Chr’val Thượng Hoá, chr’hoong k’coong ch’ngai Minh Hoá, tỉnh Quảng Bình nắc đhị ắt mamung âng đhanuôr acoon cóh Rục. Đhr’năng tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng cóh đhanuôr acoon cóh Rục nắc dưr váih ooy bấc c’moo hanua, bhrợ bấc râu cắh liêm choom, k’ay loom. Đợ c’moo đăn đâu, tu vêy pazưm xay moon, k’đươi liêm choom, đhr’năng nâu nắc cung ơy xiêr. A Viết Sĩ-PV Đài P’rá Việt Nam xay moon:

           Vel Ón, Yên Hợp lâng Mò O Ồ Ồ cr’chăl trung tâm chr’val Thượng Hoá, chr’hoong Minh Hoá, tỉnh Quảng Bình k’dâng 20km chô đắh Tây. Đhị đâu zêng lêy nắc đhanuôr acoon cóh Rục ắt mamung. Lâng 189 pr’loọng, đhanuôr Rục bơơn ta lêy nắc mưy ooy đhanuôr acoon cóh m’bứi bhlâng cóh prang k’tiếc k’ruung. Cung tu m’bứi manứih lâng ắt mamung lalay mưy apêê đhị zr’lụ zr’nắh k’đhạp nắc bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng cóh đâu nắc dzợ dưr váih bấc.

              Moót tước ooy vel đông, buôn bơơn lêy đợ apêê p’niên xoọc tuổi cha tuổi học nắc lêy cóh luônh xoọc k’đhạp cắh cậ cóh têy ha’mệ k’coon tứi. Cao Thị Niêm lâng Cao Xuân Dã cóh vel Ón zêng 22 c’moo hanua, hân đhơ cơnh đêếc nắc ơy 2 p’nong k’coon. Bơr nhi đoo tr’pay xoọc bêl 16 c’moo. hâu tu tr’pay đấh cơnh đêếc? Cao Thị Niêm moon:

                Nắc tu ma tr’kiêng liêm ta’níh hadợ ting tr’pay. Cung tu cắh bơơn chấc học nêếh ậh, trường lớp cắh váih. Nâu cơy nắc t’mêê bhrợ trường cấp 2 nắc vêy dzợ lướt học, hadợ bêl ahay nắc cắh váih trường, cắh ngai ma học hành, tước 16, 17 c’moo nắc ma tr’bơơn tr’pay zêng. Apêê cơnh ooy nắc acu cung cơnh đêếc.

               Hadợ Cao Xuân Dã, k’diịc âng Niêm ta’níh xay moon:

              Chính quyền cung vêy moon p’too dzợ p’niên nắc oó đấh tr’bơơn tr’pay. Hân đhơ cơnh đêếc, tu pr’ắt tr’mung lâng ma tr’kiêng nắc cung tr’pay zêng.

              T’coóh Trần Xuân Tư, trưởng vel Ón, chr’val Thượng Hoá đoọng năl, vel bhươl âng pêê đoo nắc vêy tước 15 apêê diịc điêl ma tr’bơơn tr’pay xoọc dzợ p’niên. Cóh đâu k’coon na noo n’jứih, k’coon ma moó n’đil, cắh cậ dêy đay mơ 14-15 c’moo nắc ma tr’pay bấc ơl. K’coon âng apêê n’niên váih cắh chêết bil nắc cung ma oom oóch, khuých goo. Lấh mơ nắc vêy anhi diịc điêl n’niên váih k’coon 7 chu, hân đhơ cơnh đêếc nắc bơơn băn zư 1 p’nong cung cắh mặ dưr pậ.

               Mưy crêê tô bhúh, a’ham nắc vêy tr’pay đh’rứah, tu apêê ma chắp kiêng đh’rứah, vêy cơnh đâu nắc vêy choom zư đợc pr’đươi cr’van doọ choom glúh bil âng pr’loọng đông đay, tô bhúh đay. Tr’bơơn tr’pay cóh tô bhúh đoọng pr’đươi cr’van doọ choom ta âng đơơng tước ooy tô bhúh lơơng, diịc điêl cung doọ choom tr’lơi. Đợ cr’noọ nâu nắc lướt moót đhộ ooy pr’ắt tr’mung tơợ bấc lang ơy cóh đhanuôr zâp acoon cóh ắt mamung cóh k’coong ch’ngai. Đh’rứah lâng nâu nắc c’năl bh’rợ cắh liêm dal, đhị ắt mamung lấh mơ nắc cóh k’coong ch’ngai nắc lêy bấc đhanuôr vêy pr’đơợ pa’đăn cr’liêng xa’nay, cắh năl liêm gít đợ râu cắh liêm crêê tơợ bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng.

