Rạch chô lâng vel đong xang g’lúh zêl prúh Phun-rô, cơnh lâng bấc băng bh’rêy, t’coóh K’ten, ma nứih K’ho cóh chr’val Hiệp An, chr’hoong Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng công dzợ k’đháp loom lâng crâng ca coong. Tu crâng cắh muy đoọng zư lêy đoọng ha t’coóh đh’rứah lâng đồng đội cóh bấc c’moo zên prú rập a bhuy zr’nắh xr’dô, k’pân ga hớt, nắc dzợ zư đớc tu đác đoọng ha pr’ặt tr’mông, bh’rợ tr’nêng âng đha nuôr, bhrợ t’váih môi trường liêm ch’ngaach, crâng ca coong ma bhuy z’nghít ha vel đong. Chắp hơnh crâng, tu cơnh đêếc k’zệt c’moo đâu, thương binh K’ten dh’rứah lâng k’điêl ặt ma mông p’têệt lâng crâng, zêl prúh c’bhúh pa hư crâng, zư lêy bha nụ crâng  h’ngoo bhrôông ga mắc đanh lâng chr’nắp pr’hắt cóh zr’lụ căn cứ cách mạng Núi Voi, chr’hoong Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng. C’nặt t’rúih đoọng ha ma nứih t’coóh t’ha bêl đâu, CTV Văn Quang xay trúih ooy t’coóh K’ten đhị bha ar xrắ cơnh đâu:

            Pr’lứch tuần đhêy ặt ting cr’noọ xa nay âng thương binh 4/4 đhị Trung tâm Điều dưỡng ma nứih vêy công tỉnh Lâm Đồng cóh thành phố Đà Lạt, t’coóh K’ten đơớh guy ba lô chô lâng crâng ca coong. Cóh đhr’nong đong n’loong k’tứi đhị m’pâng crâng h’ngoo t’viêng, đhí ga hir, pr’hay a chịm a xul, thương binh Kten trúih, k’noọ 30 cmoo ahay, công cóh zr’lụ căn cứ cách mạng Núi Voi n’nâu, t’coóh đh’rứah lâng c’bhúh Công an Lâm Đồng, cắh xay chêệt bil, t’ngay ha dum lướt cóh crâng gr’mâng, da ding dal đoọng p’too moon, pa chô quân phun-rô. Cóh g’lúh zêl prúh n’nâu, t’coóh âi crêê Phun-rô goon ga vingj, pănh bhrêy ngân. Xang bêl bơơn đồng đội zư pa dứah băng bh’rêy lâng ha la crâng, ríah n’loong, đác toọm, K’ten nắc cớ  t’bhlâng đoọng zêl prúh đợ tước bêl căn cứ x’ría âng Phun-rô cóh chr’hoong Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng pa chô liêm lứch moọt c’xêê 8/ 1986. Cơnh lâng K’ten, crâng ca coong cóh đâu chắp hơnh cắh cơnh:

          Bêl ahay crâng zư lêy a cu đoọng zêl Phun-rô. Crâng âi zư lêy cơnh đêếc nắc acu nợ crâng. Acu nợ nắc acu t’bhlâng pa chô dưm đoọng ha đoo, n’đhơ đhơ râu a cu công tộ lứch. Nợ âng crâng nắc acu p’zay chroót. Cơnh lâng đha đhâm c’mâr, ca coon cha chau nắc choom zư lêy crâng, cắh choom pa hư crâng bhrợ ha rêê; oó tu zên, tu râu liêm âng cr’nhăng đay nắc bhrợ pa hư crâng, cơnh đêếc nắc choom.

