Ting cơnh ch’mêệt lêy âng Ủy ban Acoon cóh, tr’pay díc điêl crêê đhi noo c’bhúh xoọng xoọc nắc muy t’rúih choom p’rơớt cóh bấc zr’lụ đha nuôr acoon cóh, pa đhang moon nắc da ding ca coong n’đắh Bắc lâng Tây Nguyên. Tr’pay díc điêl crêê đhi noo c’bhúh xoọng, lấh bh’rợ n’niên đợ apêê ca coon k’bang khúch (cơnh pưa, bhrươl, cloóch aham tơợ tứi) nắc dzợ cr’đơơng tước pa xiêr râu liêm crêê m’ma, chất lượng acoon ma nứih lâng bhrợ pa dưr đhr’năng ha ul đha rựt cóh zr’lụ đha nuôr acoon cóh. Cóh chr’hoong da ding ca coong Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên công dzợ vêy bấc ngai cơnh đêếc. bha ar xrắ vêy xay moon tước đhr’năng n’nâu, đha nuôr lâng p’zớc đh’rứah xơợng:

    A noo Âu Xuân Đình ặt cóh vel Chẽ chr’val Dân Tiến, chr’hoong Võ Nhai c’moo đâu 35 c’moo, n’đhang lêy t’coóh t’grắh lấh mơ c’moo bhlâng âng đoo. Móh mặt tăm xêu, a âu. Nắc đoo bh’rợ âng bấc t’ngay tặ p’răng, râm boo cóh ha rêê ruộng, dhd’rứah lâng ha dum méh zư lêy bơr p’nong ca coon moọt viện.

Díc điêl a noo Âu Xuân ĐÌnh lâng a moó Lục Thị Tự tr’pay lấh 10 c’moo. A nhi đoo nắc c’bhúh xoọng, ca coon nga ngắh va va luônh, tu cơnh đêếc, mị a nhi Âu Đình Khánh lâng Âu Thị Thùy Dương ca coon âng a noo zêng crêê cr’ay cloóch a ham tơợ tứi, muy cr’ay di truyền cắh mặ zư pa dứah. Zr’nắh xr’dô, lứch truyền aham, nắc pa glúh sắt ha coon, n’đhơ cơnh đêếc c’moo 2014, a chau Âu Đình Khánh nắc cr’pâl ca ay lấh bil mặt: “A đoo t’ha nắc lấh bil, cắh dzợ bêl c’moo 2014 đhiệp bing 10 c’moo. A đoo k’hir cloóch aham, nắc đơớh bhlâng u cloóch, bhrợ pa hư zêng hồng cầu. A đoo ặt công zr’nắh xr’dô. Tơợ đong xiêr ooy đa khoa, nắc xiêr ooy phòng cấp cứu, xang n’nắc đơơng âng ooy khoa Nhi. Ra pặ tước phòng, dzợ bơr bhr’dzang hơớc nắc ha mệ cóh têy xơợng khực k’noọ n’hâu, ha mệ ooy bác sĩ khám, pat bơm tắc ooy da dul dziếu pay aham lêy aham tăm bhrộ, bêl đêếc nắc cắh dzợ loon.”

    A noo Đình lâng a moó Tự n’dhdơ nắc đhi noo c’bhúh xoọng  n’đhang nắc công p’zay tr’pay n’đhơ âi crêê mị n’đắh pr’loọng đong cắh đoọng, nâu câi nắc cắh năl boọn moon ngai. A va Dương Thị Ngoan, ca căn a noo Đình moon: âi ặ p’too moon, nắc đhi noo c’bhúh xoọng tr’đăn bhlâng, cắh choom tr’pay, n’đhang anhi đoo cắh tộ xơợng. Nâu câi nắc ặt zâng cơnh đâu… “P’too moon nhứh ặ, n’đhang a nhi đoo tr’kiêng nắc ng’cơnh năl bhrợ dzợ, moon cắh choom tr’pay, a nhi đoo tộ xơợng nắc đhứh pr’ngâu lơi. Zr’nắh k’đháp cắh cơnh. Acu nâu câi nắc c’mai a dô, acu t’coóh đhur ặ, zooi apêê ca coon  mặ mơ ooy choom mơ đêếc. bêl ahay mị n’đắh đong cắh ngai đoọng ốt, n’đhang a nhi đoo t’bhlâng nắc công cắh năl cơnh bhrợ têng dzợ.”

    K’noọ 10 c’moo đâu, c’xêê n’đoo díc điêl a noo công tr’xăl, đơơng âng bơr p’nong ca coon chô tước Hà Nội truyền a ham. Zấp bêl p’zay c’bơớch bhlâng nắc zên đươi dua công dzoóc tơợ 3 tước 5 ức đồng. Zên bhrợ thuê, a nhi a noo k’rong c’bơớch nắc đoọng ha ca coon lướt viện công cắh zấp. Đanh đanh c’bhúh p’niên  nắc vêy coon cha đắh muy chu lêệ, a xiu. Xa nập nắc zêng đha nuôr vel bhươl pay ca er đoọng.

