Cóh m’pâng plêêng ha pruốt liêm ngăn, vel bhơi r’véh Túah Tuấn Tú, chr’val An Hải, chr’hoong Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận xoọc dưr n’léh muy ta la tranh liêm. C’chăl lâng râu t’viêng âng bhơi r’véh, bha cai, pr’hoọm rơớc âng cà rốt, đợ đoo pô cúc rơớc công xoọc pa cắh pr’hoọm đhị râu tr’clá p’răng ra diu lêy pa bhlâng liêm.

    K’dâng lêy zấp bêl cóh prang c’moo, bhơi záp bêl công liêm t’viêng cóh bha lang clung Tuấn Tú. Prang c’moo, đha nuôr cóh đâu tr’vâng bhrợ têng cóh clung nang bhơi r’véh, cắh bêl bơơn đhêy ặt. Đha nân n’nâu t’mêê bơơn pay pa câl, đha nân tốh nắc bhrợ k’tiếc; đha nân n’ni cớ nắc tơợp ch’mặt m’bhốc, đha nân n’lơơng nắc âi choom pay pa câl. Đha nuôr âi r’dợ lơi  bh’rợ bhrợ têng cắh liêm choom cơnh ahay, nức âi năl đươi dua công nghệ dal, kỹ thuật hiện đại moọt ooy bh’rợ tr’nêng; k’rong bhrợ c’húh tưới đác c’bơớch đoọng vêy ta luôn đác tưới. Dzợ hay c’moo 2000, cóh vel nắc đhêêng vêy 2 pr’loọng xơợng bhrợ pr’đhang tưới đác c’bơớch, nắc nâu câi âi vêy lấh 150 pr’loọng đong ting pấh, cơnh lâng đhăm 120 hecta. Đươi vêy đươi dua đác tưới đác c’bơớch, đha nuôr doó dzợ k’rang k’pân cắh zấp đác tưới lâng bơơn chơớc lêy c’lâng lướt t’mêê cóh bh’rợ bhrợ cha.

    Bấc t’ngay Tết, bh’rợ tr’nêng cóh đâu nắc bh’nhăn r’rộ r’răm lấh, t’mooi lúh moọt ta luôn. Ma nứih câl, ma nứih pa câl, c’bhúh t’mooi du lịch tước la lêy. Ha dợ apêê ngai chóh bhơi, lêy móh mặt ngai công tân léh râu bhui har, hâng hơnh tu âi chroi ooy g’lúh cha cha t’ngay Tết âng ma nứih Chăm moon la lay, đha nuôr Ninh Thuận moon za zum đợ pr’hêl bhơi r’véh t’mêê liêm lâng yêm têêm. Lấh n’nắc, apêê đoo ta luôn hâng hơnh chô ooy đhăm k’tiếc âi băn pa dưr cắh năl đợ lang acoon a chau ma nứih Chăm cha học dưr bhriêl choom, dưr váih đợ ma nứih liêm choom ha vel đong. A moó Châu Thị Ớt- ặt cóh vel bhơi r’véh Tuấn Tú moon: “Bh’rợ chóh bhơi r’véh âi vêt tơợ lang a bhướp, a dích. Bêl ahây nắc chóh bha cai, a bhoo, a tuông, ha bhêy ting bh’rợ xáih chóh lơi nắc cơnh. Tước lang zi, chóh ting công nghệ tưới phun  tu cơnh đêếc choom chóh hành ha la, ha bhêy, ra tá ( tâm phóc)… bấc lang acoon a chau nâu câi công cơnh đêếc, n’đhơ zr’nắh k’đháp mơ ooy công t’bhlâng ga bọ k’tiếc, pay đệ băn đanh, xang n’nắc k’rong c’bơớch đoọng chóh pa dưr đong xang.”