               Tr’bơơn tr’pay crêê đhi noo bhúh xoọng nắc ơy bhrợ k’chứt bấc pr’loọng đông n’niên k’coon cắh liêm k’rơ. Cơnh cóh vel Ón nắc dưr váih bhiệc da’dêy mặt ha dợ pay cha’châu. Gít lấh mơ, t’coóh Cao Xuân Chẹt, pay cha’châu âng đau nắc Cao Thị Vinh k’coon n’đil n’niên váih k’coon ma oom oóch, k’đhạp dưr pậ liêm. Cơnh Cao Xuân Tường pay ma moó nắc Cao Thị Kèm, đhi noo bhúh xoọng, k’căn Tường nắc ma moó mặt âng k’conh Kèm tr’pay đh’rứah bơơn 7 p’nong k’coon hân đhơ cơnh đêếc nắc vêy mưy a’năm dzợ mamung.

               Acoon cóh Rục bơơn bộ đội biên phòng bơơn k’cắh ắt mamung mưy apêê cóh crâng dading, cóh boọng gợp đhêl crâng Phong Nha-Kẻ Bàng c’moo 1959 lâng bơơn đơơng chô ắt cóh 3 vel bhươl nắc vel Ón, Yên hợp lâng Mò O Ồ Ồ cóh chr’val Thượng Hoá. Xang k’noọ 60 c’moo ắt pazưm lâng đhanuôr zâp ngai, tước đâu nắc cung yêm têêm ắt mamung tu vêy bấc ngai zâp đắh ma zooi zúp manứih Rục dưr zi’lấh đhr’năng chêết bil. Hân đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu apêê nắc dzợ ặt zâng lâng bấc râu cắh liêm crêê tu bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng.

                  T’coóh Cao Thanh Huy, trưởng vel Yên Hợp, chr’val Thượng Hoá, chr’hoong Minh Hoá nắc moon, xoọc đâu bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng cung dzợ, hân đhơ cơnh đêếc cung vêy xiêr z’zăng tu vêy râu pazưm bhrợ, xay moon âng zâp cấp bha’lâng âng chr’hoong, chr’val đh’rứah lâng bộ đội biên phòng cóh vel đông chấc moon p’too, xay moon đoọng ha đhanuôr năl đợ râu zr’nắh k’đhạp, cắh liêm crêê ha y chroo cắh chấc bhr’nêy. T’coóh Cao Thanh Huy, trưởng vel Yên Hợp đoọng năl:

                            Bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh cóh đâu xoọc đâu cung xiêr ơy. Tu đấh ma tr’bơơn tr’pay nắc cắh râu liêm choom. Xoọc đâu nắc lêy vêy bha ar kêt hôn lâng xã hội công nhận nắc vêy choom tr’pay. Zâp cấp chính quyền lâng bộ đội biên phòng nắc taluôn lướt tước đông đhanuôr moon p’too oó đấh tr’bơơn tr’pay, zâp bel họp cóh vel azi cung taluôn k’đươi moo p’too đắh bhiệc nâu.

             Choom lêy, đhanuôr acoon cóh Rục cóh pêê vel Ón, Yên Hợp lâng Mò O Ồ Ồ xoỌc đâu cung ơy năl liêm gít bấc ooy đợ râu zr’nắh k’đhạp, cắh liêm crêê ooy đắh bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng. nâu đoo cung tu vêy râu zêl cha’groong đấh loon lâng k’rơ lâng bấc cơnh c’lâng bh’rợ moon p’too liêm gít tước zâp pr’loọng đông. Chính quyền chr’val, vel đông nắc ơy lướt tước zâp vel bhươl, tước zâp pr’loọng đông xay moon lâng pa’họp đhanuôr đắh luật tr’bơơn tr’pay liêm crêê, zư lêy têêm ngăn diịc điêl, moon pachoom zâp apêê diịc điêl tước c’moo tr’bơơn tr’pay nắc lêy bhrợ bha ar kết hôn lâng vêy xác nhận âng chính quyền vel đông… đông biên phòng 585 trực tiếp ắt đhị vel đông cung ơy pazưm liêm k’rơ lâng chính quyền, t’bhlâng k’rang lêy tước lâng đhanuôr acoon cóh, bhrợ têng bấc Hội nghị k’đươi zâp t’coóh vel, trưởng vel, đợ apêê vêy uy tín đh’rứah ting por xay moon, pazưm têy zêl cha’groong bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng, k’rang lêy pr’ắt tr’mung âng đhanuôr têêm ngăn lâng padưr pa’xớc lấh. t’coóh Đinh Thành Văn, Chủ tịch UBND chr’val Thượng Hoá, chr’hoong Minh Hoá, tỉnh Quảng Bình đoọng năl:

             Đhị đhr’năng tr’bơơn tr’pay đấh cơnh xoọc đâu, UBND chr’val cung ơy t’bhlâng bhrợ têng zâp g’lúh xay moon, pazưm lâng đồn biên phòng đh’rứah por xay moon. Bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng xoọc đâu cung ơy xiêr lâng zâp c’moo l’lăm ahay. Đắh bhiệc pazưm lâng Đồn biên phòng nắc đồn biên phòng zâp c’moo bhrợ têng zâp Hội nghị t’coóh vel, trưởng vel, đợ apêê vêy uy tín. Lâng xay bhrợ bh’rợ pazưm âng đồn lâng chính quyền vel đông. Lấh mơ nắc t’bhlâng k’rang lêy lâng đhanuôr acoon cóh. Bhrợ têng zâp g’lúh xay moon, lấh mơ nắc vêy râu pazưm đh’rứah lâng đồn biên phòng 585 trực tiếp ắt đăn đhanuôr, tr’lưm, moon p’too đhanuôr bhrợ ha cơnh liêm choom bh’rợ tr’bơơn tr’pay đấh, bhrợ padưr pr’loọng đông crêê cơnh quy định âng pháp luật.

          T’coóh Trần Xuân Tư, Trưởng vel Ón, chr’val Thượng Hoá xay moon mưy đhr’năng lalua, đhanuôr manứih Rục bêl glúh dưr đắh boọng gợp đhêl c’moo 1959 vêy 34 cha’nặc a’năm, xoọc đâu nắc ơy dưr dzoọc lấh 100 pr’loọng. zêng lêy đợ apêê tr’bơơn tr’pay nâu nắc apêê đhi noo bhúh xoọng tr’đăn. Lêy đợ apêê p’niên manứih Rục n’niên váih nắc tơợ đợ g’lúh tr’bơơn tr’pay đấh lâng crêê đhi noo bhúh xoọng. cung tu cơnh đâu nắc manứih Rục zâp bêl cung taluôn ma k’ay k’naanh lâng k’tứi lấh mơ zâp acoon cóh lơơng. Ooy zâp vel bhươl manứih Rục, đoọng chấc lêy đợ apêê ga’rựa t’ha nắc cắh vêy ngai hi’lệêng lấh 50 ký, k’đhạp bhlâng vêy.

       Bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh crêê đhi noo bhúh xoọng nắc mưy ooy đợ bhiệc k’rang moon bhlâng xoọc đâu. bhiệc xay moon p’cắh đắh bhiệc tr’bơơn tr’pay, nắc lêy padưr dal c’năl bh’rợ âng zâp t’coóh vel, trưởng vel, đợ cộng tác viên dân số nắc pabhlâng chr’nắp, hân đhơ cơnh đếêc, chr’nắp lấh mơ nắc c’la zâp pr’loọng đông lêy tự năl liêm gít râu liêm chr’nắp nắc vêy choom pa’xiêr lâng lêy chô t’bil lơi bhiệc tr’bơơn tr’pay đấh, crêê đhi noo bhúh xoọng./.

TẢO HÔN VÀ HÔN NHÂN CẬN HUYẾT THÔNG

VÙNG ĐỒNG BÀO RỤC, QUẢNG BÌNH

                 Xã Thượng Hóa, huyện vùng cao Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình là nơi sinh sống chủ yếu của đồng bào Rục. Tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống trong cộng đồng Rục diễn ra nhiều năm qua, gây nhiều hậu quả đáng tiếc. Những năm gần đây, nhờ tập trung tuyên truyền, vận động, tình trạng này đã giảm nhiều. A Viết Sĩ-Phóng viên Đài TNVN phản ánh:

             Bản Ón, Yên Hợp và Mò O Ồ Ồ cách trung tâm xã Thượng Hoá, huyện Minh Hoa, tỉnh Quảng Bình khoảng 20 km về phía Tây. Nơi đây hầu hết là đồng bào dân tộc Rục sinh sống. Với 189 hộ, đồng bào Rục được xem là một trong dân tộc thiểu số ít người nhất của cả nước. Chính vì ít người với lại sống tách biệt trong vùng núi khó khăn, nên nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyêt thống nơi đây vẫn xảy ra nhiều.

