Cóh k’nặ 1000 râu bhơi hi la bơơn đươi dua đoọng bhrợ za nươu đhị zr’lụ Tây Nguyên, lâng vel đong tỉnh Kon Tum vêy tước 853 râu, râu chr’nắp bhlầng nắc Sâm Ngọc Linh, bhơi nhung, Trọng lâu, Bách hợp, Đẳng sâm… pa bhlầng nắc 35 râu za nươu âng pazêng t’nơơm za nươu nắc lêy k’rang zư lêy đhị Việt Nam. Lâng pa zay bhrợ pa dưr chr’nắp tr’haanh, thương mại hoá pr’đươi  t’nơơm za nươu pa tệêt lâng bhrợ têng, pa câl pr’đươi ting cơnh t’nooi chr’nắp đoọng Kon Tum váih nắc zr’lụ chóh za nươu bha lầng âng zr’lụ lâng cóh prang k’tiếc k’ruung, tỉnh Kon Tum xoọc vêy pazêng c’lâng bh’rợ, cơnh bhrợ têng ghít liêm đoọng pa dưr pr’đợơ liêm choom.

      Mơ 4 c’moo, k’bhúh pa tệêt pa zưm chóh bhrợ sâm Ngọc Linh bhlưa 220 pr’loọng đong đhanuôr chr’val Măng Ri, chr’hoong Tu Mơ Rông lâng Công ty cổ phần Sâm Ngọc Linh Kon Tum bơơn ta bhrợ t’váih. A noo A Chen, đong ặt đhị vel Chung Tam, muy cóh pazêng ma nuýh tr’nợơp ting pấh pa tệêt pa zưm chóh bhrợ lâng Công ty n’đhơ cắh ơy bơơn pay râu rị ha dợ nắc tr’mông tr’méh âng pr’loọng đong a noo ơy vêy râu tr’xăl liêm choom lấh. A noo A Chen đoọng năl:“Pr’loọng đong cu chóh 200-300 t’nơơm sâm. Công ty cổ phần sâm Ngọc Linh Kon Tum đoọng apêê zư lêy toong t’ngay ha dưm đoọng tệêm ngăn bhiệc zư lêy. Đhanuôr vêy bh’nơơn tợơ 2,5-3,5 ức đồng. Muy c’moo công ty đoọng công nhân zập cha nắc 100 t’nơơm đoọng âng chô chóh ooy bhươn đong đay.”

      Ha dang cơnh đhị chr’hoong Tu Mơ Rông, bhiệc chóhh sâm Ngọc Linh xoọc liêm choom đươi vêy râu pa tệêt pa zưm bhlưa doanh nghiệp lâng đhanuôr, nắc đhị chr’hoong Kon Plông đhăm chr’nóh nâu ha dưr đấh lấh đươi vêy chính quyền lâng ngành chức năng vel đong. M’jứah lâng bhiệc lêy cha mệêt, quy hoạch lấh 600ha crâng đoọng zư lêy, chóh bhrợ zập râu t’nơơm za nươu ting c’lâng đanh mâng, chr’hoong Kon Plông ơy vêy c’lâng bh’rợ lâng chính sách liêm ghít đoọng zúp zooi đhanuôr chóh 100ha za nươu cóh c’moo đâu. T’coóh Nguyễn Văn Lân, Chủ tịch UBND chr’hoong Kon Plông đoọng năl:“T’nợơp nắc a zi t’váih  c’lâng bhrợ têng, pa ghít lêy bhlầng nắc vêy k’tiếc đoọng chóh bhrợ. Râu bơr nắc chính sách đoọng đhanuôr vêy m’ma chóh, nâu đoo nắc muy chinh sách lalua ta níh bhlầng. Chr’hoong t’váih zập pr’đợơ đoọng đhanuôr vêy m’ma chô chóh, cơnh đếêc lâng zập tợơ zên bạc cóh bh’rợ âng k’tiếc k’ruung ơy bơơn Chính phủ đoọng zúp zooi ha đhanuôr. Lâng zên bạc nắc đoo, nắc đhanuôr vêy m’ma chóh. XoỌc đâu đhanuôr ơy ting xợơng lâng ting bhrợ têng.”

