Đhị đâu đanh 49 c’moo, moọt t’ngay 16-3-1968, muy đơn vị quân viễn chinh Mỹ âi bhrợ g’lúh lêêng c’chêệt da dô đhị chr’val Tịnh Khê, chr’hoong Sơn Tịnh ( nâu câi nắc chr’val Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi). G’lúh lêêng c’chêệt da dô n’nắc bơơn năl tước cơnh lâng đh’nớc lêêng c’chêệt da dông Sơn Mỹ cắh cậ g’lúh lêêng c’chêệt da dô Mỹ Lai cơnh ặt đhộ muy băng bh’rêy ngân bêl 504 đha nuôr da dô crêê ta lêêng c’chêệt cắh mơ đanh.

     “Đợ c’léh n’nâu âi bhrợ ha cu ha der loom. Acu lêy k’pân ga hớt đhị râu mốp lệt n’nắc. N’đhơ cơnh đêếc, nắc choom năl, vêy pa bhlâng bấc ma nứih Mỹ lâng n’đhơ lính Mỹ âi gung dưr xay moon pa đhêy g’lúh zêl pănh n’nâu. Vêy dâng 58 r’bhâu lính Mỹ âi lấh chêệt cóh g’lúh zêl pănh nắc apêê đoo cắh bơơn năl… Bấc đha nuôr da dô nắc đợ ma nứih crêê ặt zâng lâng râu mốp lệt n’nắc. Nhăn cảm ơn zấp ngai âi pa cắh cớ ha zi hay đợ râu âi dưr váih đhị vel n’nâu…”

     Nâu đoo nắc đợ râu xay moon âng Janine Di Giovanni, phóng viên ma nứih Italia âng tạp chí Sunday Times, Luân Đôn, k’tiếc k’tiếc Anh xrắ đớc cóh bha ar ta đớc bêl booi moọt lum lêy Zr’lụ c’léh Sơn Mỹ.

    Đơớh ra diu t’ngay 16/3/1968, muy c’bhúh quân đội Hoa Kỳ xơợng bhrợ g’lúh lướt prúh zêl apêê c’bhúh Việt Cộng đhị vel Hồng, chr’val Tịnh Khê, chr’hoong Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi ( nâu câi nắc chr’val Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi). Binh lính Hoa Kỳ âi đơợ đươn, bhrợ z’nắh đha nuôr da dô, bấc nắc pân đil p’niên k’tứi lâng ma nứih t’coóh xang nắc panh c’chêệt, óch roóh đong xang lâng lêêng c’chêệt bh’năn… Bhrợ têng cơnh xươl bhri n’nâu nắc muy pa đhêy bêl muy c’bhúh lính Mỹ tơợ muy bêệ bhuông păr trực thăng quân sự âng Hoa Kỳ tước cha groong. 504 cha nắc đha nuôr da dô crêê ta lêêng c’chêệt, cóh đêếc vêy 182 pân đil, 173 p’niên k’tứi, 60 t’coóh t’grắh, 24 pr’loọng đong crêê lêêng liêm xil, 247 đhr’nong đong crêê ta óch ró cát zêng…

