằm dưới tán rừng già bao phủ. Mỗi héc ta Sâm Ngọc Linh sau 5 năm, cho thu nhập không dưới 30 tỷ đồng. Từ bao đời nay, người Xê Đăng gắn bó mật thiết với Sâm Ngọc Linh.

Nếu như năm 2014, toàn huyện Nam Trà My chỉ có 110 hộ trồng sâm ở xã Trà Linh, thì hiện đã có 900 hộ tại bảy xã nằm trong quy hoạch, đăng ký trồng trên diện tích 1.200 ha. Nhận thức của người dân nơi đây thay đổi rõ rệt, biết giữ rừng, tận dụng diện tích đất dưới tán rừng trồng sâm nhằm tăng thu nhập, làm giàu từ cây Sâm. Điều đáng nói, không chỉ trồng Sâm thoát nghèo, làm giàu, mà còn giúp người Xê Đăng nâng cao ý thức trong bảo vệ rừng, giữ gìn nguồn tài nguyên rừng phong phú trên đĩnh Ngọc Linh. Ông Hồ Văn Thể, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết:

       Mỗi nhà đều có ti vi, xe máy để thuận tiện việc đi lại, thu nhập bình quân mỗi năm của bà con thôn 2, thôn 3, thôn 4 từ 20 triệu đồng trở lên, tỷ lệ hộ nghèo cũng giảm từ 63% xuống còn dưới 60%.

      Có thể nói, cây Sâm Ngọc Linh đã mang lại giấc mơ đổi đời cho người Xê Đăng ở vùng núi cao Nam Trà My. Theo quan niệm tín ngưỡng của người Xê Đăng, sự hồi sinh mạnh mẽ của loài dược liệu quý hiếm này, có vai trò rất lớn của “Thần Rừng-Thần Sâm”. Và để tỏ lòng thành với “Thần Rừng-Thần Sâm” cứ  3 năm một lần, nghi thức “cúng rừng” của người Xê Đăng lại diễn ra. Già làng Nguyễn Văn Xuyên, xã Trà Nam, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam nói:

        Thường thường vào tháng 1 sẽ cúng thần rừng, 1 con dê, 1 con heo, 1 con gà, cúng thần rừng để xin bước vào năm mới làm ăn được, kinh tế, đời sống, lúa mùa trúng. Trước khi cúng máng nước, phải cúng thần rừng, xin thần núi, chủ làng tổ chức đánh thanh la, thanh niên ưng vui chơi cả đêm cũng được, đi đến nóc này, nóc kia thể hiện ngày hội vui.

            Bao đời gắn bó với rừng, giữ rừng để có cơm no, áo ấm, bà con Xê Đăng ở chân núi Ngọc Linh, huyện Nam Trà My coi rừng như mái nhà chung của mình. Giờ đây, khi cây Sâm Ngọc Linh đang mở ra cơ hội làm giàu, thì rừng càng có ý nghĩa quan trọng với cộng đồng người Xê Đăng. Và cái bụng họ càng vui hơn, khi nghi thức tâm linh, cúng “thần rừng” được phục dựng và đưa vào chương trình chính tại Lễ hội Sâm quốc gia lần đầu tiên  được tổ chức vào tháng 6 này ở huyện Nam Trà My.

            Để tổ chức thành công 7 sự kiện gồm: Rước biểu tượng Sâm khổng lồ từ chân núi Ngọc Linh; Công bố quyết định cây Sâm Ngọc Linh là sản phẩm quốc gia; phát hành đặc biệt bộ tem bưu chính Sâm Ngọc Linh-Sâm Việt Nam; hội chợ thương mại Sâm Ngọc Linh; Hội thi Sâm Ngọc Linh; Trưng bày hình ảnh Sâm Ngọc Linh; Hội thảo khoa học về bảo tồn phát triển Sâm Ngọc Linh..., huyện Nam Trà My đã tích cực triển khai công tác chuẩn bị để quảng bá hình ảnh vùng đất con người Nam Trà My, cây Sâm Ngọc Linh của đồng bào Xê Đăng đến với bạn bè trong và ngoài nước. Ông Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết:

     Mặc dù đây là lễ hội lần đầu tiên Sâm núi Ngọc Linh tại huyện Nam Trà My, nhưng quan trọng nhất là người dân chúng tôi nhận thức rất rõ việc này, đầu tiên khi có lễ hội toàn dân tham gia một cách nhiệt tình, khi có lễ hội thì người dân cũng nhận thức được đây là dịp rất tốt để quảng bá quê hương đất nước, đặc biệt là quảng bá Sâm núi Ngọc Linh tại huyện chúng tôi, người dân cũng nhận thức lễ hội Sâm này là điều kiện để du khách có khả năng nhận biết đầy đủ hơn về giá trị sử dụng cũng như giá trị dược liệu, sức khỏe mà cây Sâm Ngọc Linh đem tới cho con người chúng ta.

       Lễ hội Sâm Núi Ngọc Linh lần thứ nhất năm 2017  diễn ra từ ngày 10 đến 13/6 tới. Đây là cơ hội để huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam quảng bá hình ảnh, thương hiệu cây Sâm Ngọc Linh, đồng thời là dịp để du khách trong và ngoài nước hiểu hơn về bản sắc văn hóa tộc người Xê Đăng, cũng như những huyền thoại về Sâm núi Ngọc Linh./.