       Đươi vêy apeee chính sách t’pấh zúp zooi ghít liêm, bơr pêê c’moo chô ooy đâu, đhăm k’tiếc chóh bhrợ za nươu đhị Kon Tum ơy dưr bấc lấh mơ lâng t’nơơm za nươu nâu nắc ting chắt váih cung bấc lấh cóh bhươn đong  lâng cóh k’tiếc ha rêê âng đhanuôr. Prang tỉnh xoọc ơy chóh lấh 315ha sâm Ngọc Linh lâng k’zệêt hecta Đẳng sâm, Lan kim tuyến, Đương quy, Ngũ vị tử. v.v.. Lâng đoọng ha đhanuôr pân ting chóh bhrợ bấc, t’bhứah đhăm chóh t’nơơn za nươu, bhiệc tệêm ngăn đắh pa câl đoọng ha pêê nắc bơơn pa ghít lêy. T’coóh A Minh, Chủ tịch UBND chr’val Măng Cành, chr’hoong Kon Plông đoọng năl, nâu đoo nắc râu zúp zooi chr’val bhrợ têng liêm choom bhlầng cóh bhiệc t’pấh đhanuôr chóh 25ha t’nơơm za nươu cóh c’moo đâu: “Chr’val dzọong pa  bhrợ lâng doanh nghiệp đoọng k’rong câl pazêng za nươu, đhanuôr nắc yêm tệêm chóh bhrợ. Bấc đoo pr’loọng đong xăl chóh chr’nóh râu lơơng đoọng chóh zêng za nươu cơnh đương quy, sâm zập râu, nghệ bhrôông lâng a trọong..”

       Lâng râu pa zay bhrợ pa dưr chr’nắp, thương mại hoá pr’đươi chr’nóh pa tệêt lâng bhrợ têng, pa câl ting t’nooi chr’nắp, tỉnh Kon Tum xoọc ta bhứah zr’lụ chóh bhrợ nắc cơnh bhrợ têng bhươn ươm, chóh cóh bhươn đong, a ral crâng. Tỉnh cung nắc ơy bhrợ t’váih Trung tâm pa chắp lêy lâng pa dưr nông nghiệp công nghệ dal. Bh’nơơn âng trung tâm nâu cung cơnh Trung tâm đươi dua râu liêm choom âng Khoa học lâng Công nghệ âng vel đong cóh bhiệc chóh t’bấc m’ma Lan Kim tuyến, Đảng sâm lâng bơr pêê râu t’nơơm za nươu lơơng lâng đhr’năng âng đơơng tước k’ra bhầu t’nơơm m’ma chóh zập c’moo. Xay moon ooy bh’nơơn pa trơơi m’ma t’nơơm lan kim tuyến, t’coóh Phạm Thanh, Phó trưởng Ban k’đhợơng lêy zr’lụ công nghiệp đươi dua công nghệ dal, đoọng năl:“ A zi nắc ơy lêy cha mệêt, bhrợ têng lâng đơơng chô bh’nơơn xoọc tr’nợơp cung z’zăng liêm choom. Cóh đếêc đhr’năng ha dưr liêm choom pa bhlầng. Râu bơr nắc bh’nơơn kinh tế cóh đhăm âng chô ga mắc. Ghít nắc chóh mật độ mơ 300-400 t’nơơm cóh muy mét vuông, cơnh c’xu nắc mơ 3kg cắh cợ lấh 3kg. Chr’nắp ting cơnh thị trường nâu kêi mơ 1 ức m’pâng muy ký t’mêê nắc âng chô bh’nơơn kinh tế zăng dal đoọng ha đhanuôr.”