      Dáp tơợ đêếc, K’ten ặt ma mông lâng crâng; pay k’điêl lâng ặt ma mông cóh m’pâng zr’lụ căn cứ cách mạng Núi Voi, chr’hoong Đức trọng, tỉnh Lâm Đồng. Đhr’nong đong bhứah đhêêng bơr pêê zệt mét vuông, bơơn pa têệt pa zum lâng apêê t’clắh n’loong ta lơi lấh ha úuh, n’đhơ cơnh đêếc nắc đoo coon moon đhị ặt bệch têêm ngăn âng pr’loọng đong t’coóh cóh m’pâng crâng prang c’moo cha kêệt za nghịt. zấp t’ngay, K’ten guy ba lô, đơơng tr’lơơng lướt ch’mêệt lêy, zư lêy 32 hec-ta crâng bơơn k’đươi zư lêy. Ha dợ k’điêl t’coóh nắc ava K’khuy p’zay pa bhrợ ta têng chóh a bhoo, a rong, ươm m’bhốc cà phê lâng zư x’mir lêy tơơm prí toor đong đoọng bhrợ bhr’lậ pr’ặt tr’mông. N’đhơ âi ặt ma mông lâng k’díc, ma mông lâng crâng k’zệt c’moo đâu, n’đhơ cơnh đêếc bấc bel, ava K’Khuy công dzợ xơợng da dô loom, n’jứah da dô loom đoọng pr’ặt tr’mông zr’nắh k’đháp, n’jứah ca er k’díc ga lêếh ga lêêng:

          A đoo moon bơr díc điêl nhăng âi lấh a bhuy đoọng cơnh đêếc ng’cơnh cậ năl bhrợ.  Acu muy năl p’too moon ha đoo zư đớc crâng, đha rựt cơnh đêếc ốt hâu. Oó k’noọ nâu a đay k’nộ g’mrơ bhrợ pa hư crâng col n’loong, cắh vêy u choom.

           Ting ặt ma mông đhị crâng căng, đác ma bhuy, k’đháp zr’nắh zấp râu, zêl prúh lâng c’bhúh mốp lệt Phun – rô bơơn ra văng đoọng p’nănh cha rắh, pa bhlâng proọng nhool, n’đhơ cơnh đêếc K’ten doó ha mơ pu. Tu cơnh đêếc, t’coóh ta luôn đương ặt lum zêl lâng c’bhúh pa hư crâng, n’dhdơ apêê đoo vêy grô proong, nhool cr’pân tước tr’mông. K’zệt c’moo ha nua, K’ten đh’rứah lâng k’điêl ặt ma mông đh’rứah đhị da ding Voi, pr’ặt tr’mông n’đhơ dzợ bấc râu zr’nắh k’đháp, ga lêêh ga lêêng; C’rơ âng muy cha nắc thương binh lấh 60 c’moo vêy cơnh dhur lấh, n’đhơ cơnh đêếc lấh 32 hecta crâng t’coóh đớp k’đhợơng zư công dzợ liêm cơnh ahay, 59 t’nơơm h’ngoo bhrôông pa bhlâng chr’nắp pr’hắt, k’ha riêng c’moo công dzợ t’viêng liêm. K’ten xơợng yêm loom, tu a đay xoọc pa chô dưm đoọng ha crâng, zư lêy cr’van cr’bhố crâng ca coong lâng râu ma bhuy chr’nắp ha zr’lụ căn cứ cách mạng da ding Voi./.

THƯƠNG BINH K’HO TRẢ NGHĨA CHO RỪNG

         Trở về sau cuộc chiến chống Phun-rô, với nhiều thương tích, ông K’Ten, dân tộc K’Ho ở xã Hiệp An, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng vẫn đau đáu với núi rừng. Bởi rừng không chỉ chở che, bao bọc cho ông cùng đồng đội trong những năm tháng chiến tranh gian khổ, hiểm nguy, mà còn lưu giữ nguồn nước phục vụ sản xuất, tạo môi trường trong lành, cảnh quan hùng vĩ cho quê hương bản làng. Ân nghĩa với rừng, nên mấy chục năm nay, thương binh K’Ten cùng vợ gắn bó cuộc sống với rừng, chống lại lâm tặc, bảo vệ quần thể thông đỏ cổ thụ quý hiếm ở khu căn cứ cách mạng Núi Voi, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng.  

