Đợ xa nul ga đor âng khèn công dzợ ta luôn bơơn dưr đơơr coh đhr’nong đong k’tứi âng t’cooh Hôih Nam, 75 c’moo ăt coh vel Pariing Căn Sâm, chr’val Hồng Hạ, chr’hoong da ding ca coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Xa nul khèn tơợ đanh âi dưr looih cơnh lâng zâp ngai đha nuôr Cơ Tu coh m’pâng crâng da ding Tà Lương n’nâu.

T’cooh Hôih Nam xay truih, đhêêng lâh 10 c’moo, a đoo âi chăp kiêng đợ tr’coó xa nul dưr đơơr tơợ apêê pr’hel, ta hel, abel, khèn, a luôt…. Đợ xa nul n’nâu ăt clâp ooy lêệ a ham đoo tơợ bêl ooy công căh dzợ năl ghit. Năc ađoo muy năl, đợ xa nul n’nâu năc đoo xa nul âng crâng ca coong, âng loom ma nưih, năc r’vai âng ma nưih Cơ Tu. A đoo năc tơơp chơơc bơơn năl pa choom bhrợ bhr’lâ xa nul tơợ apêê râu âng buôn cơnh pr’hel, a luôt xang n’năc r’dợ tươc apêê tr’coó xa nul k’đhap lâh cơnh tâm bhreh, a bel, cr’dool, khèn…

T’cooh Hôih Nam truih, cr’chăl zêl pruh arâp Mỹ trông dâc k’tiêc, đươi vêy z’hai n’đăh ha hat xa xul tu cơnh đêêc đhêêng 16. 17 c’moo a đoo âi bơơn k’đươi ting pâh ooy C”bhuh Văn công miền Tây Thừa Thiên Huế bhrợ đoọng ha chiến sĩ pa tươc bêl k’tiêc k’ruung bơơn giải phóng zêng. Prang apêê c’moo c’xêê n’năc, a luôt, khèn, n’jưl… cơnh năc đợ pr’zơc liêm ta nih âng đoo k’tiêu đơơng coh a chăc. A đoo moon, bơơn đơơng âng xa nul a luôt, khèn, n’jưl âng acoon coh bhrợ têng ha Cách mạng năc muy râu pa bhlâng hâng hơnh.

Xang t’ngay giải phóng, a đoo rach chô ooy vel đong k’đhơợng bhrợ bâc bh’rợ tơợ Trưởng phòng Văn hóa thông tin pa tươc Trưởng Ban Tuyên giáo chr’hoong A Lưới. N’đhơ ăt k’đhơợng bhrợ bh’rợ n’đoo, loom chăp kiêng văn hóa coh a đoo công dưr bhrơợng. Tu cơnh đêêc, apêê c’moo 80 âng thế kỷ l’lăm, bâc chr’năp văn hóa ty đanh coh muy bơr vel đong vêy cơnh bil pât, năc văn hóa ty đanh âng apêê acoon coh coh A Lưới moon pa zum công dzợ bơơn zư đơc z’zăng liêm. C’moo 2007 chô đhêy hưu, a đoo p’zay ting pâh apêê bh’rợ văn hóa, văn nghệ âng vel đong.  Xooc, a đoo năc muy coh bâc apêê ting pâh pa choom đoọng lơp pr’hat xa nul, pr’múa ha lang p’niên. T’cooh Hôih Nam bhui har bhlâng bêl bơơn pa trơơi loom chăp kiêng lâng pa choom đoọng văn hóa ty đanh âng acoon coh Cơ Tu ha lang t’tun: “Hơnh bhlâng bêl bơơn lêy apêê a đhi a chau kiêng pâh pa choom lâng âi choom bâc pr’hat pr’mua lâng tr’coó xa nul âng acoon coh đay. Năc đoo râu hơnh bhlâng. A cu rơơm kiêng Đảng, Nhà nước, tỉnh, chr’hoong k’rang lâh mơ coh bh’rợ zư đơc văn hóa ty đanh, bhrợ t’vaih bâc lơp pa choom đoọng văn hóa ha lơp p’niên. Choom zư đơc đợ văn hóa âng zâp acoon coh năc acoon coh vêy mă ma mông.”

