Nâu đoo cắh vêy g’lúh tr’nơợp dưr váih bil sâm. L’lăm đêếc, moọt x’ría c’moo ahay, ma nứih chóh sâm cóh chr’val Trà Linh âi ting crêê ta tông k’zệt t’nơơm sâm, ma nứih đha nuôr pa câl tơơm sâm nhun pay zên đươi dua… dưr víah cóh bấc apêê vel bhươl. Ng’cơnh bhrợ đoọng k’dhơợng lêy liêm râu z’nươu chr’nắp pr’hắt n’nâu?

     Bha nụ Tăk Ngo cóh vel 2, ch’ngai đhị trung tâm chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam lấh 2 tiếng đồng hộ lướt dzung c’lâng crâng. Tơợ bha nụ n’nâu tước zr’lụ sâm crêê tông rố nắc bil dâng 4 tiếng đồng hồ lướt c’lâng crâng cớ. Đha nuôr vel đong đoọng năl, đhị apêê đhăm chóh sâm, đha nuôr zêng chóh bhrợ pợ đương goon, n’đhơ cơnh đêếc t’ngay dưr bil đha nuôr lơi pợ chô pấh bhiệc bhan vel. Bấc ngai pa chắp, zr’lụ chóh sâng ch’ngai bha dắh, cắh ngai mặ tước. Bha nụ Tăk Ngo xoọc vêy lấh 120 pr’loọng chóh sâm, đha nuôr buôn cjhóh sâm ting pr’loọng cắh cậ ting c’bhúh pr’loọng, hun ngai a đoo n’nắc zư lêy lâng tr’xăl zư lêy. Sâm cóh đâu bơơn chóh đhị râu gâm ngút âng crâng g’mrâng. A pul sâm vêy chr’nắp dal tu cơnh đêếc đhr’năng crêê ta tông nắc râu buôn dưr váih. M’pâng c’xêê 12 c’moo ahay, lấh 10 t’nơơm sâm k’zệt c’moo đanh crêê ta tông rố, 2 c’xêê l’lăm n’nắc đhị zr’lụ n’nâu công âi dưr váih crêê ta tông 4 kh a pul sâm. Apêê g’lúh bil nắc buôn ma nứih vel đong ma tr’tông. G’lúh bil 500 t’nơơm sâm ha nua ăncs g’lúh tr’nơợp ma nứih tơợ lơơng tước zr’lụ chóh sâm cóh bha nụ Tăk Ngo tông tố. Cơnh xang bêl dưr víah g’lúh bil sâm, t’coóh Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam k’đơơng a cọ c’bhúh pa bhrợ lướt ch’mêệt lêy đợ đhăm chóh âng đha nuôr lâng 100 hecta âng chr’hoong chóh đhị chr’val Trà Linh. Ting t’coóh Bửu, bh’rợ zư lêy sâm cắh ngai lơơng liêm choom lấh mơ nắc apêê đha nuôr đhị đêếc: “Pa choom đoọng đha nuôr k’rong pa zum đợ c’bhúh pr’loọng đong đh’rứah tơợ 10-15 pr’loọng cắh câl bấc lấh đoọng bhrợ 1 zr’lụ chóh sâm lâng tr’xăl đương goon zư lêy toong t’ngay ha dum. P’too moon ha pêê pợ  choom đoàn kết đh’rứah. Bêl vêy ma nứih chríh moọt zr’lụ sâm nắc đơơhs xay trúih, pa bhlâng nắc xay trúih ha chính quyền  vel đong. K’đươi c’bhúh công an chr’hoong lướt tring lêy đoọng ha đha nuôr, pa choom đoọng ha đha nuôr đợ pr’đươi pr’dua cơnh camera, cắh cậ đợ pr’đươi pr’dua cha groong t’tông hiện đại cóh nang sâm đọong chroi zư lêy đoọng sâm Ngọc Linh.”

