Tơợ c’moo 2004 tươc nâu cơy, anoo Hồ Văn Rủi, coh cr’noon Tak Ngo, chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My vêy Trung tâm pa dưr sâm Ngọc Linh lâng Zơ nươu Quảng Nam đoọng k’ha riêng tơơm m’ma sâm. Coh bêl ahay năc pr’loọng đong đharựt đhị chr’val Trà Linh, tươc nâu cơy, Hồ Văn Rủi ơy vêy k’zệt tỷ đồng tơợ bêl vêy bhươn sâm Ngọc Linh ga măc bhưah. Hồ Văn Rủi xay moon, pr’ăt tr’mông âng anoo năc dzợ đharựt đharăh ha dang căh vêy tơơm sâm. “Tơơm m’ma sâm âng Trung tâm (Trung tâm pa dưr sâm Ngọc Linh lâng zơ nươu Quảng Nam) đoọng ha đhanuôr dưr vaih liêm, choh 3 c’moo xang năc vaih pô, vêy cr’liêng. Ha dang căh vêy tơơm sâm m’ma năc đhanuôr zr’năh k’đhap bhlâng, vêy tơơm sâm năc bơơn câl bâc râu, bhrợ đong ăt, câl xe cộ.”

Đoọng vêy tơơm sâm m’ma ha đhanuôr, 16 cán bộ, manuyh pa bhrợ coh Trạm zơ nươy Trà Linh âng Trung tâm pa dưr sâm Ngọc Linh lâng zơ nươu Quảng Nam năc zr’năh k’đhap toong t’ngay ha dum coh zr’lụ crâng k’coong ch’ngai bha dăh zư lêy pazêng tơơm sâm acoon k’tứi. Trạm Zơ nươu Trà Linh năc coh bha đưn da ding Ngọc Linh, chr’hoong Nam Trà My dal k’dâng 2.500m. Coh zr’lụ zập c’moo vaih đh’lúc n’nâu, pr’ăt tr’mông lâng bh’rợ tr’nêng âng cán bộ, manuyh pa bhrợ coh đâu pa têệt lâng tơơm sâm. Anoo Trần Xuân Huấn, Trưởng Trạm zơ nươu Trà Linh xay moon ta luôn 15 c’moo pa bhrợ coh đâu, bh’rợ zư lêy tơơm sâm năc xơợng đươi ta nih đha nâng bh’rợ lêy pay, pa liêm ghít bhlâng tơợ k’tiêc coh crâng tươc ooy bhrợ hân luung đoọng cha bêệt cr’liêng, xang n’năc bh’rợ zư lêy tơơm sâm m’ma ngoọ u buôn năc xay moon râu ghít liêm, pa bhrợ lứch loom. Đoọng m’ma sâm chặt vaih liêm, lâh ooy bh’rợ sinh học năc ng’zư lêy môi trường âng crâng k’coong coh n’dzup crâng, zư lêy bhơi xấc đoọng vêy độ ẩm: “Tơơm sâm nhuum zư lêy zr’năh k’đhap pa bhlâng, buôn pa bhlâng crêê pr’luh, ha dang ađay căh zư lêy ta luôn, căh ch’mêệt lêy coh zập t’ngay, zập giờ năc pr’luh n’leh vaih đơơh pa bhlâng. Bh’rợ kỹ thuật zư lêy năc ghít liêm pa bhlâng.”

Xoọc đâu, Trung tâm Pa dưr sâm Ngọc Linh lâng Zơ nươu Quảng Nam, Sở Nông nghiệp lâng pa dưr bhươl cr’noon tỉnh Quảng Nam ơy bhrợ Bộ tiêu chí lâng tơơm sâm Ngọc Linh m’ma 1 c’moo. Đợ tơơm sâm m’ma chặt vaih liêm bêl pa đơp đoọng ooy đhanuôr choh năc bâc lâh mơ coh zập c’moo. Trung tâm năc vêy tỉnh Quảng Nam pazao đoọng k’đhơợng lêy 50 hécta crâng, xoỌc đâu năc vêy k’nặ 10 hécta ơy choom ta đươi đoọng pa dưr tơơm sâm Ngọc Linh âng vel đong lâng lâh 152 r’bhâu t’nơơm. T’cooh Trần Ngọc Bằng, Giám đốc Trung tâm pa dưr sâm Ngọc Linh lâng Zơ nươu tỉnh Quảng Nam xay moon, zập c’moo, trung tâm bhrợ têng k’nặ 50 r’bhâu tơơm m’ma đoọng pa đơp ha đhanuôr lâng doanh nghiệp choh bhrợ: “Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Nam ơy bhrợ Nghị quyết 41, zooi đhanuôr 80% chr’năp âng tơơm sâm m’ma đoọng đhanuôr pa dưr bh’rợ choh bhrợ. Lâh n’năc năc dzợ đoọng ha apêê doanh nghiệp đoọng pa dưr zr’lụ choh sâm bhrợ t’vaih zr’lụ choh ga măc bhưah hàng hoá ting cơnh bh’rợ chế biên liêm choom lâh mơ pazêng râu pr’đươi tơợ sâm Ngọc Linh.”