          Vào đến tận bản làng, không khó để bắt gặp hình ảnh những cô bé đang tuổi ăn học bụng mang dạ chửa hoặc bồng bế con nhỏ. Cao Thị Niêm và Cao Xuân Dã ở bản Ón đều 22 tuổi nhưng đã có đến 2 mụn con. Cả hai lấy nhau từ năm 16 tuổi. Vì sao lại lấy nhau sớm thế? Cao Thị Niêm bảo:

         Đó là vì tình yêu, yêu nhau thật lòng nên cứ lấy nhau thôi. Cũng một phần vì không được học đến nơi đến chốn, trường lớp không có. Giờ mới mở trường cấp hai nên mới được đi học, chứ trước đây không có trường, không ai học hành nên cứ 16, 17 tuổi là lấy chồng, lấy vợ.Người ta sao thì mình vậy!

                Còn Cao Xuân Dã, chồng của Niêm thật thà bảo:

               Chính quyền họ cũng có nói tuổi còn nhỏ đừng lấy vợ, lấy chồng sớm. Nhưng vì cuộc sống và tình yêu giành cho nhau nên lấy nhau thôi.

                Ông Trần Xuân Tư, Trưởng bản Ón (xã Thượng Hóa) cho biết: Bản của ông có 15 cặp tảo hôn.Ở đây con anh em trai, con chị em gái, hay chú cháu, cậu cháu, chỉ chừng 14 - 15 tuổi lấy nhau là phổ biến. Con của họ sinh ra không chết yểu thì cũng èo uột còi cọc. Thậm chí có cặp vợ chồng 7 lần sinh nhưng chỉ nuôi được 1 mà cũng không lớn lên nổi.

              Chỉ cùng họ hàng, dòng máu lấy nhau thì mới yêu thương nhau, mới giữ được của cải vật chất không đi khỏi gia đình mình, dòng họ mình. Lấy trong họ tộc để của cải không bị mang đi đến họ tộc khác, vợ chồng cũng không bỏ được nhau. Suy nghĩ này đã thấm sâu trong đời sống từ bao đời nay trong cộng đồng nhiều dân tộc thiểu số sinh sống trên những vùng núi cao, vùng sâu. Cùng với đó là do trình độ dân trí thấp, nhận thức xã hội còn nhiều hạn chế, địa bàn cư trú chủ yếu ở vùng sâu, vùng xa nên phần lớn người dân ít có điều kiện tiếp cận thông tin, chưa hiểu rõ những hệ lụy từ tảo hôn và hôn nhân cận huyết.

             Hôn nhân cận huyết đã đẩy nhiều gia đình sinh con không khỏe mạnh. Đơn cử tại bản Ón xuất hiện trường hợp cậu ruột lấy cháu. Cụ thể, ông Cao Xuân Chẹt, lấy cháu của mình là Cao Thị Vinh con cái sinh ra ốm yếu, khó phát triển. Cá biệt Cao Xuân Tường lấy chị Cao Thị Kèm, anh em con cô con cậu (mẹ của Tường là chị ruột bố Kèm) lấy nhau sinh được 7 đứa con nhưng chỉ một bé sống sót.

                  Tộc người Rục được bộ đội Biên Phòng phát hiện sống biệt lập, hoang dã trong hang đá giữa núi rừng Phong Nha– Kẻ Bàng năm 1959, và được đưa về định cư ở 3 bản Ón, Yên Hợp và Mò O, Ồ Ồ thuộc xã Thượng Hóa. Sau gần 60 năm hòa nhập cộng đồng, cho đến lúc này tạm yên tâm cộng đồng đã  chung tay giúp người Rục thoát khỏi nguy cơ diệt vong. Nhưng hiện nay họ vẫn đang phải đối mặt với hiểm họa suy thoái giống nòi từ những cuộc hôn phối cận huyết và nạn tảo hôn.

