Pazêng ngai vêy tước lưm lêy bha nụ ping xal Hàng Dương đhị chr’hoong Côn Đảo, tỉnh Bìa Rịa-Vũng Tàu, zêng chắp nher pa bhlầng pazêng apêê đương zư lêy bing xal đhị đâu. Nắc đoo apêê a dêi a ngắh, đhi noo tước tợơ bấc tỉnh, thành prang k’tiếc k’rung ơy pa tệêt lâng bh’rợ nâu lâng pazêng loom luônh liêm ta níh, hay tước apêê apêê ặt tù cộng sản grơơ k’rơ ơy lấh chệêt bil đoọng ha bh’rợ pa chô k’tiếc k’ruung.

     Pazêng t’ngay c’xêê 7 nâu, doó lấh k’đháp đoọng bơơn lưm pazêng ngai xoọc toong t’ngay ha dưm k’rang lêy pazêng bệê ping đhị bha nụ ping xal Hàng Dương. Tợơ cơnh xay moon âng Ban k’đhợơng lêy c’cir Côn Đảo, a cu chếêc lêy tước a noo Triệu Văn Điền, n’niên c’moo 1976, vel đong đhị Bến Tre, ma nuýh vêy 5 c’moo ặt pa tệêt lâng bh’rợ zư lêy pazêng ping đhị ping xal Hàng Dương. XoỌc kríh príh pa sạch zr’lụ ping pân đil Anh hùng Võ Thị Sáu, a noo Điền xay moon: bh’rợ nâu ếêh râu ngai kiêng nắc vêy bơơn bhrợ têng lâng a noo bhrợ têng  bh’rợ nâu nắc cung ếêh râu bh’rợ ơy pa chắp tợơ lalăm đếêc. Mơ 5 c’moo lalăm a hay, a noo tước Côn Đảo đoọng chếêc bơơn bhiệc bhrợ, đhị bấc t’ngay ặt cớ cóh Côn Đảo, a noo Điền lưm 1 cựu tù xoọc ặt ma mông đhị đâu lâng prá xay ooy lang đay. Ngoọ nắc đoo p’rá prá xay lâng ma nuýh cóh đảo đấh ha vil, ha dợ nắc ma nuýh cựu tù nắc đoo k’đhợơng dzung a noo ặt cớ lâng đoọng ha noo c’lâng bh’rợ đhị bha nụ ping xal liệt sỹ Hàng Dương. Cóh t’tun đâu nắc vêy bơơn năl ma núyh cựu tù nắc đoo nắc a va Bảy Oanh, bêl a hay nắc Giám đốc Ban k’đhợơng lêy c’cir Côn Đảo.

      A noo Điền đoọng năl, bha nụ ping xal Hàng Dương vêy đhăm bhứah mơ 20ha lâng 1.921 bệê ping, cóh đếêc 713 bệê ping vêy đh’nớc, mơ dzợ cắh vêy đh’nớc. Zập t’ngay,a noo a moó đhị đâu críh príh pazêng ping, k’rong n’nóh, chóh lâng k’rang lêy n’loong cóh ping xal. Hi dưm n’đoô vêy bấc t’mooi tước bắt hương nắc a đhi noo  r’pặ méh đoọng tớt ắt lâng apêê. Zên bạc cắh bấc ha dợ nắc đhơ đhơ ngai zêng tự hào tu a đay nắc chroi k’rong c’rơ g’lếêh đoọng bh’rợ chr’nắp nâu. A noo Điền xay moon: “Nâu đoo nắc bh’rợ chr’nắp ga mắc âng lang p’niên đoọng bhrợ têng cớ râu lấh chệêt bil âng apêê lang a hay. Moon za zưm bh’rợ nâu vêy râu bhrợ liêm ta níh đoọng bhrợ têng liêm bh’rợ tr’nêng, tu cơnh đếêc nắc lêy bhrợ đoọng liêm chr’nắp.”

      Cung cơnh đếêc, t’coóh Lâm Văn Hó, n’niên c’moo 1960, vel đong cóh Cần Thơ, ma nuýh vêy 15 c’moo pa tệêt lâng bh’rợ k’rang lêy ping xal Hàng Dương truíh: 17 c’moo lalăm tợơ Cần Thơ glúh ooy Côn Đảo chếêc lêy ping ca conh ha dợ căh ơy bơơn lêy, t’coóh nắc ặt cớ đoọng chếêc lêy cớ lâng nắc tợơp ặt bhrợ đhị ping xal Hàng Dương.Lâng t’coóh, n’đhơ t’ngay cắh cợ ha dưm, bhiệc k’rang lêy apêê ping lâng pa choom pazêng cựu tù chếêc lêy đồng đội nắc râu bhui har. T’coóh Hó pa chắp xợơng: k’rang lêy pazeng ping đhị ping xal Hàng Dương nâu cung nắc k’rang lêy pazêng đồng chí, đồng đội âng aconh đay: “Vêy muy râu n’đhơ k’tứi đoọng ting chroi k’rong ooy ping xal nâu, đoọng hay tước c’rơ g’lếêh âng apêê lang a hay ơy lấh chệêt bil lang apêê a hay đoọng ha đay bơơn ặt cóh pr’ặt tr’mông tệêm ngăn cơnh nâu kêi nắc t’ngay ha dưm a đay lướt píh doóh, pa liêm ping, bắt hương đoọng ha pêê nắc xợơng loom đay tệêm ngăn pa bhlầng.”