    Cắh muy p’ghít tước apêê bhơi r’véh ty đanh, bấc c’moo đăn đâu, vel bhơi r’véh Tuấn Tú âi chóh lêy măng tây t’viêng- muy râu t’nơơm chr’nóh t’mêê dưr váih đăn đâu cóh Việt Nam moọt chóh ting c’lâng yêm têêm ( Vietgap). Đha nuôr đươi dua zấp râu pr’đươi pr’dua doó bhrợ cắh liêm crêê tước môi trường lâng c’rơ âng ma nứih đươi dua đoọng bhrợ têng zấp râu bhơi r’véh bơơn cr’noọ xa nay. 29 pr’loọng p’têệt pa zum bhrợ têng ting pr’đhang Hợp tác xã bhơi r’véh yêm têêm Tuấn Tú đoọng ký apêê hợp đồng đơơng đoọng, đươi dua bhơi r’véh yêm têêm lâng doanh nghiệp, đơơng đoọng bhơi r’véh ha pêê đong kinh doanh bhơi r’véh đhị apêê chợ, siêu thị, chroi đoọng yêm têêm c’lâng lúh ha pêê bhơi r’véh, p’lêê p’coo. Pr’đhang chóh măng tây t’viêng ting quy trình yêm têêm bơơn Sở Khoa học lâng Công nghệ tỉnh Ninh Thuận xay moon liêm choom, zấp đoo zêng vêy z’nươu zư lêy chr’nóh ặt dhị n’dúp ta đoọng; dh’rứah bơơn c’bơơch m’bứi zên đươi dua, z’nươu zư lêy chr’nóh, ha dưr dal thu nhập tơợ 10-15% t’piing lâng bhrợ têng ting cơnh ty ahay.

    K’tiếc liêm, quy trình bhrợ têng yêm têêm tu cơnh đêếc măng tây t’viêng chóh cóh đâu pa bhlâng yêm. Tu cơnh đêếc, ma nứih đươi dua cóh apêê tỉnh, thành pa bhlâng kiêng, tước chơớc câl. Moọt apêê t’ngay tết n’nâu, măng tây t’viêng bh’nhăn t’đang t’pấh, bhrợ têng cắh zấp đoọng đơơng pa câl ha thị trường. t’coóh Hùng Ky- Chủ nhiệm hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Tuấn Tú, tỉnh Ninh Thuận đoọng năl: xoọc đâu, dhdị bha lang clung bhơi r’véh Tuấn Tú, zấp đong công chóh măng tây t’viêng tơợ 4-5 sào, đhêêng cơnh pr’loọng đong t’coóh vêy 2,5 hecta măng tây t’viêng. N’đhơ cơnh đêếc, bêl Tết n’nâu công cắh zấp pr’đươi đoọng đơơng đoọng ha thị trường apêê tỉnh. Bấc t’mooi cóh tỉnh ch’ngai nắc xay moon l’lăm tơợ 2-3 t’ngay nắc vêy váih. T’coóh Ky moon: “Nâu câi pa câl bấc bhlâng nắc măng tây t’viêng, zên pa câl đhị nang nắc 70 r’bhâu đồng/kg n’đhơ cơnh đêếc cắh zấp pr’đươi đoọng pa câl. Tơợ bêl xơợng bhrợ c’bhúh tưới đác c’bơớch, tr’xăl tơơm chr’nóh, pa bhlâng nắc chóh măng tây t’viêng, bhơi r’véh nắc pr’ặt tr’mông âng đha nuôr cóh đâu doó dzợ zr’nắh k’đháp, ha ul đha rựt cơnh ahay. Bấc pr’loọng âi dưr z’lâh lâng dưr ca van.”

    Đh’rứah lâng bh’rợ đơơng đoọng bhơi r’véh t’mêê, liêm yêm têêm, zooi zấp ngai vêy g’lúh cha cha yêm têêm cóh t’ngay tết, đha nuôr vel bhơi Tuấn Tú dzợ năl chóh pô cúc rơớc- muy cóh bấc râu pô bấc ngai kiêng bhlâng moọt apêê t’ngay tết. Pô cúc bơơn đươi dua bấc cr’noọ xa nay la lay cơnh: pa chăm đhị pa pan bhuốih, cóh đong, cóh c’hiên cắh cậ cóh tang. Bơơn năl râu liêm pr’hay âng râu pô n’nâu, muy bơr pr’loọng cóh đâu chô đơơng chóh lêy lấh 1 hecta lâng âi liêm choom, chroi đoọng pa dưr thu nhập lâng bhrợ pa liêm đoọng ha lang ma nứih moọt zấp bêl tết tước ha pruốt chô. Ava Từ Thị Hoàng ặt cóh vel bhơi r’véh Tuấn Tú xay trúih: “Lấh a kiêl, bha cai nắc cóh tngay Tết n’nâu pa câl bấc râu pô cúc. Đong vêy 2 sào k’tiếc, cóh đêếc đớc 3 n’lung đoọng chóh pô cúc bhrợ têng ha Tết. Apêê n’lung pô n’nâu nắc đoọng t’ngay tết n’nắc, 1 pr’nó nắc 40 t’nơơm nắc pa câl 500 r’bhâu.”

