T’ngay 9-12-2013 Thủ tướng Chính phủ ơy pa cắh Quyết định r’pặ c’cir k’tiếc k’ruung chr’nắp bhlầng C’kir lịch sử Thành cổ Quảng Trị lâng pazêng zr’lụ zư đớc bh’rợ 81 t’ngay ha dưm c’moo 1972 (pazêng 8 c’kir âng Thị xã Quảng Trị, chr’hoong Hải Lăng lâng chr’hoong Triệu Phong). Nâu đoo nắc đhị tước căh choom lơi cóh c’lâng lướt du lịch âng zập ngai mơ chu tước tỉnh Quảng Trị. C’nặt t’ruíh Du lịch đắh sóng phát thanh tuần nâu, đhanuôr lâng pr’zợc tước lưm lêy Thành cổ Quảng Trị- đhị tr’haanh bhlầng âng k’bhúh c’cir chr’nắp âng âng k’tiếc k’ruung.

           Dzoọng cóh toor k’ruung Thạch Hãn, thành cổ Quảng Trị chr’nắp ma bhuy. Nâu đoo nắc bơơn lêy c’léh liêm ang âng chủ nghĩa anh hung cách mạng lâng rơơm kiêng tự do, độc lập. Đhị đâu, cóh dứp bhơi nhuum, cóh dứp k’tiếc thành cổ nắc ơy dzệêp dzong a ham âng k’ra bhầu chiến sĩ lâng đhanuôr Quảng Trị.

          T’ngay đâu, cóh pr’ắt tr’mông doó tr’lệêng tr’panh, thành cổ Quảng Trị nắc dưr váih đhị zr’lụ tước lưm lêy cắh muy pa hay tước lịch sử grơơ k’rơ âng k’tiếc k’ruung nắc dzợ đhị du lịch laliêm pr’hay bhlầng.

          Nắc đhị zr’lụ bhrợ têng đắh chính trị, kinh tế, quân sự, thành cổ Quảng Trị n’jứah nắc bh’rợ thành luỹ quân sự, n’jứah nắc đhị trụ sở hành chính âng bhua Nguyễn cóh đhăm k’tiếc Quảng Trị tợơ c’moo 1809-1945. Thành xoọc tợơp bơơn bhậ lâng k’tiếc. Tước c’moo 1837, bhua Minh Mạng đoọng xây lâng gạch. Tang âng thành cổ hình vuông lâng chu vi za đâr n’juối dal 2.160m, thành dal 3m, đắh dứp cợơng 13,5m, bha bhung xợơng 0,72m. Đắh nguôi vêy c’bhuh boọng gợp pa đhiêr. Puôn đắh vêy puôn pháo đài dal, glúh cóh nguôi.

          Thành vêy puôn p’loọng pazêng: đắh loom, đắh hoọng, đắh a đai, đắh tươm cóh m’pâng puôn đắh vêy vọng lâu, bha bhung k’puôr, bha bhung bhrợ lâng n’loong bhlăng. Zập pr’loọng bhlứah 3,4m, đắh ping vêy cọng lâu, bha bung văng, chr’tốp ngói âm dương. Nội thành vêy apêê bh’rợ tr’nêng cơnh Hành cung, t’nol cờ, Dinh Tuần Vũ, Dinh án sát, Dinh lãnh binh, Ty Phiên, Tu Niết, g’răng ha roo, đong kiểm học, trại lính. Cóh đếêc Hành cung bơơn lêy nắc bh’rợ tr’haanh bhlầng. Pa đhiêr nắc za đâr cợơng, chu vi 400m, vêy bơr p’loọng.

          Hành cung nắc muy đong rương, ta bhrợ 3 gian, bơr chái, chr’tốp ngói liệt, cóh đếêc vêy ta mai bhi dưa, đh’luúc, pô, hi la… Nâu đoo nắc đhị đoọng bhua ắt đhêy lâng pa họp apêê bhrợ quan đoọng ha pêê quan cấp tỉnh đhị Quảng Trị buôn bhrợ têng apêê lễ tiết cóh c’moo. X’rịa thế kỉ 19 tợơp thế kỉ 20, bêl thực dân pháp đớc chính quyền bảo hộ nắc thành cổ vêy pa xoọng đong tù, toà mật thám, trại lính khố t’viêng, cơ quan thuế đoan… Tợơ c’moo 1929-1972, đong tù Quảng Trị nắc đhị coop crọol apêê chiến sĩ cộng sản cộng sản lâng pazêng apêê chắp kiêng k’tiếc k’ruung. Đhị đâu nắc dưr váih nắc trường học chính trị âng pazêng ma nuýh chắp kiêng k’tiếc k’ruung đoong pa choom loom grơơ k’rơ, tr’zêl lâng a rọp.

