“Dốc Pha Đin chị gánh, anh thồ

Đèo Lũng Lô anh hò, chị hát

Dù bom đạn xương tan thịt nát

Không sờn lòng, không tiếc tuổi xanh”

Pazêng n’juông thơ n’têh, coh bài thời “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên” âng manuyh bhrợ thơ Tố Hữu ơy xay moon cr’noọ zâl arọp abhuy, grơơ k’rơ coh bh’rợ zâl arọp abhuy đhị Điện Biên Phủ c’moo 1954 đhị đhr’đấc Lũng Lô đhị c’lâng bhlâng 37, đhị bhlưa bơr chr’hoong Văn Chấn (Yên Bái) lâng Phù Yên (Sơn La).

Coh bh’rợ zâl arọp Pháp, Trung ương Đảng xay moon bhrợ c’lâng 13A năc tơợ Bến Hiên (tỉnh Tuyên Quang), z’lâh Bến Âu Lâu (Yên Bái), z’lâh đhr’đấc Lũng Lô tươc ooy p’lêêh pêê Cò Nòi (tỉnh Sơn La), pa têệt lâng c’lâng 41 xay bhrợ đoọng ha bh’rợ zâl arọp abhuy đhị Điện Biên Phủ. C’lâng âng công binh lâng đhanuôr bhrợ têng n’juôih dal lâh 120km, cruung đác bâc bhlâng năc da ding k’coong dal, ta hung đhậu, z’lâh 3 k’ruung ga măc năc k’ruung Chảy, k’ruung Hồng lâng k’ruung Đà.

Xay moon ghít bh’rợ chính trị năc nhâm mâng c’lâng p’rang lươt chô liêm buôn tươc ooy chiến trường, năc tơợ c’xêê 4/1953, ting cơnh xa nay ta đang moon âng Bộ Tổng tham mưu, tỉnh Yên Bái ơy xay moon bhrợ t’vaih c’lâng 13; k’rong pazêng lâh 124 r’bhâu chu đhanuôr ting bhrợ c’lâng. Đhanuôr vel đong ơy chroi đoọng k’r’bhâu tơơm n’loong, k’bhan tơơm am, bương, vầu, t’nâl đong…. đoọng bha lếp coh c’lâng, bhrợ zung xe lướt, đơơng âng ch’neh ch’na, quân ooy zr’lụ zâl arọp abhuy.

Xang lâh 200 t’ngay ha dum t’bhlâng, c’lâng lươt ooy đhr’đâc Lũng Lô năc lướt chô liêm buôn, pa têệt chiến khu Việt Bắc lâng apêê tỉnh Tây Bắc ơy zâooi k’bhạn bêệ ô tô, xe thồ chở đơơng vũ khí zập liêm, đơơh loon ha chiến trường.

Lâng đhr’năng n’năc, arọp Pháp ơy glâm ooy zr’lụ đhr’đấc Lũng Lô k’nặ 12 r’bhâu tấn bom; vêy đợ t’ngay tươc 200 p’nong. Hân đhơ cơnh đêêc, lâng cr’noọ xa nay zập râu zêng ha zr’lụ zâl arọp abhuy, k’bhan chu manuyh căh k’pân bom n’tộ, cha răh pr’toh, z’lâh zr’năh k’đhap coh t’ngay ha dum bhrợ c’lâng. Arọp pa hư, ahêê năc bhr’lậ đoọng ahêê lướt; arọp pa hư c’nặt n’nâu, ahêê bhrợ coh c’nặt n’tôh; arọp pa hư coh t’ngay, ahêê bhrợ coh ha dum… K’bhan tấn chr’na đha năh ha bộ đội, xa nấp, vũ khí, cha răh, k’zệt tấn chr’na đha năh vêy ta chô k’rong coh zr’lụ Thượng Bằng La ơy z’lâh đhr’đâc tươc ooy chiến trường lâng vêy ta zư lêy liêm crêê.