         Kết thúc tuần nghỉ dưỡng theo tiêu chuẩn của thương binh 4/4 tại Trung tâm Điều dưỡng người có công tỉnh Lâm Đồng ở thành phố Đà Lạt, ông K’Ten vội khoác ba lô về với núi rừng. Trong căn nhà gỗ đơn sơ giữa bạt ngàn thông xanh, vi vu gió thổi, thánh thót tiếng chim, thương binh K’Ten kể: gần 30 năm trước, cũng ở khu căn cứ cách mạng Núi Voi này, ông cùng lực lượng Công an Lâm Đồng, bất chấp hiểm nguy, ngày đêm lặn lội trong rừng sâu, núi thẳm để vận động, thu phục tàn quân Phun-rô. Trong cuộc chiến này, ông đã bị Phun-rô phục kích, bắn trọng thương. Sau khi được đồng đội chữa trị vết thương bằng những nắm lá rừng, rế cây, nước suối, K’Ten tiếp tục bám trụ để chiến đấu cho đến lúc căn cứ cuối cùng của Phun-rô ở huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng thu phục hoàn toàn vào tháng 8 năm 1986. Với K’Ten núi rừng nơi đây mang nặng ân nghĩa:

             “Ngày xưa rừng bảo vệ mình để chống Phun-rô. Rừng đã bảo vệ như thế thì mình  nợ rừng. Mình nợ rừng nên mình phải trả lại cho nó, bất kể cái gì mình cũng sẵng sáng chấp nhận mọi thứ. Nợ của rừng thì mình phải trả. Đối với thanh niên, con cháu phải nên bảo vệ rừng, không phá rừng làm rẫy; đừng vì đồng tiền, vì lợi ích cá nhân mà huỷ hoại rừng là không nên”.

               Kể từ đó, K’Ten ở lại hẳn với rừng; lấy vợ và sinh sống giữa vùng căn cứ cách mạng Núi Voi, thuộc huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng. Căn nhà đơn sơ chỉ vài chục mét vuông, được ghép từ những mảnh bìa gỗ đã mục nát, nhưng lại là tổ ấm của gia đình ông giữa núi rừng quanh năm giá lạnh. Hàng ngày, K’Ten khoác ba lô, chống gậy đi tuần tra, bảo vệ 32 hec-ta rừng được giao khoán. Còn vợ ông là bà Ka Khuy tần tảo sớm hôm tăng gia sản xuất, trồng ngô, sắn, ươm chồi cà phê và chăm sóc cây chuối quanh nhà để cải thiện cuộc sống. Mặc dù đã gắn bó với chồng, sống chung với rừng mấy chục năm nay, nhưng nhiều lúc, bà Ka Khuy vẫn cảm thấy chạnh lòng, vừa buồn cho hoàn cảnh khó khăn, vừa thương chồng vất vả.

         Ông nói hai vợ chồng mình số phận vậy chứ biết làm sao. Mình động viên ảnh giữ rừng còn mình nghèo thì mặc kệ nó. Mình đừng có tham lam phá rừng lấy cây gỗ mệt lắm.          

          Từng sống nơi “rừng thiêng nước độc”, muôn vàn khó khăn, gian khổ, chiến đấu với lực lượng phản động Phun-rô được trang bị vũ khí, hết sức manh động, nhưng K’Ten chưa hề nao núng. Vậy nên, ông luôn sẵn sàng đối mặt với lâm tặc, dù họ có hung hãn, đe doạ đến tính mạng. Mấy chục năm qua, K’Ten cùng vợ bám trụ trên núi Voi, cuộc sống dẫu còn nhiều khó khăn, vất vả; sức khoẻ của người thương binh ngoài 60 tuổi có phần giảm sút, nhưng hơn 32 ha rừng ông nhận khoán bảo vệ vẫn nguyên vẹn, 59 cây thông đỏ đặc biệt quý hiếm, hàng trăm năm tuổi vẫn xanh tươi. K’Ten cảm thấy hài lòng, vì mình đang trả nghĩa cho rừng, bảo vệ tài nguyên môi trường và cảnh quan hùng vĩ cho vùng căn cứ cách mạng núi Voi./.