    Ting Đề án pa dưr tơơm sâm Ngọc Linh âi bơơn Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam ơơi đoọng, tước c’moo 2020, cóh vel đong 7 chr’val zr’lụ da ding ca coong âng chr’hoong Nam Trà My vêy 19.000 hecta k’tiếc cóh crâng g’mrâng bơơn chơợng đớc đoọng chóh sâm. Bình quân muy hecta nang sâm đhị 5 c’moo k’rong chóh lâng zư x’mir lêy âi vêy choom pa chô 30 tỷ đồng. N’đhơ cơnh đêếc tu bh’rợ k’đhơợng lêy, bhrợ têng sâm cắh vêy khoa học cr’đơơng tước đhr’năng cắh zập m’ma đoọng pa dưr zấp c’moo.  P’căn Phan Thị Á Kim, Phó Giám đốc Sở Khoa học lâng Công nghệ tỉnh Quảng Nam đoọng năl, đhr’năng đha nuôr pa câl sâm nhum ha ma nứih n’lơơng tước câl bơơn p’rơớt tơợ bấc c’moo l’lăm, n’đhơ cơnh đêếc tu pr’ặt tr’mông đha nuôr zr’nắh k’đháp, tu cơnh đêếc cắh mặ cha groong. Ting p’căn Kim, l’lăm ahay, tỉnh công âi vêy cơ chế zooi động tr’mông ha đha nuôr cắh pa câl sâm nhum. N’đhơ cơnh đêếc bh’rợ k’đhơợng lêy cắh bhrơợng cóh vel đong tu cơnh đêếc đhr’năng đha nuôr pa câl tơơm sâm nhum, crêê ta tông sâm dưr váih bấc cóh vel đong chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My: “Râu n’đắh bil sâm công pa bhlâng k’đháp. Bêl ahay cóh Trại z’nươu sâm Trà Linh công dưr váih bấc bhlâng. Tỉnh lâng chr’hoong vêy bấc c’lâng bh’rợ đoọng cha groong. N’đhơ cơnh đêếc sâm nâu câi vêy chr’nắp tu cơnh đêếc bh’rợ apêê tông sâm nắc râu cắh choom g’đách. Đhị xang bh’rợ n’nâu nắc công choom vêy đợ c’lâng bh’rợ ng’cơnh đoọng k’đhơợng lêy liêm ghít lấh. Choom vêy ma nứih đương goon moọt bêl ha dum đoọng zư lêy. Cắh choom k’đhơợng zư lêy lâng g’roong, lâng c’bhúh điện cơnh đêếc nắc cắh vêy ma nứih đương ch’mêệt lêy, cơnh đêếc nặc ng’cơnh choom g’đách râu bil bal, tông pay.”

     Xoọc, chính quyền chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam xoọc bhrợ t’bhứah nang sâm Tăk Ngo lâng Trạm z’nươu sâm dzoóc lấh 120 hecta, đh’rứah lâng brhợ pa dưr trung tâm zư đớc pa dưr sâm Ngọc Linh đhị đâu. Đh’rứah lâng n’nắc, bh’rợ t’đang moon apêê doanh nghiệp k’rong chóh t’mêê 500 hecta, p’too moon đha nuôr bhrợ t’váih apêê c’bhúh pr’loọng đong vặ zên k’rong t’mêê dâng 350 hecta, ha dưr pa zêng đhăm chóh sâm đhị đâu lấh 1200 hecta; zooi đoọng đha nuôr bhrợ pa dưr cơ sở hạ tầng c’lâng c’tốch, điện, thông tin liên lạc, bhrợ t’váih c’lâng lúh ha sâm Ngọc Linh. T’coóh Lê Trí Thanh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam đoọng năl, tỉnh âi k’đhơợng xay Sở Nông nghiệp lâng Pa dưr pa xớc vel bhươl, Chi cục kiểm lâm lâng chr’hoong Nam Trà My vêy c’lâng bh’rợ đoọng zư lêy zr’lụ bhrợ m’ma lâng zr’lụ chóh sâm veye bh’nơơn: “Sâm Ngọc Linh công xoọc pa bhlâng pr’hắt pr’hiêl. Tu cơnh đêếc bh’rợ tông pay nắc râu âng buôn, cắh âi dáp tước 1 râu cớ nắc a mó công buôn moọt cha sâm, xang n’nắc pr’lúh bh’ruy… cr’đơơng cắh liêm crêê tước tơơm sâm. Đhêêng cơnh râu lấh ta tông, xoọc đâu chr’hoong Nam Trà My nắc vel đong trực tiếp chóh bhrợ, k’đhơợng lêy, bhrợ têng nắc choom veye c’lâng bh’rợ đoọng zư lêy. Xa nay nắc choom cha groong tơợ ch’ngai, choom xay trúih, p’too moon c’năl âng đha nuôr đoọng ma năl zư lêy lâng bơơn lêy, xay trúih đợ ngai k’pân vêy đhr’năng. Bh’rợ ch’mêệt lêy, zư lêy  cắh choom đớc dưr mốp tước c’bhúh crâng ca coong.”./.