Năc đợ manuyh trực tiếp chỉ huy Trung đội B76, Đại đội C86 chr’hoong Văn Chấn ting zư lêy c’lâng lướt bha lâng đhr’đấc Lũng Lô, t’cooh Hoàng Kim Tường coh cr’noon Muỗng, chr’val Thượng Bằng La, chr’hoong Văn Chấn (Yên Bái) năc dzợ hay ghít ooy c’xêê c’moo boo bom, đhí cha răh. Hân đhơ zr’năh xr’dô, năc ađoo đh’rưah lâng đồng đội âng đay dzợ toong t’ngay ha dum nhâm mâng ha dân công đơơng ch’neh ch’na, đơơng âng cha răh đhị đhr’đâc đoọng zooi ha zr’lụ zâl arọp abhuy: “Nắc ng’zư tơợ cây số 53 tươc ooy bha đưn bhr’đâc ta luôn coh 3 c’xêê. Zr’năh xr’dô pa bhlâng năc căh ng’zư lêy năc căh choom năc ng’zư lêy, zư lêy râu têêm ngăn lâng bâc râu xa nay bh’rợ n’lơơng.”

T’ngay 27/4/2011, Đhr’đấc Lũng Lô- c’lâng lướt coh lang bh’lêê, năc râu xay p’căh râu la lua âng grơơ k’rơ âng lịch sử zâl arọp abhuy âng acoon manuyh Việt Nam ơy vêy Bộ Văn hoá- Thể thao lâng Du lịch xay moon năc C’kir lịch sử cấp k’tiêc k’ruung.

Hân đhơ n’niên lâng pậ banh coh c’xêê c’moo k’tiêc k’ruung têêm ngăn, k’tiêc k’ruung ơy chô zazum; căh bơơn lêy coh c’xêê c’moo n’năc, năc pazêng lang ta đhâm c’mor âng tỉnh Yên Bái moon zazum lâng chr’val Thượng Bằng La moon la lay ta luôn n’năl ơn lâng bhui har ooy g’lêêh c’rơ âng lang k’conh pa bhươp ơy bhrợ t’vaih c’lâng chr’năp ga măc n’nâu, ting chroi đoọng râu chr’năp bhlâng ooy chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ ga măc pa bhlâng coh xơơng Châu, đh’âl bha lang k’tiêc, bhrợ t’vaih độc lập, tự do đoọng ha acoon manuyh. Ađhi Nguyễn Thị Hoàng Yến, đoàn viên chr’val Thượng Bằng La, chr’hoong Vân Chấn prá: “Azi năc t’bhlâng đh’rưah học tập, pa dưr pazêng truyền thống liêm pr’hay âng k’conh pa bhươp. Ting xay bhrợ liêm choom pazêng xa nay bh’rợ ta đang moon bhrợ têng, xay bhrợ pazêng xa nay bh’rợ âng Đoàn, âng chr’val.”

Chr’val Thượng Bằng La- zr’lụ c’lâng đhr’đấc Lũng Lô lướt z’lâh năc muy coh pazêng vel đong tr’nơơp âng chr’hoong Văn Chấn xay bhrợ liêm xang bhươl cr’noon t’mêê coh c’moo 2016. Bêl xay bhrợ bh’rợ bhươl cr’noon t’mêê pa dưr dal coh xoọc đâu, xay moon xa nay bha lâng năc pa dưr thu nhập đoọng ha đhanuôr, chr’val t’bhlâng ta đang moon đhanuôr t’bhlâng pa bhrợ, xăl chr’noh chr’bêệt, bh’năn băn; coh đêêc, lâh bh’rợ xay bhrợ liêm choom zr’lụ choh tơơm pay cha p’lêê vêy đhr’nong ting c’lâng bh’rợ hàng hoá ga măc lâh 500 héc ta, chr’val ơy lâng xoọc bhrợ têng bâc dự án pa dưr bh’rợ tr’nêng nông nghiệp n’lơơng liêm choom ooy kinh tế bâc pa bhlâng.

T’cooh Hoàng Đình Mưu, Chủ tịch UBND chr’val Thượng Bằng La xay moon: tươc nâu cơy, thu nhập m’bứi bhlâng muy cha năc đhanuôr âng chr’val zập c’moo năc lâh 44,5 ức đồng; đợ pr’loọng đong đharựt xiêr dzợ mơ n’dup 1,8%...: “Chr’val t’bhlâng xay bhrợ đoọng bhrợ têng cơnh ooy choom t’bil lơi đharựt ha đhanuôr. Lâng vel đong coh xoọc đâu vêy muy bơr pr’loọng đong zr’năh k’đhap, đh’rưah lâng râu t’bhlâng zooi đoọng âng vel đong lâng cấp m’piing năc apêê đoo công t’bhlâng xay bhrợ đoọng choom t’bil lơi đharựt.”