      Đọong bơơn bhrợ liêm choom cóh zr’lụ chóh bhrợ za nươu bha lầng, tỉnh Kon Tum năl ghít nắc lêy bhrợ pa dưr chr’nắp tr’haanh pa tệêt lâng bhrợ têng, pa câl ting t’nooi chr’nắp lâng bhrợ têng đhị đhăm pậ bhứah. Đh’rứah lâng đếêc, bấc c’lâng bh’rợ đắh kỹ thuật; bhrợ têng, k’đhợơng lêy, pa too pa choom; pa câl, bhrợ têng, chính sách k’rong bhrợ têng, zúp zooi… cung xoọc xay bhrợ đh’rứah. Lalăm, đhị bơr chr’hoong Tu Mơ Rông, Đăk Glei, tỉnh Kon Tum bơơn tước c’moo 2020 nắc zư lêy chóh t’bấc mơ 1.000ha sâm Ngọc Linh lâng 300ha za nươu vêy cóh đâu cơnh: Đảng sâm, Đương quy lâng Lan kim tuyến./.

Dược liệu ở Kon Tum: hướng đi đã mở

                                                                                                                                                     Khoa Điềm

     Trong gần 1.000 loài thực vật được sử dụng làm thuốc ở khu vực Tây Nguyên, thì riêng địa bàn tỉnh Kon Tum có tới 853 loài mà nổi bật nhất là Sâm Ngọc Linh, Cỏ nhung, Trọng lâu, Bách hợp, Đẳng sâm… đặc biệt có 35 loài thuộc diện những cây thuốc cần quan tâm bảo tồn ở Việt Nam. Với quyết tâm xây dựng thương hiệu, thương mại hóa sản phẩm cây dược liệu gắn với chế biến, tiêu thụ sản phẩm theo chuỗi giá trị đưa Kon Tum trở thành vùng dược liệu trọng điểm của khu vực và cả nước, tỉnh Kon Tum đang có những bước đi, cách làm cụ thể để phát huy được tiềm năng, lợi thế này.

     Cách đây 4 năm, tổ liên kết trồng sâm Ngọc Linh giữa 220 hộ dân xã Măng Ri, huyện Tu Mơ Rông với Công ty cổ phần Sâm Ngọc Linh Kon Tum được hình thành. Anh A Chen, nhà ở làng Chung Tam, một trong những người đầu tiên tham gia liên kết trồng sâm với công ty dù chưa có sản phẩm thu hoạch, song kinh tế gia đình đã có sự thay đổi đáng kể. Anh A Chen, cho biết: “Gia đình tôi trồng được 200 đến 300 gốc sâm. Công ty cổ phần sâm Ngọc Linh Kon Tum cho anh em bảo vệ trực 24/24 giờ để đảm bảo công tác bảo vệ. Cho bà con tăng thu nhập một tháng từ 2,5 đến 3,5 triệu. Một năm Công ty cho anh em công nhân một người 100 gốc tăng thêm thu nhập cho bà con rất là nhiều”.

     Nếu như ở huyện Tu Mơ Rông, việc trồng sâm Ngọc Linh đang rất thành công nhờ có sự liên kết giữa doanh nghiệp và người dân, thì ở huyện Kon Plông diện tích cây dược liệu lại phát triển nhanh nhờ vai trò của chính quyền cùng ngành chức năng địa phương. Song song với việc khảo sát, quy hoạch trên 600 ha rừng để bảo tồn, khai thác các loại cây dược liệu theo hướng bền vững, huyện Kon Plông đã có giải pháp và chính sách cụ thể hỗ trợ người dân trồng 100ha dược liệu ngay trong năm nay. Ông Nguyễn Văn Lân, Chủ tịch UBND huyện Kon Plông cho biết: “Đầu tiên chúng tôi xây dựng phương án trong vấn đề là phải có đất. Thứ hai là chính sách cho vấn đề người dân có giống, đó là một chính sách cần thiết. Huyện tạo mọi điều kiện để dân có giống đưa xuống trồng thì bằng nhiều nguồn vốn trong các chương trình mục tiêu quốc gia mà được Chính phủ cho phép hỗ trợ người dân. Bằng nguồn vốn đó để dân có những cây giống người dân trồng. Hiện nay dân rất đồng tình và tích cực tham gia”.