Từ vụ mất trộm 500 gốc sâm Ngọc Linh:

Cần có giải pháp bảo vệ khẩn cấp loại dược liệu quý

                                                                     Hoài Nam - Hoàng Thọ

     Vụ mất trộm 500 gốc sâm Ngọc Linh tại nóc Tăk Ngo, thôn 2, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam vừa qua là lời cảnh báo về tình trạng quản lý lỏng lẻo của chính quyền và người dân địa phương. Đây không phải là lần đầu tiên xảy ra mất trộm sâm. Trước đó, vào cuối năm ngoái, người trồng sâm ở xã Trà Linh từng bị mất cắp hàng chục gốc sâm, người dân địa phương bán cây sâm non lấy tiền tiêu xài… diễn ra ở hầu hết các thôn, bản. Làm thế nào để quản lý tốt loại dược liệu quý hiếm này?

     Nóc Tăk Ngo ở thôn 2 nằm cách trung tâm xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam hơn 2 tiếng đồng hồ đi bộ đường rừng. Từ nóc này đến khu vực Sâm bị nhổ trộm phải mất khoảng 4 tiếng đồng hồ đi bộ đường rừng nữa. Người dân địa phương cho biết, tại các điểm trồng sâm, bà con đều lập chốt canh gác, nhưng hôm xảy ra mất trộm bà con bỏ chốt về tham dự hội làng. Nhiều người nghĩ rằng, khu vực trồng sâm xa xôi, hẻo lánh, không ai có thể đến được. Bản Tăk Ngo hiện có hơn 120 hộ trồng sâm, bà con thường trồng sâm theo hộ hoặc nhóm hộ, phần ai nấy bảo vệ và luân phiên nhau canh giữ. Sâm ở đây được trồng dưới tán rừng nguyên sinh. Củ sâm có giá trị kinh tế cao nên tình trạng mất trộm dễ xảy ra. Giữa tháng 12 năm ngoái, hơn 10 gốc sâm hàng chục năm tuổi bị nhổ trộm, 2 tháng trước đó tại khu vực này cũng đã xảy ra mất trộm 4 kg sâm củ. Các vụ mất thường do người địa phương lấy trộm của nhau. Vụ mất trộm 500 gốc sâm vừa qua là lần đầu tiên người nơi khác đến tận khu vực trồng sâm ở bản Tăk Ngo nhổ trộm. Ngay sau khi xảy ra vụ mất trộm sâm, ông Hồ Quang Bửu, Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam dẫn đầu đoàn công tác đi kiểm tra những diện tích do người dân tự trồng và 100 héc ta của huyện trồng tại xã Trà Linh. Theo ông Bửu, việc bảo vệ sâm không ai khác hơn là lực lượng tại chỗ: “Hướng dẫn cho bà con tập hợp những nhóm hộ với nhau từ 10 đến 15 hộ hoặc cao hơn nữa để sản xuất 1 vùng sâm và thay nhau canh gác 24/24 giờ. Tuyên truyền cho các chốt phải đoàn kết với nhau. Khi có người lạ vào vùng sâm thì có thông báo, đặc biệt là phải báo cho chính quyền địa phương. Triển khai lực lượng Công an huyện đi bảo vệ vòng ngoài cho người dân, hướng dẫn cho người dân những thiết bị như camera, hoặc là những thiết bị chống trộm hiện đại ở trong vườn sâm để góp phần bảo vệ sâm Ngọc Linh.”