Tỉnh Quảng Nam ơy p’căh ooy Chính phủ: Xa nay bh’rợ âng k’tiêc k’ruung pa dưr Sâm Ngọc Linh (Sâm Việt Nam) cr’chăl c’moo 2021- 2030 lâng c’lâng bh’rợ tươc c’moo 2045, xay moon pa dưr tỉnh n’nâu dưr vaih zr’lụ bha lâng ooy m’ma Sâm Ngọc Linh k’tiêc k’ruung cr’chăl c’moo 2025- 2030, zập c’moo choh bhrợ tơợ 5 tươc 10 ức tơơm sâm m’ma. Coh pazêng c’moo ahay đhăm choh sâm Ngọc Linh đhị chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam ting t’ngay vêy ta bhrợ t’bhưah, ha dang coh c’moo 2014 vêy 150 héc ta, năc nâu cơy dưr bâc lâh 1.600 héc ta. Quảng Nam xoọc t’bhlâng pa chăp ch’mêệt lêy đơơng pa trơơi, bhrợ t’bhưah đhăm choh sâm Ngọc Linh ooy muy bơr chr’hoong da ding k’coong n’lơơng vêy đhr’năng pleng k’tiêc mr’cơnh. T’cooh Phan Việt Cường, Bí thư Tỉnh uỷ, Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Nam xay moon, đoọng xay bhrợ liêm choom bh’rợ n’nâu, Quảng Nam t’bhlâng bhrợ k’rơ bh’rợ zư lêy gen bha lâng, pa chăp ch’mêệt lêy, bhrợ liêm choom ooy kỹ thuật cha bêệt ươm, t’bhlâng pa dưr bh’rợ bhrợ m’ma sâm Ngọc Linh: “T’bhlâng zư lêy m’ma bha lâng tơơm sâm Ngọc Linh, căh choom vaih đhr’năng trơơi tơợ lơơng pazêng sâm n’lơơng; pa chăp ch’mêệt lêy bhrợ t’bhưah, t’đui đoọng đợ manuyh vêy kinh nghiệm choh sâm pa choom đoọng ha pr’loọng đong n’lơơng đoọng k’rong bhrợ liêm choom lâh mơ, liêm choom âng tơơm sâm bâc lâh mơ. Lâng pazêng pr’loọng đong đharựt năc Chính quyền vel đong t’bhlâng đoọng tơơm m’ma, pr’đươi, k’tiêc bhrợ têng đoọng apêê đoo choom t’bil lơi đharựt./.”

Quảng Nam phấn đấu trở thành trung tâm

giống Sâm Ngọc Linh quốc gia giai đoạn 2025-2030

               Thanh Hà - Long Phi/ VOV miền Trung

        Những năm qua, diện tích trồng sâm Ngọc Linh ở tỉnh Quảng Nam tăng lên, tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống đáng kể. 5 năm qua, hơn 2.300 hộ đã thoát nghèo bền vững nhờ trồng loài dược liệu được mệnh danh là Quốc bảo. Quảng Nam đang tập trung bảo tồn nguồn gen gốc, tăng năng lực sản xuất sâm giống, phấn đấu trở thành trung tâm giống Sâm Ngọc Linh quốc gia giai đoạn 2025-2030. Từ đó, hướng đến mục tiêu phát triển cây Sâm Ngọc Linh trở thành cây kinh tế mũi nhọn nhằm xóa đói giảm nghèo và giữ rừng bền vững.

        Từ năm 2004 đến nay, anh Hồ Văn Rủi, ở thôn Tak Ngo, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My đã được Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu Quảng Nam hỗ trợ hàng trăm cây sâm giống. Từng là hộ nghèo tại xã Trà Linh, đến nay, Hồ Văn Rủi đã có trong tay cả chục tỷ đồng khi sở hữu vườn sâm Ngọc Linh quy mô. Hồ Văn Rủi cho biết, cuộc sống của anh sẽ còn luẩn quẩn trong vòng nghèo khó nếu không trồng cây sâm.“Cây sâm giống của Trung tâm (Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu Quảng Nam) cấp cho dân phát triển rất tốt, trồng 3 năm sau là ra hoa, cho hạt rồi. Nếu không có cây sâm giống thì dân khó lắm, có cây sâm thì mua sắm nhiều thứ, làm nhà cửa, mua xe cộ.”