      Tu chr’nắp lalay âng bh’rợ đhị  ping xal, a noó Huỳnh Thị Kim Loan, Trưởng phòng zư lêy c’cir, Ban k’đhợơng lêy c’cir Côn Đảo cung nắc ma nuýh vêy 34 c’moo pa tệêt lâng ping xal Hàng Dương, k’đươi lưm cu mọot m’pâng ha dưm đoọng năl ghít lấh bh’rợ âng a đhi noo. A moÓ Loan xay moon: Lấh 15 c’moo chô ooy đâu, t’mooi zập đắh tước bắt hương cóh m’pâng ha dưm bấc, bhiệc ặt méh tước 2-3 giờ ra diu nắc cung ta luôn. Vêy đoo ha dưm, t’mooi bắt hương tước 4-5 giờ t’ngay bhrương t’tun, nắc a pêê cóh đâu cung ting méh ặt bhrợ. Bêl t’mooi chô lứch, nắc a pêê ặt críh príh đoọng liêm sạch zêng zập zr’lụ đoọng đấh ra diu nắc xăl ma nuýh lơơng bhrợ. Ặt đhị đâu, zập ngai zêng bhrợ têng liêm ta níh. A moÓ Loan prá: “Lang a hay zr’nắh lalay, lang nâu kêi zr’nắh k’đháp lalay, lang a hay hêê bhrợ lâng têy cơnh đếêc ha dợ nâu kêi nắc vêy máy móc zập, đớc ping xal nha nhự apêê moon đay k’rang lêy cắh ơy liêm. Mọot ha dưm bấc ma nuýh, t’ngay cung cơnh đếêc, tu cơnh đếêc moon lâng a đhi noo nắc oó pa chắp lứch giờ pa bhrợ, nắc lêy bhrợ lứch c’rơ âng đay tu bấc ngai ơy lấh chệêt bil đhị đâu.”

      Bha nụ ping xal Hàng Dương bhứah 20ha lâng 20 công nhân bhrợ têng, zư lêy. Ping xal Hàng Dương liêm sạch nắc râu tự hào âng ma nuýh Côn Đảo. Nâu đoo nắc zr’lụ tước lêy chô ooy Côn Đảo âng t’mooi. A moó Nguyễn Thị Dung, t’mooi blo tợơ thành phố Hà Nội moon: “Ahêê k’noọ nắc đhị đâu vêy ping a năm, m’bứi ngai pa chắp tước cóh đâu vêy tang pậ bhứah l’thai, liêm sạch cơnh đếêc. Cóh đâu lêy vêy apêê đương zư lêy ta luôn đhị apêê ping đoọng pa choom đớc bha nuốih.”

      Pazêng bh’rợ n’lớơp apêê a dêi, a ngắh, a noo, a moó nắc dzợ bhrợ têng zập t’ngay. Bh’rợ bấc ha dợ zập cha nắc ta luôn tr’pác đoọng bhrợ têng cóh pazêng bêl ca ay jéh. Zập ngai zêng lêy nâu đoo nắc bh’rợ chr’nắp ga mắc, zr’nắh k’đháp tước ooy cung cắh mơ râu bil bal, chệêt bil âng pazêng chiến sỹ cách mạng, pazêng cựu tù chính trị./.

Chuyện kể ở Nghĩa trang Hàng Dương

PV Lưu Sơn

     Những ai có dịp đến thăm Nghĩa trang Hàng Dương ở huyện Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu, đều cảm phục, yêu mến những người canh giữ phần mộ ở đây. Đó là các cô chú, anh chị đến từ nhiều tỉnh, thành trong cả nước đã gắn bó với công việc lặng thầm này bằng tất cả lòng nhiệt huyết, tri ân những người tù cộng sản kiên trung đã anh dũng hy sinh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

      Những ngày tháng 7 này, không quá khó để tìm gặp những người đang ngày đêm chăm sóc, bảo quản những ngôi mộ tại nghĩa trang Hàng Dương. Qua giới thiệu của Ban quản lý di tích Côn Đảo, tôi tìm đến anh Triệu Văn Điền, sinh năm 1976, quê Bến Tre, người có 5 năm gắn bó với việc giữ gìn, chăm sóc những ngôi mộ ở Nghĩa trang Hàng Dương. Đang loay hoay dọn dẹp vệ sinh khu vực xung quanh mộ Nữ anh hùng Võ Thị Sáu, anh Điền chia sẻ: công việc này không phải ai muốn là có được và anh đến với việc trong chăm coi những phần mộ tại nghĩa trang rất tình cờ. Cách đây 5 năm, anh đến Côn Đảo để kiếm việc làm, sau nhiều ngày ở lại Côn Đảo, anh Điền gặp một cựu tù đang sinh sống ở đây và kể chuyện của mình. Cứ tưởng câu chuyện xã giao với người trên đảo sẽ nhanh chóng qua mau, nhưng chính người cựu tù ấy đã níu chân anh lại và trao cho anh cơ hội làm việc tại Nghĩa trang Hàng Dương. Sau này anh mới biết người cựu tù ấy là bác Bảy Oanh, Nguyên giám đốc Ban quản lý di tích Côn Đảo.