Nâu đoo năc lớp g’luh 2 âng t’cooh Hôih Nam ting pâh pa choom đoọng pr’hat pr’mua âng chr’hoong pa zum lâng trường Đại học Nông lâm Huế bhrợ têng. Lớp học vêy dâng 10 cha năc bâc năc apêê pr’zơc Cơ Tu. Đhị đâu, apêê pr’zơc bơơn t’cooh Nam pa choom đoọng ng’cơnh tân tung da dă, ba booch, va vư,… Pr’zơc Riah Diệu ăt coh vel Aroong, chr’val Hồng Hạ, chr’hoong da ding ca coong A Lưới xay moon:“Bơơn ava Nam pa choom đoọng tân tung da dă, pa choom đoọng đợ đhr’niêng bh’rợ pr’hay âng Cơ Tu, acu hâng hơnh bhlâng, nâu câi âi ă choom. Acu kiêng ava ma mông ca rơ p’zay pa choom đoọng ha zi, a zi  vêy pa choom đoọng ha lang t’tun lâh a zi cớ, đoọng văn hóa hêê doó choom bil pât.

T’cooh Nguyễn Văn Hải, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế đoọng năl, A Lưới năc muy coh bâc vel đong bhrợ liêm bh’rợ zư ha âu đơc lâng pa dưr chr’năp văn hóa ty đanh âng acoon coh. Vêy bơơn đợ bh’nơơn n’nâu căh choom căh xay moon tươc râu chroi đoọng ga măc ga mai âng apêê lưch loom luônh, năl ghit ooy văn hóa acoon coh cơnh t’cooh Hôih Nam.“Ava Nam năc muy coh bâc ngai coh cr’chăl ha nua âi zooi vel đong ting pâh pa choom đoọng apêê lớp pr’hat pr’mua âng chr’hoong bhrợ têng. Ađoo năc muy cha năc lưch loom luônh lâng văn hóa, pa choom lưch loom ha pêê lang p’niên. Xooc đâu, apêê pr’zơc coh Hồng Hạ moon la lay âi ă bơơn năl apêê bhr’ươr pr’hat pr’múa, tr’coó xa nul chroi đoọng bh’rợ zư đơc lâng pa dưr văn hóa ty đanh âng acoon coh đhị vel đong./.”

Hôih Nam – người giữ hồn văn hóa Cơ Tu ở A Lưới

                        ( Alăng Lợi)

Già Hôih Nam được bà con Cơ Tu ở xã Hồng Hạ, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế biết đến là người có uy tín và là người nặng lòng với văn hóa dân tộc, am hiểu nhiều phong tục đẹp, tập quán hay và chơi được nhiều loại nhạc cụ truyền thống của đồng bào. Bà con Cơ Tu nơi đây  gọi ông với cái tên trìu mến “linh hồn của núi Tà Lương”. Nhiều năm qua, ông kiên trì theo đuổi niềm đam mê âm nhạc dân tộc và gìn giữ, bảo tồn dân ca, dân vũ truyền thống, níu giữ “cái hồn” người Cơ Tu trong dòng chảy của sự giao thoa các giá trị văn hóa.

Những giai điệu dặt dìu của khèn bè vẫn thường xuyên được cất lên trong ngôi nhà nhỏ của già Hôih Nam, 75 tuổi ở thôn Paring Căn Sâm, xã Hồng Hạ, huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Tiếng khèn bè từ lâu đã trở nên quen thuộc đối với mỗi người Cơ Tu giữa vùng núi Tà Lương này.

Già Hôih Nam tâm sự, mới lên 10, ông đã bị mê hoặc bởi những âm thanh réo rắt phát ra từ các nhạc cụ như pr’hel, ta hel; nỉ non của a bel; dặt dìu của khèn bè, hay du dương của a luôt…. Những âm thanh này thấm vào da thịt ông từ bao giờ cũng không còn biết rõ. Ông chỉ biết rằng, những giai điệu này chính là âm thanh của núi rừng, là tiếng lòng của người vùng cao, là cái hồn người Cơ Tu. Già bắt đầu tìm hiểu cách chế tác, chỉnh âm từ những loại nhạc cụ đơn giản như pr’hel, a luôt rồi dần dà đến chế tác các loại nhạc cụ khó hơn như tâm bhreh, a bel, cr’dool, khèn bè…