        Để có cây sâm giống cấp cho người dân, 16 cán bộ, nhân viên Trạm dược liệu Trà Linh thuộc Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu Quảng Nam phải vất vả ngày đêm nơi núi cao rừng thẳm để chăm bẵm nâng niu từng chồi non. Trạm Dược liệu Trà Linh nằm trên núi Ngọc Linh, huyện Nam Trà My cheo leo nơi đỉnh trời với độ cao trên 2.500m. Ở nơi quanh năm mây phủ này, cuộc sống và công việc của cán bộ, nhân viên nơi đây gắn bó với cây sâm. Anh Trần Xuân Huấn, Trưởng Trạm dược liệu Trà Linh cho biết suốt 15 năm làm việc tại đây, việc chăm sóc cây sâm luôn tuân thủ quy trình từ lựa chọn, xử lý kỹ lưỡng mùn tự nhiên trước khi lên luống để gieo hạt, rồi các khâu chăm sóc cây sâm giống tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ, làm việc với tinh thần trách nhiệm. Để cây sâm giống sinh trưởng tốt, ngoài giải pháp sinh học thì phải giữ môi trường tự nhiên dưới tán rừng nguyên sinh, bảo vệ thực bì để giữ độ ẩm.“Cây sâm non là chăm khó khăn nhất, rất dễ bị sâu bệnh, nếu mình không chăm sóc thường xuyên, không kiểm tra hằng ngày, hằng giờ là sâu bệnh xuất hiện rất nhanh. Công tác kỹ thuật chăm sóc phải rất kỹ lưỡng.”

        Hiện, Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu Quảng Nam, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam đã ban hành Bộ tiêu chí đối với cây sâm Ngọc Linh giống 1 năm tuổi. Tỷ lệ cây sâm giống sống và sinh trưởng tốt khi bàn giao cho người dân trồng tăng lên đáng kể theo từng năm. Trung tâm được tỉnh Quảng Nam giao quản lý 50 héc ta rừng, hiện đã có gần 10 héc ta được khai thác, sử dụng để phát triển cây sâm Ngọc Linh bản địa với trên 152 ngàn cây. Ông Trần Ngọc Bằng, Giám đốc Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu Quảng Nam cho biết, mỗi năm, trung tâm sản xuất gần 50 ngàn cây giống để cung ứng cho người dân và doanh nghiệp.“Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Nam đã ban hành Nghị quyết 41, hỗ trợ cho người dân 80% giá trị cây sâm giống để người dân phát triển sản xuất. Ngoài ra còn cung ứng cho các doanh nghiệp để phát triển vùng sâm để tạo nên vùng nguyên liệu sản xuất hàng hóa theo hướng chế biến sâu các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh.”

        Tỉnh Quảng Nam đã trình Chính phủ “Chương trình Quốc gia phát triển Sâm Ngọc Linh (Sâm Việt Nam) giai đoạn 2021-2030 và định hướng đến 2045", đặt mục tiêu đưa tỉnh này trở thành Trung tâm giống Sâm Ngọc Linh quốc gia giai đoạn 2025-2030, hằng năm sản xuất từ 5 đến 10 triệu cây sâm giống. Những năm qua, diện tích trồng Sâm Ngọc Linh trên địa bàn huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam ngày càng mở rộng, nếu năm 2014 có 150 héc ta, thì nay đã tăng lên hơn 1.600 héc ta. Quảng Nam đang tập trung nghiên cứu di thực, mở rộng diện tích trồng sâm Ngọc Linh ra một số huyện miền núi khác có điều kiện khí hậu tương đồng. Ông Phan Việt Cường, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Nam cho biết, để làm được điều này, Quảng Nam tiếp tục chú trọng công tác bảo tồn nguồn gen gốc, nghiên cứu, làm chủ kỹ thuật gieo ươm, tăng năng lực sản xuất giống sâm Ngọc Linh.“Tập trung bảo tồn giống gốc cây sâm Ngọc Linh, không được để lai tạp các loại sâm khác; nghiên cứu mở rộng diện tích, ưu tiên những người có kinh nghiệm trồng sâm truyền đạt lại cho những hộ khác để đầu tư bài bản hơn, chất lượng cây sâm tốt hơn. Đối với những hộ nghèo thì Chính quyền địa phương phải tiếp tục hỗ trợ cây giống, vật tư, đất sản xuất để họ thoát nghèo./.”