     Theo Đề án phát triển cây sâm Ngọc Linh đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam phê duyệt, đến năm 2020, trên địa bàn 7 xã vùng cao ở huyện Nam Trà My sẽ có 19.000 héc ta đất dưới tán rừng già được dành để trồng sâm. Bình quân mỗi héc ta vườn sâm qua 5 năm đầu tư trồng và chăm sóc có thể thu hơn 30 tỉ đồng. Tuy nhiên, loại dược liệu quý này không dễ trồng đại trà. Hiện, trên địa bàn huyện Nam Trà My chỉ có xã Trà Linh trồng nhiều sâm Ngọc Linh với tổng diện tích gần 70 héc ta. Tuy nhiên do việc quản lý, khai thác sâm thiếu khoa học dẫn đến tình trạng thiếu hụt nguồn giống để phát triển hằng năm. Bà Phan Thị Á Kim, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Nam cho biết, tình trạng người dân bán cây sâm non cho thương lái các nơi đến mua được cảnh báo từ nhiều năm trước, nhưng do đời sống bà con khó khăn nên không thể ngăn cản được. Theo bà Kim, trước đây, tỉnh cũng đã có cơ chế hỗ trợ sinh kế để bà con không bán sâm non. Nhưng do việc quản lý lỏng lẻo ở địa phương nên tình trạng người dân bán cây sâm non, mất trộm sâm diễn ra ở nhiều nơi trên địa bàn xã Trà Linh, huyện Nam Trà My: “Vấn đề mất cắp sâm cũng rất nan giải. Trước đây ở Trại dược liệu sâm Trà Linh cũng diễn ra rất nhiều. Tỉnh và huyện có nhiều giải pháp để ngăn ngừa. Nhưng do sâm bây giờ rất có giá trị cho nên việc mất cắp là không tránh khỏi. Qua đây cũng nên có những biện pháp như thế nào để quản lý chặt chẽ hơn. Phải có người thường trực vào buổi tối để bảo vệ. Chứ còn có quản lý bằng rào, bằng hệ thống điện như thế nào mà không có người quản lý, theo dõi thì không thể tránh khỏi mất trộm.”

     Hiện, chính quyền huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đang mở rộng diện tích vườn sâm Tắk Ngo và Trạm dược liệu sâm lên hơn 120 héc ta, đồng thời xây dựng trung tâm bảo tồn phát triển sâm Ngọc Linh tại đây. Cùng với đó là việc xúc tiến kêu gọi các doanh nghiệp đầu tư trồng mới 500 héc ta, vận động bà con thành lập các tổ, nhóm hộ vay vốn đầu tư trồng mới khoảng 350 héc ta, nâng tổng diện tích trồng sâm tại đây lên hơn 1.200 héc ta; Hỗ trợ bà con xây dựng cơ sở hạ tầng đường giao thông, điện, thông tin liên lạc, giải quyết đầu ra cho sâm Ngọc Linh. Ông Lê Trí Thanh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam cho biết, Ủy ban nhân dân tỉnh đã chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chi cục Kiểm lâm và huyện Nam Trà My có biện pháp để bảo vệ khu vực làm giống và vùng trồng sâm thành phẩm: “Sâm Ngọc Linh cũng đang rất quý hiếm. Cho nên việc trộm cắp là tất yếu, chưa kể 1 tác nhân nữa là chuột cũng sẽ vào ăn sâm, rồi sâu bệnh… ảnh hưởng đến cây sâm. Riêng vấn đề mất cắp thì hiện nay huyện Nam Trà My là địa phương trực tiếp tổ chức trồng, quản lý, khai thác thì phải có phương án để bảo vệ. Nguyên tắc là phải phòng ngừa từ xa, phải tuyên truyền, giáo dục nhận thức của cộng đồng để tự bảo vệ và phát hiện, tố giác những đối tượng khả nghi. Việc tuần tra, bảo vệ đừng tác động quá xấu đến hệ thực vật rừng”./.