Chr’hoong da ding k’coong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam vêy 14 rau đhi noo acoon cóh đh’rứah ắt mamông. Cóh đêếc manuýh Bhnoong bấc lấh 65% đhanuôr lâng vêy ta lêy nắc đhanuôr đhị đêếc, nắc c’la âng crâng k’coong ga mắc bhứah cóh đâu. Manuýh Bhnoong cóh chr’hoong Phước Sơn ơy lâng xoọc zư đớc bấc rau chr’nắp pr’hay truyền thống âng đhanuôr. Cóh đêếc vêy bh’rợ cha tết hân noo ha rêê đhuốch, vêy ta lêy nắc chr’nắp pa bhlâng lâng ga mắc pa bhlâng cóh c’moo. Tết ha rêê đhuốch âng đhanuôr Bhnoong vêy đợ rau chr’nắp pr’hay hân đoo?

                  Nắc cơnh đêếc, bêl pleng tơớp boo k’pri, bêl đợ t’nơơm a tăng tơớp chớ pô, pleng k’tiếc nắc công tước ooy hân noo cha kêết, bêl đợ zong ha roo x’rịa công ơy ta guy chô đơơng ooy zơng… xoọc công nắc xoọc đhanuôr Bhnoong tơớp ra văng bhrợ têng cha tết hân noo ha rêê đhuốch.

Tiếng động…

                 Pazêng đhanuôr acoon cóh đhị zr’lụ da ding k’coong Quảng Nam ắt mamông bấc bhlâng đươi dua ooy ha rêê đhuốch. Muy c’moo đhanuôr nắc đhiệp cha muy hân noo. Lứch hân noo ha rêê nắc công lứch c’moo.

                    A moó Hồ Thị Hường, ắt cóh cr’noon 4, chr’val Phước Mỹ, chr’hoong Phước Sơn xang hát, ly buáh công tước ooy a moÓ. A moó Hường ôm xang nắc xay moon: A moó ơy z’lấh 36 hân noo ha rêê đhuốch. Hân noo ha đoo, đhanuôr cóh cr’noon công bhrợ têng bh’rợ cha Tết. đhanuôr moon nắc Tết ha rêê cắh cậ Tết hân noo. Cha Tết hân noo âng đhanuôr cóh đâu cắh bool nắc cắh bơơn n’năl lứch đợ rau bhui har, rau chr’nắp âng tết n’nâu. Muy c’moo nắc muy chu, azi bơơn cha ôm bhui har đh’rứah cóh x’rịa hân noo, công nắc vêl đoọng zập ngai tr’lum, pa dưr xa nay ắt zazum đh’rứah k’rơ lấh mơ âng đhanuôr cóh bhươl cr’noon:

                    Cha tết hân noo c’moo đâu bhui har pa bhlâng. Pazêng pr’loọng đong cóh bhươl cr’noon đơơng âng bánh, lêệ, vêy n’hau đơơng rau đêếc, tước k’rong đhị đong bhươl cr’noon, đh’rứah cha, đh’rứah bhui har. Xang n’nắc nắc choom tước ooy đong đhi noo, bhúh xoọng đoọng tr’lum tr’lêy, c’moo t’mêê, hân noo t’mêê bấc rau t’mêê, bấc rau liêm crêê lâng liêm choom. Nâu đoo nắc bêl đoọng đhanuôr cóh bhươl cr’noon prá xay, tr’pác rau bh’nơơn bh’rợ cóh c’moo ahay ơy bơơn bhrợ. Chr’nắp bhlâng nâu đoo nắc pa têết đhanuôr ắt tr’đăn lấh mớ.

              Ting cơnh t’coóh bhươl Hồ Văn Hạnh, ắt cóh cr’noon 6, chr’val Phước Lộc, cóh cr’chăl tơợ 7 tước 10 t’ngay ơy prá xay ooy bh’rợ cha tết. Manuýh pân juýh ta đhâm c’mor cóh pr’loọng đong đhị bhươl cr’noon lướt ooy crâng ta bơơn a chim, a mó, lướt ooy k’ruung ta bơơn axiu, a đúh, cút… Manuýh pân đil nắc rộ a rong yêm pa bhlâng đoọng bhrợ buáh, pay đêếp, ch’néh baton rau yêm bhlâng đoọng ra văng tôm bánh. P’xoọng muy rau la liêm pr’hay xay p’cắh rau xa nay bh’rợ zazum âng manuýh Bhnoong, nắc muy pr’loọng đong cher đoọng muy chom ch’néh, t’đui ooy đhr’năng âng pr’loọng đong đay đoọng đơơng đoọng ooy đong manuýh vêy ta lêy pay đoọng bhrợ bh’rợ bhuốih tết. A pậ bhuốih âng manuýh Bhnoong nắc pazêng vêy: bánh a puội, buáh a rong, lêệ a mó crâng, axiu k’dụa lâng nắc vêy ta đớc đhị t’pêếh, đh’rứah đươi dua lâng hang óih đoọng u ngăn, crêê cơnh j’niêng cr’bưn. Bêl ơy vêy ta ra văng xang, t’coóh bhươl tước đong bhươl cr’noon n’toong chiêng, ch’gâr, đoọng xay moon tước ooy a bhô dang, đoọng ha pr’zớc, đhanuôr n’năl cr’noon nắc tước ooy hân noo ch tết ha rêê đhuốch:

                Tết ha rêê đhuốch nắc tết haanh déh ha roo a bhoo âng pr’loọng đong, âng bhươl cr’noon. Muy pr’loọng đong đơơng m’bứi, vêy n’hau đơơng rau đêếc đh’rứah lâng đhanuôr cha ôm zazum, bhui har đhị đong bhươl cr’noon. Tết hân noo ha rêê đhuốch âng đhanuôr Giẻ - triêng nắc ơy váih tơợ đanh đươnh. Nâu đoo nắc bêl đoọng chắp hơnh a bhô dang ơy cher đoọng ha đhanuôr vêy zập ha roo, a rong, a bhoo, zập c’rơ đoọng pa bhrợ, liêm crêê ha pr’ắt tr’mông. Ting n’nắc, nâu đoo nắc bêl đoọng p’too pa choom k’coon ch’chau ooy rau chr’nắp âng pr’ắt tr’mông, ooy abhô dang, truyền thống văn hoá, n’năl tr’dêr đh’rứah, g’đéch đhr’năng bhrợ bil đoàn kết. T’bhlâng tước ooy hân noo ha y, c’moo t’mêê đhanuôr nắc vêy zập c’rơ pa bhrợ, zập ha roo, ch’néh đoọng cha.

            Công ting cơnh t’coóh Hồ Văn Hạnh, muy c’moo nắc đhiệp muy chu. Hân đhơ Tết hân noo âng manuýh Bhnoong buôn ta bhrợ cóh 10 t’ngay, nắc đhiệp cóh muy t’ngay tr’nơớp a năm, t’ngay thứ 4 lâng t’ngay thứ 5 nắc đhanuôr tôm bánh lâng cha ga mắc. Cóh pazêng t’ngay tết, đhanuôr cóh bhươl cr’noon đh’rứah lướt mót pazêng đong xay moon rơơm kiêng rau liêm crêê, đh’rứah cha tết, đh’rứah ộm buáh, đh’rứah prá xay ooy muy c’moo pa bhrợ ta têng, hát đh’rứah đợ pr’hát âng đhanuôr, âng bhươl cr’noon. Ting cơnh xa nay âng đhanuôr, cóh pazêng t’ngay cha tết nắc cắh choom tr’vey tr’lin… tu đhanuôr xay moon rau đêếc nắc rau cắh liêm crêê ha c’moo n’tốh.

              Muy ly buáh nắc ộm zazum cóh prang bhươl cr’noon. Ngai bool l’lăm nắc cắh n’năl. Ngai bool t’tun công cắh n’năl, cha tết nắc ng’đoàn kết. Nắc đhiệp n’năl cơnh đêếc a năm. Rau chr’nắp âng bh’rợ cha tết zazum nắc đoọng xay moon bơơn bấc ha roo, a bhoo cóh hân noo n’tốh, zập ngai mamông k’rơ, ha roo bấc lâng tu cơnh đêếc, đhanuôr cóh cr’noon bấc bhlâng nắc bhuốih a bhô ha roo đoọng ha t’nơơm ha roo bấc cr’liêng lâng pr’loọng đong c’moo hân noo công ting pấh tết.

                     Phước Lộc nắc chr’val da ding k’coong, chr’val pa bhlâng zr’nắh k’đháp âng chr’hoong Phước Sơn. Tước nâu cơy, prang chr’val nắc đhiệp cr’noon 5b vêy điện âng k’tiếc k’ruung. T’coóh Hồ Văn Cường, trưởng cr’noon 5b, chr’val Phước Lộc xay moon:

                   C’moo đâu đhanuôr cha tết hân noo nắc zập liêm lấh mơ, chr’nắp bhlâng cr’noon 5b nắc vêy điện. bhrợ têng bhui har pa bhlâng, ga mắc lấh mơ. Acu công ta đang moon đhanuôr cắh choom ta uáh ta ruông, nắc n’năl k’miáh, zư nhâm mâng rau têêm ngăn, zư vệ sinh zazum. Nâu đoo nắc Tết truyền thống âng đhanuôr, xay p’cắh rau đoàn kết, tr’zúp tr’zooi đh’rứah. Tết hân noo âng đhanuôr Giẻ- Triêng xay p’cắh rau ắt zazum âng zập ngai….