    C’moo 1978, Zr’lụ c’léh sơn Mỹ bơơn bhrợ têng đhị vel Hồng, chr’val Tịnh Khê, chr’hoong Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi ( nâu câi nắc chr’val Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi) đoọng hay chơớc 504 cha nắc đha nuôr da dô lấh c’lâm chêệt đhị g’lúh lêêng c’chêệt cắh ma loom ma nứih, đh’rứah lâng đoọng hay chơớ muy cóh bấc ơl bh’rợ lệt chêr âng đế quốc Mỹ cóh g’lúh tông pay k’tiếc k’ruung Việt Nam hêê. Cơnh lâng đhăm bhứah 2,4 ha, bấc c’kir bơơn zư đớc, bhrợ pa dưr cớ cơnh bha nụ c’kir ruộng t’coóh Nhiều, tháp đương goon, nang chr’nóh t’coóh Phạm Minh, nang chr’nóh t’coóh Phạm Hội, boọng zêl pháo âng pr’loọng đong apêê t’coóh Lý Lệ, Ngô Mân đhị vel Cổ Lũy ( bha nụ Mỹ Hội), apêê c’kir ping xal tập za zum apêê ngai crêê ta c’chêệt… Zr’lụ C’kir Sơn Mỹ âi bơơn Bộ Văn hóa- Thông tin ra pặ đớc nắc c’kir chr’nắp bhlâng. Xoọc đâu, zr’lụ c’kir c’léh Sơn Mỹ âi bơơn bhrợ pa liêm bấc zr’lụ, cơnh đong pa căh, tượng đài, tang nang chr’nóh… Zr’lụ C’léh Sơn Mỹ bơơn Bộ Văn hóa- Thể thao lâng Du lịch xay moon nắc C’kir k’tiếc k’ruung moọt c’moo 1979 lâng tước c’moo 2002, Zr’lụ c’léh n’nâu bơơn xay moon nắc C’kir k’tiếc k’ruung chr’nắp bhlâng.

    Nâu câi, tước lum lêy zr’lụ c’léh Sơn Mỹ, t’mooi cắh choom cắh pa đhêy đhị tượng đài hay chơớ đoọng tr’pác đợ râu ca ay loom  đh’rứah lâng râu ca er da dô đhị râu cr’chêệt xr’dô cắh cơnh âng đha nuôr cóh đâu. Booi lum đong C’léh, t’mooi dzợ bơơn lêy đợ cha nụp g’lúh lêêng c’chêệt bơơn phóng viên quân đội Mỹ, Ronald Haeberle zư đớc. Đợ pr’đươi pr’dua záp t’ngay âng đha nuôr cơnh bêệ a pướih ty, a doóh, dép pa tước bêệ chr’nóh xóc… công dzợ tân léh léh cha rắh. T’coóh John Keir t’mooi ma nứih Anh pa bhlâng ha der loom xang bêl lêy đợ đh’năng phim tư liệu lâng bơơn lêy đợ cha nụp, c’kir đhị zr’lụ c’léh Sơn Mỹ: “Acu pa bhlâng ha der loom đhị apêê cha nụp cóh đâu. Pa bhlâng bấc ngai crêê ta lêêng c’chêệt, vêy bấc pân đil lâng acoon p’niên. Bấc cha nụp n’nâu bhrợ ha cu năl lấh ooy g’lúh zêl prúh âng quân đội Mỹ cóh Việt Nam. Pa bhlâng da dô. Rơơm kiêng nắc doó dzợ vêy p’xoọng đợ râu mốp lệt dưr váih cóh zấp đhị cóh bha lang k’tiếc.”

    Chô lum zr’lụ c’léh Sơn Mỹ apêê t’ngay n’nâu, p’căn Bùi Thị Phụng, ặt cóh chr’hoong Bình Sơn cắh mặ k’đhơợng đác mắt: “Lêy đợ cha nụp n’nâu acu lêy k’ay a bhlang loom. Lêy đợ apêê lấh c’lâm chêệt da dô bhlâng, cắh mặ xay moon lứch loom, lêy k’er bhlâng.”

