“Sâm Ngọc Linh bơơn lêy nắc pr’đươi chr’nắp bhlầng âng ngành za nươu Việt Nam”- nắc đoo boóp p’rá xay moon ghít âng Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đhị Hội nghị trực tuyến prang k’tiếc k’ruung đắh pa dưr za nươu Việt Namk ta bhrợ têng đhị thành phố Lào Cai t’mêê đâu. Cóh bh’rợ Festival Quảng Nam c’lâng c’cir 2017, g’lúh tr’nợơp bhiệc bhan sâm lâng đh’nớc “Huyền thoại Ngọc Linh” bơơn ta bhrợ têng đoọng pa cắh, xay moon bh’rợ zư lêy gen za nươu pa bhlầng pr’hắt chr’nắp đhị zr’lụ chóh sâm- chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Xay moon âng Hoài Nam PV Đài TNVN.

          Đhanuôr Xê Đăng đhị chr’hoong da ding k’coong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đớc sâm Ngọc Linh nắc t’nơơm za nươu giấu, nắc “za nươu tiêng bhlầng”. Tu, sâm Ngọc Linh vêy pazêng râu chr’nắp pr’hay zúp đoọng ha pêê zập c’rơ đoọng ặt ma mông đhị crâng k’coong zr’nắh k’đháp đhị k’ra bhầu c’moo hay. Pazêng riáh, a xậ, pur, cr’liêng zêng apêê  chếêc k’rong câl lâng chr’nắp dal bhlầng. Lâng pur sâm Ngọc Linh dzợ t’mêê đhị bhươn sâm chr’nắp pa câl tợơ 100-500 ức đồng/1kg lêy ting c’moo đanh ta chóh. Chóh bhrợ sâm k’nặ 40 c’moo hay, t’coóh Hồ Văn Du ặt đhị chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My xoọc vêy 1ha crâng chóh sâm, tợơ lấh 5-7 c’moo nắc vêy âng chô 30-60 tỉ đồng ma mơ lâng 2 ức đô la Mỹ:

          Sâm nắc t’nơơm za nươu chr’nắp tiêng bhlầng. Ha dang đhanuôr năl, chắp kiêng chóh bhrợ sâm nắc đấh ta bil ha ul pa xiêr đha rựt.”

          Sâm Ngọc Linh nắc za nươu chắt váih cóh crâng da ding. Sâm choom chắt váih cóh dứp gâm âng crâng gmrâng oó đoọng za al p’răng, đươi dua râu liêm choom âng crâng đoọng k’rong đớc chr’nắp liêm âng t’nơơm za nươu pr’hắt lâng ma mông liêm cóh crâng đươi râu laliêm âng thực bì crâng. Ta bhứah zr’lụ chóh sâm cung cơnh ta bhứah pa ghít bh’rợ zư lêy crâng. Đhanuôr Xê Đăng, Ca Dong đhị chr’hoong Nam Trà My, zr’lụ dâm prang da ding Ngọc Linh ta luôn zư lêy crâng. Apêê đớc luật lalay đoọng tọom ngân bhlầng ngai pa hư crâng bhrợ têng ha rêê.

          Cóh bha lang k’tiếc cung vêy bấc râu sâm chr’nắp pr’hắt cơnh: sâm Hàn Quốc, sâm Mỹ, sâm Nhật… lâng râu pa liêm c’rơ tr’mông bơơn ngai đươi dua. Ha dợ sâm Ngọc Linh nắc râu chr’nắp liêm lalay. Ting cơnh apêê đong khoa học bha lang k’tiếc xay moon, cóh pur, t’nơơm bha lâng lâng a xậ sâm Ngọc Linh vêy đợ chất Saponin bấc lấh mơ apêê sâm lơơng. Sâm nâu cắh muy t’bhlầng c’rơ nắc dzợ choom pa zưm lâng za nươu lơơng, pa dứah bấc râu cr’ay. Phó Giáo sư-Tiến sĩ Trần Công Luận ma nuýh ơy 30 c’moo pa chắp lêy t’nơơm sâm Ngọc Linh moon ghít, sâm Ngọc Linh nâu kêi nắc r’pặ ooy 5 k’bhúh sâm chr’nắp pr’ặt bhlầng vêy pr’đươi chr’nắp bhlầng cóh bha lang k’tiếc:

