Xa nâp âng pân đil Mông bhooc pa zêng vêy a dooh đệ têy, quần dal k’ih lâng bhai tăm lâng vêy 2 t’clăh xr’nap. Bêệ xr’nap n’nâu 2 t’clăh bhai tăm, năc tơơp tơợ tr’vêêng xiêr ooy tr’col, ma nưih Mông moon năc “đại sế”, ga glop n’đăh họong lâng n’đăh loom. Coh xa nâp âng ma nưih pân đil Mông bhooc căh choom căh vêy pr’nơng. Pân đil Mông buôn câl khan piêu chô poor bhrợ pr’nơng lâng poh len lâng t’boọ a rác. N’đhang râu bhalâng choom p’ghit bhlâng âng xa nâp pân đil Mông bhooc năc đoo bêê cr’têêng cơnh lâng x’ră bhưưng ang. A moó Vừ Thị Chía, chr’val Long Hẹ, chr’hoong Thuận Chuâ, tỉnh Sơn La đoọng năl, đoọng vêy bơơn đợ cr’têêng liêm, pân đil Mông bil bâc cr’chăl đoọng k’ih. A đhi a moó pay 2 t’clăh bhai, đươi muy t’clăh pr’hoọm đơc coh n’dup leh, bhai bhooc t’gơn coh piing lâng pay kéo k’tứi, huch đoọng t’vaih boọng, căt pa liêm, xang n’năc ih pa kech;2 tăl, muy n’jeh cr’têêng chọ choom ih 10 bhai p’têêt vêy đhêêng mơ dal âng hoọng. Amoó Vừ Thị Chía đoọng năl:“Bhrợ cr’têêng pa bhlâng k’đhap, bh’nhăn k’đhap năc cr’têêng vêy liêm. Ha dang cơnh cr’chăl doó lâh tr’vâng dâng 2 c’xêê ih xang muy bêệ cr’têêng. Ha dợ bêl tr’vâng năc bil toot c’moo vêy mă xang 1 bêệ cr’têêng. Buôn năc cr’têêng bơơn  apêê c’mâr bhrợ, ha dợ apêê ga rứa ga riing, măt pưa, ih căh dzợ liêm.”

A dooh ma nưih pân đil Mông bhooc tuôr bhưah lâng bơơn p’têêt lâng muy bêệ tr’lêê đhị pun, bhrợ t’vaih hình chữ V. C’năt viền tuôr a dooh bơơn ih căh câ p’têêt bhai pr’hoọm n’lơơng  đoọng bhrợ t’vaih râu bha lâng. Bêl xâp xa nâp, pân đil Mông bhooc buôn xâp p’xoọng a dooh bhooc coh cr’loọng đoọng u kech. Lâh n’năc, hun n’đăh t’guc âng xa nâp dzợ vêy muy bêệ xr’nap bơơn ih bh’nêêc liêm, bâc pr’hoọm. xr’nap bhưah dâng 15 cm, dal k’noọ 20 cm, bil 2 tươc 3 t’ngay vêy bhrợ têng xang 1 bêệ tu cr’noọ bh’rợ k’ih k’đhap. A moó Vì Thị Lia ăt coh vel Nong Mòn, chr’val Cò Nòi, chr’hoong Mai Sơn đoọng năl, đh’rưah lâng apêê hun n’lơơng, c’năt têy a dooh âng ma nưih pân đil công bơơn bhrợ t’vaih bh’nêêc lâng bh’rợ p’têêt bhai. Bâc năc đươi bhai tăm lâng bhai pr’họom t’viêng. Muy n’đăh têy a dooh vêy t’boọ dâng 25 bêệ bhai pr’hoọm t’viêng, bhai pô t’boọ đhị bhai tăm. A moó Vì Thị Lia xay moon:“K’ih bêệ têy a dooh Mông bhooc bil bâc cr’chăl, pa bhlâng năc cr’chăl k’rong bhrợ moot ooy 2 n’đăh têy a dooh. Ha dang k’rong bhrợ năc p’têêt bhai bơơn 2 n’đăh a dooh têy, xang n’năc  vêy p’têêt lâng têy a dooh ooy a chăc lâng đơc coh cr’loọng muy clang.”

Bêl xâp xa nâp âng ma nưih đay, pân đil Mông bhooc buôn xâp lâng n’đooh lanh bhooc. Đoọng buôn ha pa bhrợ ta têng, pân đil Mông bhooc coh bâc zr’lụ âng tỉnh Sơn La âi dzang xâp quần. Ha dợ bêệ n’đooh lanh bhooc công dzợ bơơn a đhi a moó ha âu đơc liêm lâng đươi dua coh apeê t’ngay bhiêc bhan ga măc âng vel đong.

A moó Vì Thị Lia, vel Nong Mòn, chr’val Cò Nòi moon, chr’hoong Mai Sơn, tỉnh Sơn La đoọng năl: Xooc đâu, coh thị trường pa câl zăng bâc xa nâp Mông bhooc bơơn k’ih công nghiệp, n’đhang liêm lâng nhâm năc căh vêy. Tu cơnh đêêc, bâc pân đil Mông công dzợ ma bhrợ têng xa nâp ha pr’loọng đong.“Azi zâp ngai zêng k’ih ha c’la đay bơr pêê xa nâp âng acoon coh đoọng xâp bêl vêy bhiêc bhan. Đh’rưah lâng a dooh buôn bơơn apêê c’bhuh Mông bhooc k’ih 2 bêệ đoọng đơc c’bơơch bêl t’cooh đhur./.”