Coh xa nay bh’rợ tr’xăl t’mêê, Đhr’đấc Lũng Lô bêl đâu năc c’lâng p’rang chr’năp pa bhlâng zooi chr’val Thượng Bằng La lâng pazêng vel đong n’lơơng zr’lụ Tây Bắc tr’câl tr’bhlêy, đơơng âng pr’đươi ooy thị trường; tơợ đêêc, ting pa dưr kinh tế- xã hội ting t’ngay dưr vaih k’rơ lâh mơ, crêê cơnh lâng râu chêệt bil ga măc chr’năp âng bâc lang k’conh pa bhươp bêl ahay./.

Đèo Lũng Lô – cung đường huyền thoại

        PV Đinh Tuấn 

Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7/5/1954 là sự kiện lịch sử có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với dân tộc Việt Nam. Đó là thắng lợi của lòng quả cảm, sự hy sinh, tinh thần quyết tâm vượt qua muôn vàn gian khó của quân và dân cả nước nói chung và hàng vạn người con Yên Bái nói riêng.

       Mời  các bạn cùng trở lại Đèo Lũng Lô – cung đường huyền thoại đã góp phần làm nên chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ qua bài viết của phóng viên Đài TNVN để cùng sống lại không khí hào hùng năm xưa - khi quân và dân ta mở đường, sửa đường, vận chuyển lương thực, thực phẩm, đạn dược, thuốc men ra mặt trận.

“Dốc Pha Đin chị gánh, anh thồ

        Đèo Lũng Lô anh hò, chị hát

         Dù bom đạn xương tan thịt nát

        Không sờn lòng, không tiếc tuổi xanh”

Những câu thơ trên, trong bài thơ "Hoan hô chiến sĩ Điện Biên" của nhà thơ Tố Hữu đã nói lên tinh thần chiến đấu anh dũng, ngoan cường trong chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 ở đèo  Đèo Lũng Lô nằm trên Quốc lộ 37, tại ranh giới hai huyện Văn Chấn (Yên Bái) và Phù Yên (Sơn La).

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Trung ương Đảng quyết định mở con đường 13A bắt đầu từ Bến Hiên (tỉnh Tuyên Quang), vượt qua Bến Âu Lâu (Yên Bái), đi qua đèo Lũng Lô tới ngã ba Cò Nòi (tỉnh Sơn La), nối với đường 41 phục vụ cho chiến dịch Điện Biên Phủ. Tuyến đường mà công binh và dân công phải mở dài trên 120 km, địa hình chủ yếu là núi cao, vực sâu, đi qua 3 con sông lớn là sông Chảy, sông Hồng và sông Đà.

Xác định rõ nhiệm vụ chính trị là đảm bảo thông suốt mạch máu giao thông ra chiến trường, ngay từ tháng 4/1953, theo yêu cầu của Bộ Tổng tham mưu, tỉnh Yên Bái đã quyết định thành lập cung đường 13; huy động hơn 124.000 lượt dân công tham gia mở đường. Nhân dân địa phương đã tự nguyện quyên góp hàng nghìn cây gỗ, hàng vạn cây tre, bương, vầu, cột nhà... để lót đường, bắc cầu thông xe, vận tải quân lương vào chiến dịch.

Sau hơn 200 ngày đêm nỗ lực, tuyến đường qua đèo Lũng Lô được thông suốt, nối chiến khu Việt Bắc và các tỉnh Tây Bắc đã giúp hàng vạn ô tô, xe thồ chở vũ khí tiếp ứng đầy đủ, kịp thời cho chiến trường.