          “Tước nâu kêi, cắh vêy đoo sâm cóh bha lang k’tiếc đoọng lêy, vêy thành phần Saponin râu liêm choom bhlầng vêy bấc cóh sâm moon za zưm mơ sâm Ngọc Linh. Tước nâu kêi, nắc ơy r’pặ lâng năl ghít pr’đhang tước 53 hợp chất Saponin vêy cóh sâm ta chóh cóh dứp k’tiếc nắc đoo ríah, pur âng sâm Việt Nam.

          Đề án k’tiếc k’ruung đắh zư lêy lâng pa dưr sâm tơơm ríah Ngọc Linh nắc ơy bơơn Chính phủ đươi xợơng. Tỉnh Quảng Nam lâng chr’hoong Nam Trà My cung đấh pa cắh bấc cơ chế liêm choom, buôn bhlầng đoọng t’pấh  môi trường chóh sâm, zên vặ đoọng chóh sâm, t’nơơm m’ma… nắc ơy bơơn đhanuôr lâng doanh nghiệp pa zay ting pấh. K’zệt r’bhầu hecta crâng gmrâng nâu kêi nắc ơy vêy c’la, bơơn ta zư lêy ghít liêm. Đhị chr’hoong Nam Trà My, k’zệt r’bhầu pr’lọong đong đhanuôr ơy tệêt pa zưm ting k’bhúh bhrợ t’váih k’ha riêng zr’lụ chóh sâm cóh gâm âng crâng gmrâng. C’rơ t’pấh âng sâm Ngọc Linh đh’rứah lâng cơ chế t’pấh liêm choom  âng vel đong cung cơnh t’pấh bấc doanh nghiệp đấc ooy Nam Trà My chếêc lêy, pa tệêt pa zưm k’rong bhrợ têng. Xọoc đâu vêy 6 doanh nghiệp bơơn tỉnh đoọng lêy cha mệêt cóh đhăm lấh 1.500ha môi trường crâng lâng đấh loon đoọng k’ra bhầu tỷ đồng đoọng chóh sâm. Đh’rứah gr’họot moon nắc pa tệêt lâng doanh nghiệp bhrợ têng đong máy  bhrợ têng đhị zr’lụ Ngọc Linh đoọng pa dzoóc chr’nắp liêm, zập c’rơ tr’zệêng cóh thị trường. Giáo sư-Tiến sĩ Nguyễn Lân Hùng, Tổng Thư ký apêê Hội sinh học Việt Nam đoọng năl:

          “Azi nắc lêy chớih pazêng pazêng đoo doanh nghiệp liêm choom đoọng pa zưm đh’rứah lâng đhanuôr bhrợ têng, nắclêy sâm Ngọc Linh cắh muy tr’haanh đhị k’tiếc k’ruung hêê nắc dzợ cóh prang bha lang k’tiếc.”

          Cóh g’lúh pa bhrợ đhị zr’lụ chóh sâm Ngọc Linh âng chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, Bộ trưởng Bộ Khoa học lâng Công nghệ Chu Ngọc Anh xay moon liêm dal râu pa zay âng tỉnh Quảng Nam lâng chr’hoong Nam Trà My cóh bhiệc zư lêy gen chr’nắp pr’hắt âng sâm Ngọc Linh:

          “Chóh lâng pa dưr sâm Ngọc Linh đhị gâm âng crâng gmrâng n’jứah zúp đoọng t’váih chr’nắp liêm dal, pa dưr pr’ặt tr’mông âng đhanuôr. N’jứah nắc zư lêy môi trường, zư lêy crâng liêm choom. Tợơ đếêc, a hêê nắc vêy c’lâng liêm chr’nắp cóh bhiệc bhrợ pa dưr nhâm mâng.”