            Ông Cao Thanh Huy, trưởng bản Yên Hợp, xã Thượng Hoá, huyện Minh Hoá thì hiện nay nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống vẫn còn nhưng đã phần nào giảm nhờ có sự phối hợp giữa các cấp lãnh đạo huyện, xã cùng với bộ đội biên phòng trên địa bàn đi đến tận nhà người dân vận động, tuyên truyền cho bà con về những khó khăn, hệ lụy sau này rất khó lường. Ông Cao Thanh Huy, trưởng bản Yên Hợp cho biết:

                Nạn tảo hôn ở đây giờ cũng giảm bớt rồi. Bởi vì tảo hôn sớm thì không có kết quả tốt đẹp. Gìơ là phải có giấy kết hôn và xã hội công nhận thì mới lấy được. Các cấp chính quyền với bộ đội biên phòng luôn đi đến tận nhà người dân vận động, tuyên truyền đừng tảo hôn sớm, trong cuộc họp trong bản chúng tôi cũng luôn vận động, tuyên truyền về việc này.

               Có thể thấy bà con đồng bào Rục ở ba bản Ón, Yên Hợp và Mò O Ồ Ồ hiện nay cũng đã ý thức được nhiều về những khó khăn, hệ luỵ trong việc tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Đây cũng là nhờ vào sự ngăn chặn quyết liệt với nhiều hình thức vận động, tuyên truyền cụ thể, kịp thời đến từng hộ gia đình. Chính quyền xã, địa phương đã đi đến từng các bản làng, đến tận hộ gia đình tuyên truyền và họp dân về luật hôn nhân và gia đình, giữ gìn hạnh phúc vợ chồng, hướng dẫn các cặp vợ chồng khi đến tuổi kết hôn làm giấy kết hôn và có sự xác nhận của chính quyền địa phương…. Đồn biên phòng 585 trực tiếp đóng tại địa bàn cũng đã phối hợp mạnh mẽ cùng với chính quyền, tăng cường quan tâm đặc biệt đối với đồng bào dân tộc thiểu số, tổ chức nhiều Hội nghị mời các già làng, trưởng bản, những người có uy tín cùng tuyên truyền, chung tay chống lại nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, chăm lo đời sống, sức khoẻ người dân ổn định và phát triển hơn. Ông Đinh Thành Văn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thượng Hoá, huyện Minh Hoá, tỉnh Quảng Bình cho biết:

          Trước tình trạng tảo hôn như hiện nay, Ủy ban xã cũng đã tích cực tổ chức các buổi tuyên truyền, phối hợp với đồn biên phòng cùng nhau tuyên truyền. Nạn tảo hôn hiện nay đã giảm đi nhiều so với những năm trước đây. Trong việc phối hợp với đồn biên phòng thì đồn biên phòng hằng năm tổ chức các Hội nghị già làng, trưởng bản, những người có uy tín. Đồng thời triển khai nhiệm vụ công tác phối hợp giữa đồn và chính quyền địa phương. Đặc biệt tăng cường quan tâm đối với đồng bào dân tộc. Tổ chức các buổi tuyên truyền, họp dân… Ủy ban, chính quyền địa phương luôn vận động tuyên truyền, đặc biệt trong đó có sự phối hợp cùng với đồn biên phòng 585 trực tiếp ở sát dân, gặp gỡ, động viên người dân làm sao thực hiện tốt nhiệm vụ kết hôn, xây dựng gia đình đúng với quy định của pháp luật.

        Ông Trần Xuân Tư, Trưởng bản Ón (xã Thượng Hóa) thừa nhận một thực tế: Cộng đồng người Rục khi rời hang đá năm 1959 có 34 người, ngày nay đã phát triển hơn 100 hộ. Theo phả hệ thì phần lớn các cặp vợ chồng đều có quan hệ họ hàng gần gũi. Xét cho cùng thì những đứa trẻ người Rục được sinh ra đều xuất phát từ những cuộc hôn nhân cận huyết. Chính vì thế mà người Rục bao giờ cũng ốm yếu và nhỏ hơn các tộc người khác. Ở các bản người Rục, để tìm được một người trưởng thành nặng hơn 50kg thật khó.

             Tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống là một trong những vấn nạn đáng lo ngại hiện nay. Việc tuyên truyền, phổ biến kiến thức về hôn nhân, cần nâng cao vai trò của các già làng, trưởng bản, những cộng tác viên dân số là cực kỳ quan trọng, nhưng quan trọng hơn là bản thân mỗi gia đình cần tự nhận thức được cái lợi, cái hại thì mới hạn chế và tiến tới xóa bỏ được tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống..../.