  Trước tình hình đó, thực dân Pháp đã ném xuống khu vực đèo Lũng Lô gần 12.000 tấn bom; có những ngày lên tới 200 quả. Tuy nhiên, với tinh thần tất cả cho tiền tuyến, hàng vạn lượt người đã bất chấp bom rơi đạn nổ, vượt qua hiểm nguy ngày đêm bám đường. Địch phá, ta lại sửa ta đi; địch phá đoạn này, ta mở đoạn khác; địch phá ban ngày, ta mở đường vào ban đêm... Hàng vạn tấn quân lương, quân trang vũ khí đạn dược, hàng chục nghìn tấn lương thực, thực phẩm tập kết ở khu vực Thượng Bằng La đã vượt đèo vào chiến trường và được bảo vệ an toàn.

Là người trực tiếp chỉ huy Trung đội B76, Đại đội C86 huyện Văn Chấn tham gia bảo vệ tuyến đường huyết mạch đèo Lũng Lô, ông Hoàng Kim Tường ở thôn Muỗng, xã Thượng Bằng La, huyện Văn Chấn (Yên Bái) vẫn còn vẹn nguyên ký ức về những năm tháng mưa bom, bão đạn. Dù gian khổ, nguy hiểm, nhưng ông cùng những đồng đội của mình vẫn ngày đêm đảm bảo an toàn cho dân công tải lương, tải đạn qua đèo để chi viện cho tiền tuyến: “Phải bảo về từ cây số 53 đến đỉnh đèo suốt 3 tháng. Rất gian khổ nhưng không bảo vệ không được nên phải bảo vệ, cả an ninh trật tự và nhiều vấn đề khác”

Ngày 27/4/2011, Đèo Lũng Lô - cung đường huyền thoại, minh chứng hào hùng của lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam đã được Bộ Văn hóa - Thể thao & Du lịch công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia.

Dù sinh ra và lớn lên trong thời kỳ đất nước hòa bình, thống nhất; không được chứng kiến thời khắc ấy, nhưng các thế hệ trẻ của tỉnh Yên Bái nói chung và xã Thượng Bằng La nói riêng luôn biết ơn và tự hào về công lao của các thế hệ cha ông đã làm nên cung đường huyền thoại, góp phần quan trọng vào chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ "lừng lẫy năm Châu, chấn động địa cầu", đem lại nền độc lập, tự do cho dân tộc. Em Nguyễn Thị Hoàng Yến, đoàn viên xã Thượng Bằng La, huyện Văn Chấn nói: “Chúng em sẽ cố gắng cùng nhau học tập, phát huy các truyền thống tốt đẹp của cha ông. Tham gia các cuộc vận động, hưởng ứng các phong trào của Đoàn, của xã”

Xã Thượng Bằng La - nơi có tuyến đường đèo Lũng Lô đi qua là một trong những địa phương đầu tiên của huyện Văn Chấn cán đích nông thôn mới vào năm 2016. Trong quá trình thực hiện xây dựng nông thôn mới nâng cao hiện nay, xác định vấn đề cốt lõi là nâng cao thu nhập cho người dân, xã đã tập trung vận động nhân dân đẩy mạnh phát triển sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi; trong đó, ngoài xây dựng thành công vùng cây ăn quả có múi theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung với trên 500 ha, xã đã và đang thực hiện nhiều dự án phát triển sản xuất nông nghiệp khác cho hiệu quả kinh tế cao.

Ông Hoàng Đình Mưu, Chủ tịch UBND xã Thượng Bằng La cho biết: đến nay, thu nhập bình quân đầu người của xã mỗi năm đã đạt trên 44,5 triệu đồng; tỷ lệ hộ nghèo giảm chỉ còn dưới 1,8%...: “Xã đã rất tập trung để làm sao giải quyết được vấn đề hộ nghèo. Đối với địa phương hiện nay có một số hộ tương đối khó khăn, cùng với sự hỗ trợ của địa phương và cấp trên thì họ cũng đã phấn đấu để thoát nghèo”.

Trong công cuộc đổi mới, Đèo Lũng Lô hôm nay là con đường giao thông quan trọng giúp xã Thượng Bằng La và các địa phương khác trong vùng Tây Bắc giao thương, buôn bán, đưa các sản phẩm vươn xa ra thị trường; qua đó, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội ngày càng phát triển, xứng đáng với những hy sinh to lớn của lớp lớp các thế hệ cha ông năm nào./.