    C’moo ty  lướt z’lấh cắh năl đợ mơ zr’nắh k’đháp tu plêêng k’tiếc cắh liêm, boo túh bhrợ pa hư, n’dhơ cơnh đêếc cơnh lâng râu zay bhrợ têng, bhriêl g’lăng, đha nuôr cóh đâu âi bhrợ đoọng ha bha clung bhơi r’véh Tuấn Tú liêm t’viêng lấh ting t’ngay. Pr’ặt tr’mông âng đha nuôr công ting bhr’dzang bhrợ bhr’lậ, đợ pr’loọng đha rựt pa xiêr r’dợ; đợ pr’loọng z’zăng ca van lâng ca van dưr bấc ting t’ngay.

    Muy hân noo ha pruốt cớ chô tước, đha nuôr bhơi r’véh Tuấn Tú cóh Ninh Thuận nắc cớ muy hân noo bhơi r’véh choor bấc, liêm pr’hay râu bhui har têêm ngăn./.

LÀNG RAU TUẤN TÚ VÀO XUÂN

                                                                       Thúy Linh

    Giữa tiết trời xuân ấm áp, làng rau Tuấn Tú, xã An Hải, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận hiện lên như một bức tranh đẹp . Xen lẫn mảng xanh của rau, dưa hấu, màu cam vàng của cà rốt, những cành hoa cúc vàng cũng đang khoe sắc dưới ánh nắng ban mai trông thật đẹp mắt.

     Hầu như mọi thời điểm trong năm, rau lúc nào cũng phủ xanh ruộng đồng Tuấn Tú. Quanh năm, người nông dân nơi đây quần quật trên ruộng rau, không khi nào ngơi nghỉ. Thửa này rau vừa kịp hái bán, thửa bên đã tất tả làm đất; thửa này vừa kịp nhú chồi non, thửa kia đã vào lúc thu hoạch. Bà con đã dần bỏ thói quen canh tác lạc hậu xưa kia, biết áp dụng công nghệ cao, kỹ thuật hiện đại vào sản xuất; đầu tư lắp đặt hệ thống tưới nước tiết kiệm để chủ động nưới tưới. Còn nhớ năm 2000, trong làng chỉ có 2 hộ thực hiện mô hình tưới nước tiết kiệm, thì nay đã có trên 150 hộ tham gia, với diện tích 120 hecta. Nhờ áp dụng mô hình tưới nước tiết kiệm, bà con không còn lo thiếu nước tưới và tìm ra được hướng đi mới trong làm ăn. 

      Những ngày tết, không khí nơi đây lại càng nhộn nhịp hơn, khách ra vào thường xuyên. Người mua, kẻ bán, đoàn khách du lịch đến tham quan. Còn những người trồng rau, nhìn gương mặt ai ai cũng hiện lên nét rạng ngời, ánh lên niềm tự hào vì đã góp vào bữa ăn ngày tết của người Chăm nói riêng, người dân Ninh Thuận nói chung những món rau tươi, thơm ngon và an toàn . Hơn thế nữa, họ luôn tự hào về vùng đất đã nuôi nấng bao thế hệ con cháu người Chăm ăn học thành tài, trở thành người có ích cho cộng đồng và xã hội. Chị Châu Thị Ớt –ở làng rau Tuấn Tú nói : “ Việc trồng rau này có từ thời ông, thời bà mình rồi. Trước kia thì trồng dưa hấu, bắp, đậu ván, cải theo hình thức trồng thả ăn thôi. Đến thời mình, trồng rau theo công nghệ tưới phun rồi nên trồng được hành lá, cải, đậu phụng…bao đời con cháu nay cũng vậy, dù khó khăn đến mấy cũng ráng bám đất, lấy ngắn nuôi dài, rồi dành dụm xây nhà xây cửa”