     Nhờ các chính sách khuyến khích, hỗ trợ cụ thể, vài năm trở lại đây diện tích cây dược liệu ở Kon Tum đã tăng lên đáng kể và cây dược liệu xuất hiện ngày càng nhiều hơn trong vườn nhà, đất rẫy của bà con nông dân. Toàn tỉnh hiện đã trồng được trên 315 héc ta Sâm Ngọc Linh cùng hàng chục ha Đẳng sâm, Lan kim tuyến, Đương quy, Ngũ vị tử.v.v. Và để người dân mạnh dạn tham gia trồng, mở rộng thêm diện tích cây dược liệu, việc đảm bảo đầu ra cho sản phẩm được đặt lên hàng đầu. Ông A Ming, Chủ tịch UBND xã Măng Cành, huyện Kon Plông cho biết, đây chính là yếu tố giúp xã thuận lợi trong việc vận động người dân trồng 25ha cây dược liệu trong năm nay:“Xã đứng ra làm việc với doanh nghiệp để mà bao tiêu sản phẩm thì người dân rất an tâm trong việc sản xuất cây dược liệu. Nhiều hộ dân đăng ký chuyển đổi từ các cây trồng khác sang trồng cây dược liệu như đương quy, sâm dây, nghệ đỏ và cà dây leo”.

    Với quyết tâm xây dựng thương hiệu, thương mại hóa sản phẩm cây dược liệu gắn với chế biến, tiêu thụ sản phẩm theo chuỗi giá trị, tỉnh Kon Tum đang tích cực mở rộng vùng nguyên liệu thông qua các hình thức, như xây dựng vườn ươm, vườn nhà, dưới tán rừng. Tỉnh cũng đã thành lập Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển nông nghiệp công nghệ cao. Thành công của trung tâm này cũng như Trung tâm ứng dụng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ của địa phương trong việc nhân giống cây Lan kim tuyến, Đảng sâm và một số cây dược liệu khác với khả năng cung cấp hàng trăm nghìn cây giống mỗi năm đang cho thấy bước đi vững chắc của tỉnh trong việc phát triển cây dược liệu. Nói về thành công việc nhân giống cây lan kim tuyến, ông Phạm Thanh, Phó trưởng Ban quản lý Khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, cho biết:“Chúng tôi đã tiến hành khảo nghiệm và mang lại kết quả ban đầu rất là tốt. Trong đó sự sinh trưởng, phát triển tỏ ra rất phù hợp. Thứ hai nữa là hiệu quả kinh tế trên diện tích mang lại lớn. Cụ thể là trồng mật độ khoảng 300 đến 400 cây trên một mét vuông thông thường thì thu được khoảng 3kg hoặc trên 3kg. Giá theo thị trường bây giờ khoảng 1 triệu rưỡi một kg tươi thì nó mang lại hiệu quả kinh tế cao cho bà con”.

    Để đạt mục tiêu trở thành vùng dược liệu trọng điểm, tỉnh Kon Tum xác định phải xây dựng được thương hiệu gắn với chế biến, tiêu thụ sản phẩm theo chuỗi giá trị và xây dựng cánh đồng lớn. Cùng với đó, nhiều giải pháp về kỹ thuật; tổ chức, quản lý sản xuất, đào tạo; thương mại, chế biên sản phẩm; cơ chế, chính sách đầu tư, hỗ trợ… cũng đang được triển khai thực hiện đồng bộ. Trước mắt, tại hai huyện Tu Mơ Rông, Đăk Glei, tỉnh Kon Tum đặt mục tiêu đến năm 2020 bảo tồn, mở rộng được 1.000ha Sâm Ngọc Linh và 300ha dược liệu bản địa, gồm: Đảng sâm, Đương quy và Lan kim tuyến./.