Già Hôih kể, thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nhờ có khiếu văn nghệ nên mới 16, 17 tuổi, ông đã được tham gia Đoàn Văn công miền Tây Thừa Thiên Huế phục vụ chiến sĩ cho đến khi đất nước hoàn toàn giải phóng. Suốt những năm tháng ấy, a luôt, khèn bè, n’jưl… như những người bạn thân thiết mà ông luôn mang bên mình. Ông bảo, được mang tiếng a luôt, tiếng khèn, tiếng n’jưl của dân tộc phục vụ Cách mạng là một điều rất vinh dự.

Sau ngày giải phóng, ông trở về quê hương kinh qua nhiều chức vụ từ Trưởng phòng Văn hóa thông tin đến Trưởng Ban Tuyên giáo huyện A Lưới. Cho dù ở cương vị nào, “ngọn lửa” yêu văn hóa truyền thống trong ông vẫn cháy mãnh liệt. Bởi thế, những năm 80 của thế kỷ trước, nhiều giá trị văn hóa truyền thống ở một số địa phương có phần mai một, mà văn hóa truyền thống các dân tộc ở huyện A Lưới nói chung vẫn giữ được khá nguyên vẹn. Năm 2007 về nghỉ hưu, ông vẫn hăng hái tham gia các phong trào văn hóa, văn nghệ của địa phương. Hiện, ông là một trong những nghệ nhân tham gia hướng dẫn, truyền dạy hát dân ca, dân vũ cho thế hệ trẻ. Ông Hôih Nam rất vui khi được lan tỏa niềm mê và trao truyền văn hóa truyền thống dân tộc Cơ Tu cho thế hệ tương lai: “Phải nói là rất mừng khi nhìn thấy các cháu hăng hái học tập và đã thành thạo nhiều bài múa, bài hát và chơi được một số nhạc cụ của dân tộc mình. Đó là điều rất đáng mừng. Tôi mong muốn, Đảng, Nhà nước, tỉnh, huyện quan tâm hơn nữa trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống. Mở nhiều lớp truyền dạy văn hóa cho lớp trẻ. Phải bảo tồn, gìn giữ được văn hóa của mỗi dân tộc thì dân tộc đó mới tồn tại.”

Đây là lớp thứ 2 mà ông Hôih Nam tham gia truyền dạy dân ca dân vũ do huyện phối hợp với trường Đại học Nông lâm Huế tổ chức. Lớp học có khoảng 10 người chủ yếu là các bạn Cơ Tu. Tại đây, các bạn trẻ được ông Nam hướng dẫn học hát các làn điệu như ba booch, va vư, hát ru,… các điệu tân tung da dă. Bạn Riah Diệu ở thôn A Roong, xã Hồng Hạ, huyện miền núi A Lưới bày tỏ: “Được bác Nam hướng dẫn tân tung da dă, truyền dạy những phong tục, tập quán hay của dân tộc Cơ Tu, mình cảm thấy rất vui và tự hào. Mình đã  có thể tự tin thể hiện, biểu diễn một số làn điệu dân ca cũng như dân vũ của dân tộc. Mình có tâm nguyện, sau này mình sẽ truyền dạy lại cho các thế hệ sau những nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình, để văn hóa mình sẽ không bị mất đi.”

Ông Nguyễn Văn Hải, Phó Chủ tịch UBND huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế cho biết, A Lưới là một trong những địa phương làm tương đối tốt công tác gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc. Có được kết quả đó không thể không kể đến sự đóng góp to lớn của những người tâm huyết, am hiểu về văn hóa dân tộc như ông Hôih Nam.“Ông Nam là một trong những người trong thời gian vừa qua đã giúp địa phương tham gia truyền dạy các lớp dân ca dân vũ do huyện tổ chức. Ông là một người rất nhiệt tình, tâm huyết với văn hóa, hết lòng tận tình truyền dạy cho các bạn trẻ. Hiện nay, các bạn trẻ ở Hồng Hạ nói riêng cơ bản đã hiểu được các làn điệu dân ca, dân vũ, dân nhạc góp phần việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của địa phương./.”

(Ảnh: TRT)