     Không chỉ chú trọng đến những loại rau truyền thống, những năm gần đây, làng rau Tuấn Tú đã mạnh dạn đưa măng tây xanh – một cây trồng mới xuất hiện gần đây ở Việt Nam vào trồng theo hướng an toàn (Vietgap). Bà con  sử dụng các loại vật tư không gây hại đến môi trường và sức khỏe người tiêu dùng để sản xuất ra các loại rau đạt tiêu chuẩn . 29 hộ liên kết sản xuất theo mô hình Hợp tác xã rau an toàn Tuấn Tú để ký kết các hợp đồng cung cấp, tiêu thụ rau an toàn với doanh nghiệp, cung cấp rau cho các cơ sở kinh doanh rau tại các chợ, siêu thị, góp phần ổn định đầu ra cho các loại rau củ. Mô hình trồng măng tây xanh theo qui trình an toàn được Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Ninh Thuận đánh giá tốt, tất cả đều có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật dưới mức cho phép; đồng thời tiết kiệm được một phần chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nâng cao thu nhập từ 10% - 15% so với sản xuất theo phương pháp truyền thống.

     Đất tốt, quy trình sản xuất an toàn nên măng tây xanh trồng ở đây rất tươi ngon, vị ngọt và thanh.  Vì vậy, người tiêu dùng ở các tỉnh, thành rất ưa chuộng, tìm đến để mua. Vào những ngày tết này, măng tây xanh càng hút hàng , sản xuất không đủ để cung ứng cho thị trường. Ông  Hùng Ky - Chủ nhiệm Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Tuấn Tú, tỉnh Ninh Thuận cho biết :  hiện nay, tại cánh đồng rau Tuấn Tú, nhà nào cũng trồng măng tây xanh từ 4 – 5 sào, riêng gia đình ông có 2,5 ha măng tây xanh. Thế nhưng, dịp tết này vẫn không đủ hàng để cung cấp cho thị trường các tỉnh. Nhiều vị khách ở tỉnh xa phải đặt hàng từ 2 -3 ngày trước mới có. Ông nói : “ Bây giờ hàng bán chạy nhất là măng tây xanh, giá bán tại vườn là 70 ngàn đồng/kg nhưng giờ không đủ hàng để bán. Từ khi thực hiện hệ thống tưới phun tiết kiệm nước, chuyển đổi cây trồng, nhất là trồng măng tây xanh, hoa màu thì cuộc sống của bà con ở đây không còn khó khăn, đói như xưa. Nhiều hộ đã vươn lên thành hộ khá, giàu ”

    Cùng với việc cung cấp rau xanh, sạch, giúp mọi người có những bữa ăn ngon, an toàn trong ngày tết, người làng rau Tuấn Tú còn biết trồng hoa cúc vàng - một trong những loài hoa ưa chuộng nhất vào những ngày tết. Hoa cúc được sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau như: trang trí trên bàn thờ, trong nhà, tiền sảnh hay ngoài trời. Nắm bắt tính ưu việt của loài hoa này, một số hộ nơi đây đem về trồng thử nghiệm hơn 1 hecta và đã thành công, góp phần tăng thu nhập và làm đẹp cho đời vào mỗi độ tết đến xuân về. Bà Từ Thị Hoàng ở làng rau Tuấn Tú chia sẻ: “ Ngoài dưa leo mình ăn cơm, dưa hấu thì trong ngày tết này bán được nhiều là hoa cúc. Nhà có 2 sào đất, trong đó dành 3 luống để trồng hoa cúc phục vụ tết. Mấy luống hoa này nữa là cho ngày tết đó, 1 bó là 40 cây thì bán được 500 ngàn đồng.”

     Năm cũ qua đi với bao những khó khăn, thách thức do thời tiết không thuận lợi, mưa lũ gây hại nhưng với sự cần cù, chịu khó, sáng tạo, người dân nơi đây đã làm cho cánh đồng rau Tuấn Tú xanh tốt hơn mỗi ngày. Cuộc sống của bà con cũng từng bước được cải thiện , số hộ nghèo giảm dần;  số hộ khá, hộ giàu tăng lên từng năm. 

     Một mùa xuân mới lại về, người dân làng rau Tuấn Tú ở Ninh Thuận lại có thêm một mùa rau bội thu đong đầy niềm vui và hạnh phúc./.