A moó Phan Thị Vân Kiều, muy cóh bấc ngai xay moon đoọng ha t’mooi pa bhrợ đănh đhị zr’lụ c’léh Sơn Mỹ đoọng năl: T’mooi tước lum Sơn Mỹ pa zêng bấc ngai lâng bấc k’tiếc k’ruung. Pa bhlâng nắc, cóh đêếc vêy bấc ma nứih Mỹ tước đâu pa cắh râu da dô cơnh lâng ca ay loom âng đha nuôr Việt Nam cóh apêê c’moo c’xêê zêl prúh a rập a bhuy. Bấc cựu chiến binh Mỹ cắh vêy muy chu a năm chơớc tước chiến trường ahay đoọng pa cắh loom hay hoọng loom lâng ca văr râu  yêm têêm cóh loom luônh… “Ma nứih k’tiếc k’ruung n’lơơng tước Việt Nam nắc Sơn Mỹ - Mỹ Lai nắc muy đhị cắh choom cắh tước lum lêy. N’đhơ apêê tước tơợ Hoa Kỳ, châu Âu, châu Úc lâng n’dhơ châu Á apêê đoo pa bhlâng chắp kiêng đhị đâu. Bêl xay trúih lâng apêê đoo, acu buôn t’moóh: t’ngay n’nắc, apêê vêy năl tước đhị đâu cắh? Apêê đoo moon, t’ngay đêếc cóh k’tiếc k’ruung zi, bêl xay moon đhị báo chí, azi glúh biểu tình bhrơợng bhlâng. Tu cơnh đêếc bêl tước Việt Nam, azi nắc chơớc tước đhăm k’tiếc n’nâu.”

     Âi 49 c’moo lấh đanh dáp tơợ t’ngay dưr váih g’lúh lêêng c’chêệt k’pân ga hớt cóh vel Hồng, chr’val Tịnh Khê ( 16/3/1968-16/3/2017), đhị râu ca ay loom công dzợ ặt đhộ cóh loom luônh ma nứih ma mông lâng lang ca coon cha chau âng apêê ngai crêê ta lêêng c’chêệt. Nắc muy ngai dzợ pr’đoọng ma mông xang g’lúh lêêng c’chêệt, zấp bêl hay tước g’lúh n’nắc, t’coóh Phạm Thành Công, Giám đốc zr’lụ C’léh Sơn Mỹ nắc cắh mặ k’đhơợng đác măt…. C’moo 2016, crêê bêl hay tước 48 c’moo lêêng c’chệêt Sơn Mỹ, t’coóh Phạm Thành Công âi xrắ đớc râu hay knoọ âng lang đay đhị bha ar “ Ma nứih dzợ năl ghít x’ría tơợ vel Hồng”. nâu đoo nắc pr’hêl chr’nắp đoọng ha lang t’tun lâng t’mooi zấp n’đắh tước lum lêy zr’lụ Bảo tàng C’léh Sơn Mỹ choom tr’pác đợ râu ca ay loom, bil bal đh’rứah lâng ma nứih xrắ, công cơnh pa chô đợ pr’học lịch sử ooy râu zr’nắh xr’dô âng chiến tranh, tơợ đêếc nắc bh’nhăn chắp hơnh yêm teêm lấh mơ…. T’coóh Phạm Thành Công xay moon: “N’jứah nắc muy cha nắc crêê ta znắh, n’jứah nắc muy cán bộ k’đhơợng lêy, acu vêy pang ra, cắh yêm ặt tợt nắc pa bhlâng rơơm kiêng zấp cấp bh’cộ tơợ trung ương tước vel đong choom k’rang tước lấh mơ c’kir lịch sử mốp lệt chêr chiến tranh n’nâu, pa bhlâng nắc bh’rợ pa liêm, bhr’lậ pa dưr đoọng zr’lụ c’léh n’nâu ma mơ  lâng apêê c’kir lịch dử cóh k’tiếc k’ruung…”

    Zấp c’moo, crêê moọt t’ngay 16/3, đoọng hay chơớ 504 cha nắc đha nuôr Sơn Mỹ da dô, đhị zr’lụ C’léh Sơn Mỹ, chr’val Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi bhrợ têng ặt hương hay chơớ đợ apêê ngai lấh chêệt bil lâng đh’rứah ca văr muy bha lang k’tiếc yêm têêm./.

KÝ ỨC SƠN MỸ

PV Vinh Thông

     Cách đây 49 năm, vào ngày 16-3-1968, một đơn vị quân viễn chinh Mỹ đã gây ra vụ thảm sát tại xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh nay là xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi. Vụ thảm sát ấy được biết đến với tên gọi Thảm sát Sơn Mỹ hay vụ thảm sát Mỹ Lai,  như hằn sâu một vết thương lớn khi 504 đồng bào vô tội bị cướp đi mạng sống.