          Lấh 160 c’moo ắt bhrợ đhị râu k’đhợơng lêy âng quân chủ lâng thực dân, thành cổ nắc trung tâm chính trị âng Quảng Trị. Đhị lang pay zư, Mỹ-nguỵ bhrợ thành cổ Quảng Trị váih nắc zr’lụ quân sự, bhrợ kho tàng quân đội lâng trung tâm đương xay moon chiến dịch prang tỉnh, đh’rứah bhrợ pa xoọng đong giam đoọng bhrợ k’đháp, zêl bh’rợ cách mạng. Tu cơnh đếêc, đhị đâu nắc ơy bơơn lêy bấc bh’rợ zêl a rọp Mỹ lâng zập g’lúh tr’zêl grơơ k’rơ âng quân lâng đhanuôr  hêê. Tiêu biểu nắc bh’rợ đương zêl chroót pa chô zập g’lúh tr’zêl pay thành cổ Quảng Trị âng nguỵ quyền Sài Gòn cóh 81 t’ngay ha dưm hân noo cha noọng c’moo 1972 (tợơ 28-6 tước 16-9-1972).

          Bh’nơơn bh’rợ ga mắc chr’nắp zư nhâm mâng thành cổ Quảng Trị nắc khúc tráng ca cắh choom bil, ơy moọt ooy lịch sử tr’zêl cách mạng âng k’tiếc k’ruung Việt Nam. Thành cổ nắc râu đươi xợơng râu g’rơ g’lếêh, a ham cr’hâu, râu chệêt bil âng bấc ơl chiến sĩ giải phóng quân lâng đhanuôr Quảng Trị grơơ k’rơ. Bh’rợ tr’zêl tr’panh grơơ k’rơ 81 t’ngay ha dưm zư lêy thành cổ nắc bh’rợ chiến lược zêl lơi râu cr’noọ bh’rợ pay cớ Quảng Trị âng Mỹ-nguỵ, t’váih pr’đợơ liêm choom đoọng a hêê cóh bh’rợ prá xay đhị Pari. P’léh pêê Long Hưng-chốt zư lêy thành cổ đắh Nam bơơn ta moon nắc “p’léh pêê bom”, “p’léh pêê óih” ha dợ pazêng đơn vị nâu tước đơn vị lơơng pa zay ắt tước x’rịa. Đhị p’léh pêê Cầu Ga, 20 chiến sĩ án ngữ zêng grơơ k’rơ chệêt bil.

          T’ngay 12-12-1986, thành cổ Quảng Trị bơơn r’pặ c’cir k’tiếc k’ruung. C’moo 1994, thành cổ Quảng Trị nắc bơơn ra pặ ooy t’nooi pazêng c’cir k’tiếc k’ruung chr’nắp bhlầng. Đhơ cơnh đếêc, tu zâng lâng bom đạn lalấh bấc cóh tr’zêl tr’panh nắc tợơ ơy hoà bình, thành cổ dzợ bơr pêê c’nặt thành, lao xá, c’riing đắh loom, đắh họong…

          Tợơ c’moo 1993-1995, hệ thống boọng gợp, zung poong, bấc c’nặt thành, c’riing đắh loom bơơn pa liêm pa mâng, k’ra bhầu t’nơơm k’bhôông ơr dưr chắt váih đắh c’lọong thành. Chr’nắp bhlầng, muy đài tưởng niệm ga mắc ơy bơơn ta bhrợ têng đhị m’pâng thành cổ. Đài tưởng niệm bơơn bhậ lâng k’tiếc đui cơnh pịng tập ma nuýh za zưm, puôn đắh ta bhrợ pa mâng lâng xi măng bhrợ váih puôn đắh pr’loọng âng thành cổ, đắh piing nắc đhị đoọng zập ngai bắt hương hay tước.