Độc đáo và cầu kỳ bộ trang phục của phụ nữ Mông trắng

                          (Vừ Chu)

Nói đến nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Mông, không thể không nhắc đến trang phục truyền thống của người phụ nữ Mông. Trong đó, bộ trang phục của phụ nữ Mông trắng được xem là cầu kỳ, đầu tư nhiều công sức nhất.

        Bộ trang phục của phụ nữ Mông trắng gồm áo cánh ngắn, quần ống dài, may bằng vải đen và có 2 dải xiêm hay gọi là tạp dề. Chiếc tạp dề này là 2 tấm vải màu đen, buông từ thắt lưng xuống, người Mông gọi là “đại sế”, che cả đằng trước và đằng sau. Trong bộ trang phục của người phụ nữ Mông trắng không thể thiếu chiếc mũ đội đầu. Phụ nữ Mông thường mua khăn piêu về cuốn thành mũ và đính chỉ len màu và hạt cườm lên. Nhưng điểm nhấn nổi bật nhất của bộ trang phục phụ nữ Mông trắng là chiếc dây lưng với họa tiết rực rỡ. Chị Vừ Thị Chía, xã Long Hẹ, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La cho biết, để có được những chiếc dây lưng đẹp, phụ nữ Mông mất khá nhiều thời gian để thêu. Chị em lấy 2 mảnh vải, dùng một mảnh màu đặt phía dưới làm nền, mảnh vải trắng đè lên trên và lấy kéo nhỏ, nhọn để đục lỗ, cắt tỉa đường nét xoáy ốc, sau đó khâu lại tỉ mỹ 2 lượt; mỗi một dây lưng buộc phải khâu 10 mảnh vải ghép mới đủ độ dài cuốn vào lưng. Chị Vừ Thị Chía cho biết thêm:  “Làm dây lưng rất cầu kỳ, càng cầu kỳ thì dây lưng càng đẹp. Nếu như thời gian rảnh khoảng 2 tháng thêu xong một cái dây lưng. Còn những khi bận rộn thì mất cả nữa năm hoặc cả năm mới làm xong 1 dây lưng. Thường thì dây lưng được những người còn trẻ làm. Còn người có tuổi, mắt kém, khâu sẽ không đẹp nữa”.

        Áo người phụ nữ Mông trắng thường hở cổ khá rộng và được cài lại bằng một nút duy nhất ở ngang bụng, tạo thành hình chữ V. Phần viền cổ áo được thêu hoặc ghép vải khác màu để tạo điểm nhấn. Khi diện trang phục truyền thống, phụ nữ Mông trắng thường mặc thêm áo trắng bên trong cho kín đáo. Ngoài ra, phần phía sau vai gáy của trang phục còn có một cái yếm được thêu hoa văn cầu kỳ, nhiều màu sắc rực rỡ. Yếm rộng khoảng 15 cm, dài gần 20 cm, mất 2 đến 3 ngày mới hoàn thành 1 chiếc do yêu cầu kỹ thuật thêu phức tạp. Chị Vì Thị Lia ở bản Nong Mòn, xã Cò Nòi, huyện huyện Mai Sơn cho biết, cùng với các bộ phận khác, phần ống tay áo của người phụ nữ cũng được tạo họa tiết bằng cách ghép vải. Chủ yếu là dùng vải đen và vải màu xanh. Mỗi một ống tay áo sẽ ghép khoảng 25 mảnh màu xanh, vải hoa lên trên mảnh màu đen. Chị Vì Thị Lia chia sẻ: “May một cái áo Mông trắng truyền thống mất khá nhiều thời gian, nhất là thời gian đầu tư vào 2 cánh tay áo. Nếu tập trung thì ghép vải được 2 đôi tay áo, sau đó mới ghép nối tay áo vào thân và lót lớp bên trong”.

        Khi diện trang phục truyền thống, phụ nữ Mông trắng thường mặc với váy lanh màu trắng. Để thuận tiện cho lao động, sản xuất, phụ nữ Mông trắng ở nhiều vùng của tỉnh Sơn La đã chuyển sang mặc quần. Còn chiếc váy lanh trắng vẫn được chị em cất giữ cẩn thận và sử dựng trong các ngày lễ lớn của địa phương.

Chị Vì Thị Lia, bản Nong Mòn, xã Cò Nòi nói, huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La cho hay: hiện nay, trên thị trường bày bán khá nhiều bộ trang phục truyền thống Mông trắng được may công nghiệp, nhưng chất lượng và độ bền không cao. Chính vì thế, nhiều phụ nữ Mông trắng vẫn tự làm các bộ trang phục truyền thống thủ công cho gia đình: “Chúng tôi ai cũng đều may cho mình vài bộ trang phục truyền thống để diện khi có dịp đi hội, lễ tết. Đồng thời, áo truyền thống luôn được nhóm Mông Trắng  may 2 chiếc để dành lúc tuổi già”./.