    “Những chứng tích này đã làm tôi xúc động mạnh. Tôi thấy kinh hoàng trước sự tàn ác khủng khiếp đó. Tuy nhiên cần phải nhớ rằng, có rất nhiều người Mỹ và cả lính Mỹ đã phản đối cuộc chiến tranh này. Có khoảng 58 ngàn lính Mỹ đã bị chết trong cuộc chiến mà họ không thấu hiểu… Những người dân vô tội luôn là nạn nhân của sự tàn bạo và tồi tệ đó. Xin cảm ơn tất cả đã gợi lại cho chúng tôi nhớ lại những gì đã xảy ra tại ngôi làng này…”. Đây là những cảm xúc của ông Janine Di Giovanni, phóng viên người Italia của  tạp chí Suday Times, Luân Đôn, nước Anh  ghi lại trong cuốn bút tích khi viếng thăm Khu chứng tích Sơn Mỹ.

     Rạng sáng ngày 16-3-1968, một lực lượng quân đội Hoa Kỳ thực hiện cuộc hành quân truy quét các lực lượng Việt Cộng tại làng Hồng, xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi nay là xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi. Binh lính Hoa Kỳ đã dồn dân thường, phần lớn là phụ nữ, trẻ em và người già lại rồi tiến hành xả súng bắn, đốt cháy nhà cửa và giết hại gia súc… Hành động điên cuồng này chỉ dừng lại khi một nhóm lính Mỹ từ một máy bay trực thăng quân sự của Hoa Kỳ can thiệp. 504 dân thường vô tội bị sát hại dã man, trong đó có 182 phụ nữ, 173 trẻ em, 60 cụ già, 24 gia đình bị giết sạch, 247 ngôi nhà bị thiêu rụi…

Năm 1978, khu chứng tích Sơn Mỹ được xây dựng tại làng Hồng, xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh, nay là xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi để tưởng niệm 504 người dân vô tội đã nằm xuống trong cuộc thảm sát phi nhân tính, đồng thời cũng để ghi nhớ một trong muôn vàn tội ác của đế quốc Mỹ trong cuộc chiến xâm lược Việt Nam. Với diện tích 2,4 ha, nhiều di tích gốc được bảo tồn, phục dựng như cụm di tích ruộng ông Nhiều, tháp canh, vườn ông Phạm Minh, vườn ông Phạm Hội, hầm chống pháo của gia đình các ông Lý Lệ, Ngô Mân tại thôn Cổ Lũy (xóm Mỹ Hội), các di tích mộ tập thể chôn các nạn nhân vụ thảm sát… Khu Chứng tích Sơn Mỹ đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng là di tích đặc biệt quan trọng. Hiện nay, khu chứng tích Sơn Mỹ đã được đầu tư tôn tạo nhiều hạng mục, như nhà trưng bày, tượng đài, sân vườn… Khu Chứng tích Sơn Mỹ được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích quốc gia vào năm 1979 và đến năm 2002, Khu Chứng tích này được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt.

     Ngày nay, đến thăm khu chứng tích Sơn Mỹ, du khách không thể không dừng chân trước tượng đài kỷ niệm để chia sẻ nổi đau cùng sự cảm thông trước cái chết đầy oan khuất của những người dân lành vô tội. Ghé thăm Nhà Chứng tích, du khách còn được tận mắt chứng kiến những hình ảnh vụ thảm sát được phóng viên quân đội Mỹ, Ronald Haeberle ghi lại. Những vật dụng thường ngày của người dân như chiếc mâm cũ, cái áo, đôi dép đến chiếc kẹp tóc…vẫn còn lỗ chỗ vết đạn. Ông John Keir, du khách người Anh rất xúc động sau khi xem những thước phim tư liệu và tận mắt chứng kiến những hình ảnh, hiện vật tại khu Chứng tích Sơn Mỹ. “Tôi rất xúc động trước những hình ảnh tại đây. Rất nhiều người đã bị giết hại, có nhiều phụ nữ và trẻ em. Những hình ảnh này làm tôi hiểu hơn về cuộc chiến tranh của quân đội Mỹ ở Việt Nam. Rất thảm khốc. Mong rằng sẽ không có thêm những tội ác xảy ra ở bất kỳ nơi đâu trên thế giới.”