          Thành cổ Quảng Trị nắc “đhị chr’nắp bhlầng” đoọng pa too pa choom loom chắp kiêng k’tiếc k’ruung lâng nắc đhị du lịch ma bhuy pr’hay chr’nắp bhlầng, t’pấh bấc ngai cóh k’tiếc k’ruung hêê lâng pr’zợc tợơ bha lang k’tiếc tước pấh lêy.

          Xọoc đâu, thành cổ bơơn Nhà nước k’rong đoọng pa liêm, pa mâng lâng pazêng apêê zr’lụ: zr’lụ pa cắh c’léh ooy bh’rợ tr’zêl tr’panh bêl81 t’ngay ha dưm đắh đông nam, pa liêm cớ chíên trường c’moo 1972 lâng boọng gợp, công sự, boọng bom…; zr’lụ bhrợ pa dưr thành cổ cơnh ty a hay đhị đắh đông bắc, bhrợ k’tứi bh’rơ tr’nêng apêê bh’rợ ty, chóh muy crâng mai rớơc đoọng pa căh c’léh mai k’ruung Thạch Hãn; zr’lụ công viên văn hoá cóh nguôi tượng đài lâng đong pa cắh pa xoọng bơr tầng, đhị đắh tây lâng tây nam bhrợ têng muy công viên vêy bấc c’lâng lướt, pa pan tớt ta bhrợ lâng đhêl, n’loong cha năm, a bóc đác, tang ch’ớh…./.

THÀNH CỔ QUẢNG TRỊ- ĐIỂM DU LỊCH HẤP DẪN

       Ngày 09 tháng 12 năm 2013 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt Di tích lịch sử Thành cổ Quảng Trị và những địa điểm lưu niệm sự kiện 81 ngày đêm năm 1972 (gồm 8 di tích thuộc Thị xã Quảng Trị, huyện Hải Lăng và huyện Triệu Phong). Đây là điểm đến không thể bỏ qua trong chuyến hành trình của du khách khi đến với tỉnh Quảng Trị.

      Soi mình bên dòng Thạch Hãn hiền hòa, thành cổ Quảng Trị uy nghi, trầm mặc. Đây được xem là biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng với khát vọng tự do, độc lập. Nơi đây, dưới lớp cỏ non, lòng đất thành cổ đã thấm đẫm máu của hàng ngàn chiến sĩ và đồng bào Quảng Trị.

Ngày nay, giữa không gian thanh bình, thành cổ Quảng Trị đã trở thành điểm đến, không chỉ là nơi ôn lại truyền thống lịch sử hào hùng của dân tộc mà còn là điểm du lịch hấp dẫn.

     Với vị trí chiến lược về chính trị, kinh tế, quân sự, thành cổ Quảng Trị vừa là công trình thành lũy quân sự, vừa là trụ sở hành chính của nhà Nguyễn trên đất Quảng Trị từ năm 1809-1945. Thành lúc đầu được đắp bằng đất. Đến năm 1837, vua Minh Mạng cho xây lại bằng gạch. Khuôn viên thành cổ có dạng hình vuông với chu vi tường dài 2.160m, thành cao 3m, dưới chân dày 13,5m, đỉnh dày 0,72m. Bên ngoài có hệ thống hào rộng bao quanh. Bốn góc thành là bốn pháo đài cao, nhô hẳn ra ngoài.

Thành có bốn cửa Tiền, Hậu, Tả, Hữu nằm chính giữa bốn mặt thành, xây vòm cuốn, vòm làm bằng gỗ lim. Mỗi cửa rộng 3,4m, phía trên có vọng lâu, mái cong, lợp ngói âm dương. Nội thành có các công trình kiến trúc như Hành cung, Cột cờ, Dinh Tuần Vũ, Dinh án sát, Dinh Lãnh binh, Ty Phiên, Ty Niết, kho thóc, nhà kiểm học, trại lính. Trong đó Hành cung được xem là công trình nổi bật nhất: Bao bọc xung quanh là hệ thống tường dày, chu vi 400m, có hai cửa.