                 Tước ooy ha dum, đh’lúc ơy tơớp xiêr bấc. Cóh rau tr’ang âng óih, xa nul âng ch’gâr, xa nul âng chiing nắc chr’va chr’đhô prang da ding k’coong, đhanuôr Bhnoong xoọc bhui har đhị rau t’nơớt xoang, ộm đợ buáh a yêm, pa dưr k’rơ lấh mơ dợ rau tr’dêr cr’er cóh bhươl cr’noon. Nắc a tốh dợ ng’bơơn xơợng boóp p’rá prá xay tr’xin âng apêê pân juýh pân đil tơớp chêếc tr’năl...

                    Cơnh đêếc hân noo ha rêê đhuốch nắc công xang, tết tước, hân noo ha pruốt t’mêê công xoọc t’coọ p’loọng pazêng pr’loọng đong, đhanuôr Bhnoong nắc r’văng đoọng ha hân noo ha rêê t’mêê, muy c’moo t’mêê lâng bấc rau cr’noọ xa nay lâng rau đương r’rơơm./.

LÊN LÀNG BHNOONG CÙNG ĂN TẾT MÙA

-

 ( Alăng Lợi)

                   Huyện miền núi Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam có 14 phần dân tộc anh em cùng chung sống. Trong đó người Bhnoong chiếm hơn 65% dân số và được xem là cư dân bản địa, là chủ nhân của vừng núi rừng hùng vĩ này. Cộng đồng người Bhnoong ở huyện Phước Sơn đã và đang lưu giữ được nhiều nét đẹp truyền thống của đồng bào. Trong đó tục ăn Tết mùa ( tết rẫy) được xem là quan trọng nhất và to nhất trong năm. Tết Mùa của đồng bào Bhnoong có gì độc đáo?

                     Hòa cùng không khí rộn ràng chào đón năm mới, mời bà con và các bạn cùng A lăng Lợi đến với các bản làng của người Bhnoong ở huyện miền núi Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam với tục “ ănTết mùa”.

                ... Cứ thế, khi trời bắt đầu mưa lất phất phủ bạc trắng đầu, khi những cây lau bắt đầu trổ bông, trời bắt đầu chuyển rét buốt, khi những gùi lúa cuối cùng đã về kho… đó cũng là lúc bà con Bhnoong bắt đầu chuẩn bị tổ chức ăn Tết mùa.

                   Hầu hết, bà con các dân tộc thiểu số vùng núi của tỉnh Quảng Nam sống chủ yếu bằng nương rẫy. Một năm bà con chỉ làm một mùa. Hết mùa rẫy có nghĩa là hết năm.

                   Chị Hồ Thị Hường, ở thôn 4, xã Phước Mỹ, huyện Phước Sơn vừa dứt tiếng hát, ly rượu cũng vừa tới lượt chị. Chị Hường nấc lên và bộc bạch: Chị đã trải qua 36 mùa rẫy rồi. Mùa nào, bà con trong làng cũng tổ chức ăn Tết. Bà con gọi là Tết rẫy hay Tết mùa. Ăn tết mùa của bà con ở đây không say thì không cảm nhận hết được cái vui, cái độc đáo của Tết này. Một năm chỉ có một lần, mình được ăn uống chung vui vào dịp cuối mùa cũng là dịp giao lưu, gắn kết thêm tình cảm bà con chòm xóm:

                    Ăn tết mùa năm nay vui lắm. Tất cả gia đình trong thôn mang bánh, thịt có gì mang nấy tập trung tại nhà làng, cùng ăn, cùng chơi. Sau đó có thể đi tới các nhà anh em, họ hàng để chúc tụng nhau, năm mới, mùa mới nhiều điều mới mẻ, nhiều điều may mắn và thành công. Đây là dịp để bà con chòm xóm chúc tụng, trao đổi với nhau, chia sẻ những thành quả trong năm qua đã gặt hái được những gì. Quan trọng nhất đây là tết gắn kết bà con lại với nhau.