     Về thăm khu chứng tích Sơn Mỹ những ngày này, bà Bùi Thị Phụng, ở huyện Bình Sơn không cầm được nước mắt: “Xem những hình ảnh này mình thấy xót xa trong lòng. Thấy những người nằm xuống mình xót xa lắm, không thể diễn tả nỗi. Nhìn thấy mình đau lòng lắm.”

     Chị Phan Thị Vân Kiều, một trong những hướng dẫn viên làm việc lâu năm tại khu Chứng tích Sơn Mỹ cho biết: Khách đến thăm Sơn Mỹ gồm nhiều thành phần và nhiều quốc tịch. Đặc biệt, trong số đó có nhiều người Mỹ đến đây như bày tỏ sự cảm thông với những nỗi đau của người Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh. Nhiều cựu chiến binh Mỹ không chỉ một lần tìm về lại chiến trường xưa để tỏ lòng sám hối và cầu mong sự thanh thản bình yên trong tâm hồn… “Người nước ngoài khi đến Việt Nam thì Sơn Mỹ- mỹ Lai là một nơi không thể không đến thăm. Cả những người đến từ Hoa Kỳ, châu Âu, châu Úc và cả châu Á họ đều rất tâm đắc với nơi này. Khi hướng dẫn cho họ, tôi thường hỏi: ngyà đó ông, bag có biết về nơi này không? Họ bảo rằng, ngày đó ở nước chúng tôi, khi bị phanh phui qua báo chí, chúng tôi xuống đường biểu tình rất mạnh mẽ. Vậy nên khi đến Việt Nam, chúng tôi phải tìm tới mảnh đất này.”

      Đã 49 năm trôi qua kể từ ngày xảy ra vụ thảm sát kinh hoàng ở làng Hồng, xã Tịnh Khê (16/3/1968 - 16/3/2017), nỗi đau thương vẫn còn đó trong tâm trí những người sống sót sau vụ thảm sát và thế hệ con cháu của những nạn nhân. Là một nhân chứng còn sống sót sau vụ thảm sát, mỗi lần nhớ lại cảnh đau lòng năm xưa, ông Phạm Thành Công, Giám đốc khu Chứng tích Sơn Mỹ lại trào dâng nỗi xót thương… Năm 2016, đúng vào dịp kỷ niệm 48 năm thảm sát Sơn Mỹ, ông Phạm Thành Công đã ghi lại ký ức của cuộc đời mình qua cuốn sách "Chứng nhân còn lại từ làng Hồng".  Đây là tư liệu quý giá để thế hệ mai sau và du khách trong và ngoài nước đến tham quan khu Bảo tàng Chứng tích Sơn Mỹ có thể sẻ chia những đau thương, mất mát cùng tác giả, cũng như rút ra những bài học lịch sử về sự khốc liệt của chiến tranh, từ đó thêm trân quý hòa bình… Ông Phạm Thành Công tâm sự: “Vừa là một nạn nhân, vừa là một cán bộ quản lý, tôi có băn khoăn, trăn trở là rất mong các cấp lãnh đạo từ trung ương đến địa phương cần lưu tâm hơn nữa đến di tích lịch sử tội ác chiến tranh này, nhất là việc trùng tu, tôn tạo để khu chứng tích này ngang tầm với các di tích lịch sử trong nước…”

     Hàng năm, đúng vào ngày 16/3, để tưởng nhớ 504 người dân Sơn Mỹ vô tội, tại Khu chứng tích Sơn Mỹ, xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi long trọng tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm những nạn nhân đã khuất và cùng cầu mong một thế giới hòa bình./.