    Anh Điền cho biết, Nghĩa trang Hàng Dương có diện tích khoảng 20 ha với 1.921 ngôi mộ, trong đó có 713 ngôi mộ có tên, còn lại là mộ vô danh. Hàng ngày, anh chị em ở đây dọn vệ sinh những mộ phần, thu gom rác, trồng và chăm sóc các hàng cây xung quanh nghĩa trang. Tối nào có đông khách đến viếng nghĩa trang thì anh em phân công nhau thức để phục vụ. Thu nhập hàng tháng khiêm tốn nhưng ai cũng tự hào vì mình đã đóng góp công sức cho công việc ý nghĩa này. Anh Điền chia sẻ: “Đây là nhiệm vụ cao cả của tuổi trẻ để phục vụ lại sự hy sinh của mấy Bác ngày xưa, Nói chung công việc này có sự nhiệt huyết để mình làm công việc cho tốt, đó là trách nhiệm cho nên mình phải quán xuyến, mà làm sao phải logic”.”

    Cũng như vậy, ông Lâm Văn Hó, sinh năm 1960, quê Cần Thơ, người có 15 năm gắn bó với việc chăm sóc Nghĩa trang Hàng Dương kể: 17 năm trước từ Cần Thơ ra Côn Đảo tìm mộ cha nhưng không có kết quả, ông quyết định ở lại để tiếp tục tìm kiếm và bắt đầu gắn bó với Nghĩa trang Hàng Dương. Với ông, bất kể ngày hay đêm, việc chăm sóc các ngôi mộ và hướng dẫn những cựu tù đi tìm đồng đội là niềm vui. Ông Hó nghĩ rằng: Chăm sóc những mộ phần ở Nghĩa trang Hàng Dương này cũng chính là chăm sóc những đồng chí, đồng đội của cha mình: “Có một chút gì đó để đóng góp vào nghĩa trang này, để tưởng nhớ công ơn các cụ đã hy sinh đời các cụ cho mình được hưởng cuộc sống ấm êm như bây giờ thì ngày đêm mình ra dọn mộ, quét mộ mình thắp một nén hương cho các cụ thì thấy tâm tư mình thoải mái, vui.”

    Do đặc thù công việc tại nghĩa trang, chị Huỳnh Thị Kim Loan, Trưởng phòng Bảo quản di tích, Ban quản lý di tích Côn Đảo cũng là người có 34 năm gắn bó với nghĩa trang Hàng Dương, hẹn gặp tôi vào lúc nửa đêm để hiểu rõ hơn công việc của anh em. Chị Loan chia sẻ: Hơn 15 trở lại đây, khách thập phương đến viếng lúc nửa đêm tăng cao, việc phục vụ phải thức đến 2 – 3 giờ sáng là bình thường. Có những đêm, khách viếng nhiều đến 4 - 5 giờ sáng, anh em cũng phải thức để phục vụ. Khi khách về hết, anh em phải ở lại vệ sinh sạch sẽ sân hành lễ cũng như ở các mộ phần để kịp sáng mai giao ca. Ở đây, mọi người đều tâm niệm, hết việc chứ không hết giờ. Chị Loan tâm sự: “Thời trước cực khác, thời này cực khác, ngày xưa mình làm tay như thế nhưng bây giờ có máy móc đầy đủ mình để nghĩa trang dơ bẩn khách đến nói mình là không chăm sóc tốt. Vào ban đêm rất đông, ban ngày khách cũng thế, cho nên mình nói với anh em đừng tính hết giờ hãy làm hết năng lực, công sức của mình vì bao nhiêu người đã ngã xuống nơi đây.”

    Nghĩa trang Hàng Dương rộng 20 hecta và có 20 công nhân viên trực tiếp trông coi. Nghĩa trang Hàng Dương sạch đẹp là niềm tự hào của người Côn Đảo. Đây cũng là điểm đến không thể thiếu trong hành trình về Côn Đảo của du khách. Chị Nguyễn Thị Dung, du khách đến từ thành phố Hà Nội nói: “Mình nghĩ rằng ở đây rất nhỏ và chỉ có mộ thôi chứ không nghĩ khuôn viên thoáng mát, sạch đẹp như thế. Thấy ở đây có bảo vệ thường xuyên túc trực ở các ngôi mộ để hướng dẫn đặt lễ.”

     Những công việc thầm lặng vẫn được các cô chú, anh chị tiếp tục hàng ngày. Công việc nhiều nhưng mọi người luôn chia sẻ, gánh vác cho nhau trong những lúc ốm đau. Ai cũng coi đây còn là nhiệm vụ cao cả, vất vả đến đâu cũng không sánh được với những mất mát, hy sinh của những chiến sĩ cách mạng, những cựu tù chính trị./.