          Cục sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học lâng Công nghệ ơy pa cắh k’đhợơng địa lý Ngọc Linh đoọng ha pr’đươi pur sâm  đoọng moon ghít râu tr’haanh lâng bh’nơơn chr’nắp âng sâm Ngọc Linh. T’mêê đâu, Thủ tướng Chính phủ ơy ký quyết định xay moon sâm Ngọc Linh nắc pr’đươi âng k’tiếc k’ruung. Nâu đoo nắc c’nặt zúp đoọng “pr’đươi chr’nắp pr’hắt” cóh da ding Ngọc Linh vêy chr’nắp liêm ma mơ lâng apêê sâm chr’nắp cóh bha lang k’tiếc./.

SÂM NGỌC LINH

QUỐC BẢO CỦA NGÀNH DƯỢC LIỆU VIỆT NAM

           “Sâm Ngọc Linh được xem là quốc bảo của ngành dược liệu Việt Nam”- đó là khẳng định của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc về phát triển dược liệu Việt Nam tổ chức tại thành phố Lào Cai mới đây. Trong khuôn khổ Festival Quảng Nam – Hành trình Di sản 2017, lần đầu tiên, lễ hội sâm với tên gọi “Huyền thoại Ngọc Linh” được tổ chức nhằm quảng bá, đánh giá công tác bảo tồn nguồn gen dược liệu đặc biệt quý hiếm tại thủ phủ của cây sâm- huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Phản ánh của Hoài Nam, PV Đài TNVN.  

           Người dân  Xê Đăng ở huyện miền núi Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam gọi sâm Ngọc Linh là cây thuốc giấu, là “thần dược”. Bởi, sâm Ngọc Linh có những đặc tính kỳ diệu giúp cho họ đủ sức khỏe sinh tồn giữa thiên nhiên hoang dã và khắc nghiệt hàng nghìn năm qua. Các bộ phận từ thân, lá, củ, hạt đều được thương lái săn lùng tìm mua với giá cao ngất ngưỡng. Riêng củ sâm Ngọc Linh còn tươi tại vườn sâm gốc giá dao động từ 100 đến 500 triệu đồng/1 kg tùy vào độ tuổi. Gắn bó với cây sâm gần 40 năm qua, ông Hồ Văn Du ở xã Trà Linh, huyện Nam Trà My hiện đang sở hữu vườn sâm với hơn 30 nghìn cây, trị giá hơn 100 tỉ đồng. Ông Du cho biết, 1 héc ta rừng trồng sâm xen kẽ dưới tán lá sau 5 đến 7 năm sẽ thu về 30 đến 60 tỉ đồng tương đương 2 triệu đô la Mỹ:

         Sâm là cây thuốc rất quý, rất có giá trị. Nếu người dân tự biết, yêu sâm thì sẽ xóa đói giảm nghèo.

         Sâm Ngọc Linh là loài thảo mộc sống cộng sinh giữa đại ngàn. Cây sâm dựa vào tán lá rừng để tránh cái nắng gay gắt, tận dụng môi trường trong lành của rừng để tích tụ dược chất quý hiếm và dựa vào thảm thực bì để bám rễ sinh tồn, phát triển. Mở rộng vùng trồng sâm đồng nghĩa mở rộng phạm vi bảo vệ rừng tự nhiên một cách nghiêm nghặt. Đồng bào các dân tộc thiểu số Xê đăng, Ca dong ở huyện Nam Trà My, vùng sâm quanh núi Ngọc Linh luôn ý thức bảo vệ rừng. Họ đặt ra luật riêng để phạt nặng những ai chặt phá đốt rừng làm nương rẫy.