T’rúih âng pr’loọng đong âng anoo Âu Xuân Đình lâng a moó Lục Thị Tự nắc đhêêng muy cóh pa bhlâng bấc ngai âng bh’rợ tr’pay díc điêl crêê dhdi noo c’bhúh xoọng… dzợ dưr váih cóh apêê tỉnh da ding ca coong, zr’lụ vêy rụp đha nuôr acoon cóh ặt ma mông. Ting thạc sĩ, bác sĩ Đoàn Kim Phượng, Trung tâm di truyền ( Đại học y Hà Nội), pay k’díc k’điêl bêl dzợ p’niên k’tứi lâng crêê đhi noo c’bhúh xoọng buôn đơcs lơi râu cắh liêm crêê đanh đươnh ha pr’loọng đong âng vel bhươl. Tr’pay díc điêl đơớh bhrợ t’bil lơi pr’đơợ bơơn lướt học, bh’rợ tr’nêng, pa xiêr chất lượng acoon ma nứih, c’rơ tr’mung âng ca căn lâng p’niên k’tứi: “Bh’rợ tr’pay  crêê đhi noo c’bhúh xoọng âi vêy tơợ đanh bơơn khoa học xay moon nắc bhrợ cắh liêm crêê tước m’ma acoon ma nứih. Apêê đoo moon cắh liêm crêê tước m’ma ma nứih lâng bh’rợ n’nâu công bơơn xay trúih bhứah bháih đoọng ng’cơnh choom bhrợ pa xiêr bh’rợ tr’pay díc điêl crêê đhi noo c’bhúh xoọng. Tr’pay díc điêl crêê đhi noo c’bhúh xoọng bhrợ cắh liêm crêê tước bấc râu, n’đhang choom k’rang bhlâng nắc 3 râu bha lâng crêê tước c’rơ tr’mung, m’ma âng acoon ma nứih. Nắc đoo đhr’năng n’niên ca coon; ca coon crêê k’bang khúch,  lâng pa dưr đợ apêê chêệt cóh vel đong.”

    Ting thạc sĩ, bác sĩ Đoàn Kim Phượng đợ cắh liêm crêê âng tr’pay díc điêl crêê đhi noo c’bhúh xoọng nắc pa bhlâng ha lêêng, nắc cr’đơơng tước apêê cắh liêm crêê cắh mặ bhr’nêy ha lang t’tun: “Cơnh lâng apêê ma nứih acoon cóh, tu vel đong âng apêê đoo âi hắt ma nứih nắc bh’rợ tr’pay díc điêl crêê đhi noo c’bhúh xoọng cơnh âi moon nắc bhrợ cắh liêm crêê tước c’rơ n’niên ca coon,, bhrợ pa dưr k’rơ đợ pr’lúh cr’ay dưr váih lâng cr’đơơng tước chêệt bil tu cơnh đêếc bh’rợ k’đhơợng zư đớc m’ma cắh liêm choom. Ha dang ặt k’đhơợng zư  đhr’niêng bh’rợ tr’pay díc điêl  crêê đhi noo acoon cóh nắc bh’rợ k’đhơợng zư m’ma đhị bấc lang pa bhlâng k’đháp, tu đợ ma nứih nắc xiêr hắt, tu cắh vêy đhr’năng choom vêy ca coon, bơr cớ nắc buôn k’bang khúch, pêê cớ nắc đơớh chêệt bil.”./.

HÔN NHÂN CẬN HUYẾT

HỆ LỤY ĐÃ NHÌN THẤY!

     Theo khảo sát của Ủy ban Dân tộc, hôn nhân cận huyết thống đang là câu chuyện đáng báo động ở nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, điển hình là miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Hôn nhân cận huyết thống, ngoài việc sinh ra những đứa trẻ mắc bệnh di truyền (như mù màu, bạch tạng, da vảy cá, bệnh tan máu bẩm sinh), thì còn mang đến nhiều hệ lụy về suy giảm giống nòi, chất lượng dân số, và làm tăng nguy cơ đói nghèo ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Ở huyện miền núi Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên vẫn còn có những trường hợp như thế.

    Anh Âu Xuân Đình ở xóm làng Chẽ xã Dân Tiến, huyện Võ Nhai năm nay 35 tuổi, nhưng nom già hơn so với tuổi khá nhiều. Gương mặt xạm đen, rám nắng. Đó là hậu quả của những ngày dãi nắng dầm mưa trên ruộng, ngoài nương, cùng những đêm thức trắng trông hai con đi viện.