      Hành cung là một ngôi nhà rường, kết cấu ba gian, hai chái, mái lợp ngói liệt, trên có trang trí các họa tiết rồng, mây, hoa, lá... Đây là nơi thường để vua ngự và thăng quan cho các quan cấp tỉnh ở Quảng Trị hay tổ chức các lễ tiết trong năm. Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, khi thực dân Pháp đặt chính quyền bảo hộ thì thành cổ lại có thêm nhà lao, tòa mật thám, trại lính khố xanh, cơ quan thuế đoan... Từ năm 1929-1972, nhà lao Quảng Trị là nơi giam giữ các chiến sĩ cộng sản và những người yêu nước. Chính nơi đây đã trở thành trường học chính trị của những người yêu nước để rèn luyện ý chí son sắt, đấu tranh trực diện với kẻ thù.

      Hơn 160 năm tồn tại dưới thời quân chủ và thực dân, thành cổ là trung tâm chính trị của Quảng Trị. Dưới thời tạm chiếm, Mỹ - ngụy biến thành cổ Quảng Trị thành khu quân sự, làm kho tàng quân đội và trung tâm chỉ huy chiến dịch toàn tỉnh, đồng thời mở thêm nhà giam để đàn áp phong trào cách mạng. Vì vậy, nơi đây đã chứng kiến nhiều cuộc đấu tranh chống Mỹ và các trận chiến đấu oai hùng của quân và dân ta. Tiêu biểu là cuộc chiến đấu ngoan cường đánh trả các đợt phản kích tái chiếm thành cổ Quảng Trị của ngụy quyền Sài Gòn trong suốt 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa năm 1972 (từ 28-6 đến 16-9-1972).

Chiến công giữ vững thành cổ Quảng Trị là khúc tráng ca bất tử, đã ghi vào lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc Việt Nam những trang hào hùng. Thành cổ như một bảo tàng ghi nhận hi sinh cao quí của biết bao chiến sĩ giải phóng quân và nhân dân Quảng Trị anh hùng. Cuộc chiến đấu anh dũng 81 ngày đêm bảo vệ thành cổ là đòn chiến lược bẻ gãy ý đồ cuồng vọng tái chiếm Quảng Trị của Mỹ - ngụy, tạo thế mạnh cho ta trên bàn đàm phán Pari. Ngã ba Long Hưng - chốt bảo vệ thành cổ phía Nam được mệnh danh là “ngã ba bom”, “ngã ba lửa” mà hết đơn vị này đến đơn vị khác quyết bám trụ đến cùng. Tại ngã ba Cầu Ga, 20 chiến sĩ án ngữ đều hi sinh anh dũng.

     Ngày 12-12-1986, thành cổ Quảng Trị được xếp hạng di tích quốc gia. Năm 1994, thành cổ Quảng Trị lại được xếp vào danh mục những di tích quốc gia đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, do phải gánh chịu một khối lượng bom đạn khổng lồ trong chiến tranh nên từ sau hòa bình lập lại, thành cổ chỉ còn dấu vết của một số đoạn thành, lao xá, cổng tiền, hậu... Từ năm 1993-1995, hệ thống hào, cầu, cống, một số đoạn thành, cổng tiền đã được tu sửa, hàng nghìn cây dừa đã mọc lên phía trong thành. Đặc biệt, một đài tưởng niệm lớn đã được xây dựng ở chính giữa thành cổ. Đài tưởng niệm được đắp nổi bằng đất có hình một nấm mồ chung, bốn phía gia cố ximăng tạo thành hình bốn cửa của thành cổ, phía trên là nơi để mọi người thắp hương tưởng niệm.

     Thành cổ Quảng Trị là “địa chỉ đỏ” để giáo dục truyền thống yêu nước và là điểm du lịch hấp dẫn, thu hút khách tham quan trong nước và bè bạn quốc tế.

      Hiện nay, thành cổ được Nhà nước đầu tư để tôn tạo và bao gồm các khu vực: Khu ghi dấu ấn về cuộc chiến đấu 81 ngày đêm ở góc đông nam, tái tạo lại chiến trường năm 1972 với hầm hào, công sự, hố bom...; Khu phục dựng thành cổ nguyên sinh ở phía đông bắc, thu nhỏ kiến trúc các công trình cổ, trồng một rừng mai vàng để gợi biểu tượng non Mai sông Thạch Hãn; Khu công viên văn hóa ngoài tượng đài và nhà trưng bày bổ sung hai tầng, tại phía tây và tây nam xây dựng một công viên có nhiều lối đi, ghế đá, cây cảnh, hồ nước, sân chơi…./.