          Trên thế giới cũng có nhiều loại sâm quý như: sâm Hàn Quốc, sâm Mỹ, sâm Nhật… với tính năng bổ dưỡng sức khỏe được nhiều người tin dùng. Thế nhưng sâm Ngọc Linh là trường hợp đặc biệt. Theo các nhà khoa học quốc tế đánh giá, trong củ, thân và lá sâm Ngọc Linh có chứa hàm lượng vi chất Saponin rất đa dạng, có tính năng vượt trội so với các loại sâm khác. Nó không chỉ tăng cường sinh lực mà còn tham gia hiệp lực với các loại thảo dược khác, chữa được nhiều bệnh nan y. Phó Giáo sư- Tiến sĩ Trần Công Luận người bỏ công 30 năm nghiên cứu cây sâm Ngọc Linh khẳng định, sâm Ngọc Linh bây giờ được xếp vào một trong 5 họ sâm đặc hữu quí hiếm có giá trị bậc nhất của thế giới:

          Không có một loài sâm nào trên thế giới cho tới bây giờ mà lại có thành phần hợp chấtSaponin- thành phần quyết định tác dụng sinh học cao trong nhân sâm nói chung, chiếm số lượng lớn như vậy. Cho đến bây giờ thì đã phân lập và xác định được cấu trúc đến 52 hợp chất saponin có ở trong cây sâm phần dưới mặt đất tức là rễ, củ của sâm Việt Nam.

           Đề án Quốc gia về bảo tồn và phát triển sâm gốc Ngọc linh đã được Chính phủ chấp thuận. Tỉnh Quảng Nam và huyện Nam Trà My cũng sớm ban hành  nhiều cơ chế cởi mở, thông thoáng về môi trường trồng sâm, về vốn vay ưu đãi, cây giống… đã được người dân và doanh nghiệp tích cực tham gia. Hàng chục ngàn héc ta rừng nguyên sinh giờ đã có chủ, được bảo vệ nghiêm ngặt. Tại huyện Nam Trà My, hàng ngàn hộ dân đã liên kết thành những nhóm, tổ xây dựng hàng trăm vườn trồng sâm dưới đại ngàn. Sức quyến rũ của sâm Ngọc Linh cùng cơ chế mở của địa phương cũng thu hút nhiều doanh nghiệp lặn lội lên Nam Trà My tìm cơ hội liên kết đầu tư. Hiện có 6 doanh nghiệp được tỉnh cho phép khảo sát trên diện tích hơn 1.500ha môi trường rừng và sẵn sàng bỏ ra hàng nghìn tỉ đồng chỉ để trồng sâm. Đồng thời cam kết sẽ liên doanh xây dựng nhà máy chế biến ngay tại vùng Ngọc Linh để làm tăng chuỗi giá trị, đủ sức canh tranh ra thị trường. Giaos sư- Tiến sĩ Nguyễn Lân Hùng, Tổng thư ký các Hội Sinh học Việt Nam cho biết:

           Chúng ta phải chọn những doanh nghiêp tốt, các doanh nghiệp có tiềm năng phối hợp với bà con mình thực hiện thì chắc chắn sâm Ngọc Linh không chỉ nổi tiếng ở đất nước chúng ta mà cả thế giới.

         Trong chuyến công tác tại “thủ phủ” sâm Ngọc Linh ở huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Chu Ngọc Anh đánh giá rất cao nỗ lực của tỉnh Quảng Nam và huyện Nam Trà My trong việc gìn giữ nguồn gen đặc hữu quý hiếm của sâm Ngọc Linh:

              Trồng và phát triển sâm Ngọc Linh ở dưới tán rừng vừa góp phần tạo giá trị gia tăng rất cao, phát triển đời sống. Đồng thời giúp bảo vệ môi trường, giữ gìn tán rừng đảm bảo độ che phủ.Thông qua đó chúng ta có được giải pháp hết sức quý báu trong phát triển một cách bền vững. 

          Cục sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh cho sản phẩm sâm củ để khẳng định danh tiếng và chất lượng của sâm Ngọc Linh. Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định công nhận sâm Ngọc Linh là sản phẩm quốc gia. Đây sẽ là bước đột phá giúp cho “báu vật” trên đỉnh Ngọc Linh có vị trí ngang tầm với các dòng sâm quý trên thế giới./.