    Vợ chồng anh Âu Xuân Đình và chị Lục Thị Tự lấy nhau được hơn 10 năm. Anh chị là họ hàng gần gũi, con bác con cô, vậy nên, cả hai đứa con Âu Đình Khánh và Âu Thị Thùy Dương của họ đều mắc bệnh tan máu bẩm sinh, một căn bệnh di truyền không thể chữa khỏi. Lay lắt, hết truyền máu, lại thải sắt cho con, nhưng năm 2014, cháu Âu Đình Khánh đã đau đớn rời khỏi vòng tay bố mẹ. “Cháu lớn thì mất rồi, mất năm 2014 tròn 10 tuổi. Cháu sốt tan máu, nó tan máu nhanh lắm, phá hủy hồng cầu mà. Cháu mệt mỏi. Từ nhà đi xuống đa khoa, thì xuống phòng cấp cứu, sau chuyển vào khoa Nhi. Sắp đến phòng, còn hai bước nữa, là vào phòn,g đang bế trên tay thấy khực một cái tưởng gì, bế vào bác sỹ khám. Lấy bơm chọc thẳng vào tim, hút ra thấy máu thâm đen, lúc ấy không kịp rồi.”

    Anh Đình và chị Tự dù là họ hàng gần gũi những nhất quyết đến với nhau dù đã bị gia đình hai bên ngăn cấm, giờ cũng chẳng biết trách ai. Bà Dương Thị Ngoan, mẹ anh Đình bảo: “khuyên rồi, bảo rồi, là họ hàng gần với nhau lắm đấy, nhưng chúng nó không nghe. Giờ ra cơ sự này…”. “Khuyên nhủ nhưng mà chúng nó yêu nhau thì biết làm thế nào được, bảo không cho lấy chúng nó bảo là không được đành phải chịu thôi . Quá khổ đi chứ. Mẹ bây giờ một thân một mình, mẹ già rồi chỉ giúp các con tý nào hay tý ấy thôi. Trước kia hai bên gia đình không cho lấy đâu nhưng mà hai đứa nó quyết định mình cũng chả biết làm thế nào.”

Gần chục năm nay, tháng nào vợ chồng anh cũng cắt cử nhau, đưa cả hai con về Hà Nội truyền máu. Mỗi lần tằn tiện cũng chi phí từ 3 tới 5 triệu đồng. Tiền làm thuê, làm mướn, anh chị dành cả cho con đi viện cũng không đủ. Thỉnh thoảng lũ trẻ mới được miếng thịt, miếng cá. Tấm áo, manh quần, toàn bà con quanh xóm thương tình mang đến cho.

    Câu chuyện của gia đình anh Âu Xuân Đình và chị Lục Thị Tự chỉ là một trong rất nhiều trường hợp của việc hôn nhân cận huyết thống.. còn xảy ra ở các tỉnh miền núi, vùng có đông đảo bà con dân tộc sinh sống.  Theo Thạc sỹ, bác sỹ Đoàn Kim Phượng, Trung tâm Di truyền (Đại học Y Hà Nội), tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống sẽ để lại nhiều hệ lụy lâu dài cho gia đình và xã hội. Kết hôn sớm làm mất đi cơ hội học tập, việc làm, giảm chất lượng dân số, sức khỏe bà mẹ và trẻ em. “Việc kết hôn cận huyết thì từ lâu đã được khoa học chứng minh rằng là nó gây những hệ lụy rất khôn lường cho giống nòi. Người ta hay nói là suy thoái giống nòi và việc này cũng được tuyên truyền rộng rãi để làm sao giảm việc hôn nhân cận huyết. Hôn nhân cận huyết ảnh hưởng rất là nhiều vấn đề, nhưng nổi bật là 3 vấn đề chính liên quan đến sức khỏe và giống nòi của con người. Đó là khả năng sinh sản: mang thai dị tật, sinh trẻ dị tật và tăng tỷ lệ chết trong cộng đồng.”

       Theo Thạc sỹ, bác sỹ Đoàn Kim Phượng những tác hại của hôn nhân cận huyết là vô cùng lớn nó gánh theo những hệ lụy khôn lường ảnh hưởng đến cho nhiều thế hệ. “Đối với những người dân tộc thiểu số, bởi vì cộng đồng của họ đã ít người rồi mà việc kết hôn cận huyết như đã nói là ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, nó làm tăng tỷ lệ bị bệnh và tăng tỷ lệ chết nên việc duy trì giống nòi. Nếu mà cứ giữ phong tục kết hôn cận huyết thì việc duy trì giống nòi qua nhiều thế hệ rất là khó khăn, bởi số lượng người sẽ giảm đi do thứ nhất là không có khả năng sinh sản, thứ hai là bị dị tật, thứ ba nữa là tỷ lệ tử vong cao.”./.