                      Theo già làng Hồ Văn Hạnh, thôn 6, xã Phước Lộc, trong thời gian từ 7 đến 10 ngày trước ngày quyết định ăn tết. Người đàn ông thanh niên ở từng gia đình trong làng lên rừng tìm con chim, con chuột, xuống sông, xuống suối bắt con cá, con ếch…. Người phụ nữ thì chọn những củ sắn ngon nhất để chưng cất rượu cần, chọn nếp, gạo baton loại ngon nhất để chuẩn bị gói bánh ốc. Thêm một điều thú vị thể hiện tính cộng đồng của người Bhnoong đó là mỗi hộ trong làng góp một đến 2 lon gạo tùy theo hoàn cảnh điều kiện gia đình mang đến gia đình người được chọn làm chủ cúng tết. Mâm cổ tết của người Bhnoong rất giản đơn gồm: bánh ốc, rượu cần, thịt chuột rừng, cá chua và được dọn ngay bên bếp lữa, vừa ấm cúng, vừa dân dã và theo đúng phong tục. Khi tất cả đã chuẩn bị xong, già làng đến nhà làng đánh lên những tiếng chiêng, tiếng trống vang xa như muốn báo cho thần linh, cho bạn bè, bà con rằng làng đã bước vào mùa ăn tết rẫy:

                Tết mùa là tết ăn mừng mùa màng của gia đình, của thôn bản. Mỗi gia đình mang một ít, có cái gì mang ra cái đó cùng bà con trong thôn ăn uống chung vui tại nhà làng. Tết mùa của đồng bào Giẻ- Triêng có từ rất lâu đời. Đây là dịp để tạ ơn thần linh đã ban tặng cho bà con có đủ lúa, sắn, bắp ăn, đủ sức khỏe để làm, đủ đẹp cho cuộc sống. Đồng thời, đây là dịp để dạy dỗ con cháu về đạo lý sống, về nguồn cội, truyền thống văn hóa, biết yêu thương lẫn nhau, tránh tình trạng gây mất đoàn kết cộng đồng. Cố gắng để mùa tới, năm mới  bà con  lại đủ sức sản xuất, đủ lúa ăn.

            Cũng theo già làng Hồ Văn Hạnh, một năm chỉ có một lần.  Tuy Tết mùa của người Bhnoong thường diễn ra trong 10 ngày, song chỉ trong ngày đầu tiên, ngày thứ 4 và ngày thứ 9 là người dân gói bánh và ăn to. Trong những ngày tết, bà con trong làng cùng chúc tụng nhau từ nhà này sang nhà khác, cùng ăn tết, cùng uống rượu cần, cùng bàn bạc sôi nổi về một năm lao động đã qua, say sưa hát cùng nhau những bài hát cộng đồng. Theo quan điểm của đồng bào, trong những ngày ăn tết tuyệt đối không được đánh đập nhau, không được to tiếng, xô xát nhau… vì bà con quan niệm đó là điềm xui rủi cho cả năm tới.

              Một ly rượu uống chung cả làng. Ai chết trước không biết. Ai chết sau không biết, nhưng ăn tết phải đoàn kết. Chỉ cần biết như thế thôi. Ý nghĩa của việc ăn tết chung với nhau, là để làm sao cho vấn đề được mùa sắp đến, mọi người được mạnh khỏe, lúa được nhiều và do đó dân làng chủ yếu cúng ông thần lúa đã phù hộ cho mình cây lúa trĩu bông trong năm qua và gia đình nào cũng được tham gia.

                   Phước Lộc là xã vùng cao, xã đặc biệt khó khăn nhất của huyện Phước Sơn. Đến nay, toàn xã chỉ có thôn 5b mới có điện lưới quốc gia. Ông Hồ Văn Cường, trưởng thôn 5b, xã Phước Lộc thổ lộ:

            Năm nay bà con ăn tết mùa  có phần đầy đủ hơn, đặc biệt thôn 5b đã có điện. Tổ chức vui hơn, hoành tráng hơn. Tất nhiên tôi cũng vận động bà con không ăn uống phung phí, phải biết tiết kiệm, phải giữ được trật tự, giữ vệ sinh chung. Đây là Tết truyền thống của đồng bào, thể hiện sự đoàn kết, chia sẻ, đùm bọc lẫn nhau. Tết mùa của đồng bào Giẻ Triêng mang tính gắn kết cộng đồng.

                            Màn đêm buông xuống, sương đã bắt đầu bạc phủ trắng đầu. Trong ánh lửa bập bùng, tiếng trống, tiếng chiêng vang khắp núi đồi, bà con Bhnoong đang say sưa trong điệu múa xoang, đắm chìm trong men rượu, nồng nàn ấm tình làng nghĩa xóm. Đâu đó nghe tiếng thủ thỉ của những cặp trai gái bắt đầu tìm hiểu nhau….Thế là mùa rẫy nữa lại hết, tết đã đến, xuân mới cũng đang gõ cửa từng nhà, bà con Bhnoong lại chộn rộn, tất tả chuẩn bị cho mùa rẫy mới, một năm mới với những dự định và kỳ vọng mới./.