L’lăm ahay, vêy 2 râu tài liệu pa chăp ch’mêệt lêy p’rá Cơ Tu. Muy năc âng Viện Ngôn ngữ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam lâng 2 năc bha ar “P’ra Cơ Tu” âng Bh’riu Liếc, bêl ahay bhrợ Bí thư Huyện uỷ Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xrặ bhrợ. Hân đhơ cơnh đêêc, mị 2 râu tài liệu n’nâu vêy bâc râu la lay cơnh lâng căh ơy vêy mr’cơnh cr’noọ xa nay âng apêê t’cooh xa nay pazêng vel đong zr’lụ đhanuôr Cơ Tu.

Đoọng vêy muy tài liệu mr’cơnh zooi ooy bh’rợ dạy học lâng học p’rá Cơ Tu, Viện Ngôn ngữ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam xoọc pa chăp ch’mêệt lêy xrặ bhrợ t’clăh từ điển Cơ Tu- Việt- Anh. T’căh từ điển n’nâu đoo bêl vêy ta bhrợ liêm xang lâng đoọng đươi dua năc bhr’lậ râu râu căh ơy liêm choom ooy p’rá Cơ Tu bhlưa pazêng zr’lụ, miền. PV T’ruih pa xul p’rá Cơ Tu ơy ta mooh GS-TS Nguyễn Văn Hiệp, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ooy xa nay n’nâu. Đhanuôr lâng pr’zơc đh’rưah đương xơợng.

PV: Nhăn ta mooh GS-TS Nguyễn Văn Hiệp, năc n’leh tơợ cr’noọ hân đoo năc i nhi lâng apêê pa bhrợ đh’rưah lâng i nhi coh Viện Ngôn ngữ học đơc t’ngay c’xêê đoọng pa chăp ch’mêệt lêy, lươt lêy đoọng xrặ t’clăh từ điển Cơ Tu- Việt- Anh?

C’lâng xa nay zư lêy văn hoá p’rá âng đhanuôr acoon coh coh Việt Nam năc c’lâng xa nay ga măc âng Đảng lâng Nhà nước hêê. Coh c’lâng xa nay ga măc n’năc năc vêy xa nay zư lêy p’rá lâng chữ xrặ văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu, năc đợ đhanuôr vêy zr’lụ ăt mamông coh pazêng chr’hoong da ding k’coong âng tỉnh Quảng Nam, Thừa Thiên Huế lâng thành phố Đà Nẵng. Ahêê n’năl, coh bh’rợ zư lêy p’rá, văn hoá âng muy c’bhuh ma nuyh năc vêy đợ pr’đươi ơy vêy c’bhuh pa chăp ch’mêệt lêy coh bha lang k’tiêc xay moon ghít râu đêêc năc chữ xrặ, vêy từ điển lâng vêy sách ngữ pháp. Xoọc đâu lâng râu dưr âng công nghệ thông tin ha dang vêy trang Web năc zooi đoọng ha bh’rợ zư lêy pa dưr râu chr’năp pr’hay, p’rá âng đhanuôr acoon coh năc liêm buôn lâh mơ. Tu cơnh đêêc, năc azi xoọc ra văng đoọng bhrợ t’vaih muyt’clăh từ điển Cơ Tu- Việt- Anh.

PV: Cơnh đêêc, Viện Ngôn ngữ học vêy đợ bh’rợ cơnh ooy đoọng t’clăh từ điển Cơ Tu- Việt – Anh k’nặ vêy ta bhrợ n’nâu nhâm mâng râu mr’cơnh ooy bh’rợ đươi chữ xrặ đoọng pazêng vel đong da ding k’coong vêy đhanuôr Cơ Tu zêng choom đươi?

T’clăh từ điển âng viện Ngôn ngữ học xoọc bhrợ bh’rợ xrặ năc công rơơm kiêng vêy râu mr’cơnh coh bh’rợ đươi chữ xrặ. Ahêê n’năl, manuyh Cơ Tu lâng muy lịch sử văn hoá, vêy bâc ơl cr’liêng p’rá năc nâu cơy vêy 2 cơnh chữ xrặ. Muy năc chữ xrặ âng apêê chí sĩ cách mạng bhrợ đoọng crêê cơnh ha bh’rợ xay moon zâl arọp abhuy, xang n’năc năc apêê trí thức Cơ Tu n’lơơng cơnh t’cooh Quách Xăng xang n’năc t’cooh Bh’riu Liếc ơy pa dưr. Đợ chữ xrặ n’nâu năc đơp la lay lâng đợ chữ xrặ âng Viện Ngôn ngữ học xoọc xrặ đươi ooy bh’rợ ch’mêệt lêy ghi âm k’rong bhr’ươl p’rá âng zr’lụ Cơ Tu Quảng Nam lâng vêy bh’rợ chêêc n’năl lâng Cơ Tu coh Thừa Thiên Huế. Xoọc đâu, bộ từ điển âng Viện t’hước tươc bhrợ têng năc đươi bộ chữ ơy vêy UBND tỉnh Thừa Thiên Huế xay moon chữ xrặ Cơ Tu năc apêê cán bộ Viện xrặ bhrợ, ting n’năc công năc bh’nơơn k’dua bhrợ têng âng Sở Khoa học công nghệ Quảng Nam, Đà Nẵng k’dua bhrợ teneg. T’clăh từ điển n’nâu azi căh xay bhrợ mơ Cơ Tu- Việt năc dzợ bhrợ t’bhưah ooy p’rá Anh lâng căh muy coh t’clăh in bha ar a năm năc dzợ bhrợ t’clăh từ điển trực tuyến đoọng manuyh Cơ Tu coh prang zập đhị choom đươi dua liêm buôn lâng apêê khoa học kiêng chêêc n’năl ooy p’rá Cơ Tu vêy đợ tài liệu đoọng ha bh’rợ pa chăp ch’mêệt lêy âng đay.

PV: Nhăn ta mooh I nhi, T’ruih pa xul p’rá Cơ Tu âng Đài P’rá Việt Nam tơợ đanh năc dưr vaih pr’zơc tr’đăn âng đhanuôr Cơ Tu âng pazêng chr’hoong da ding k’coong tỉnh Quảng Nam lâng Thừa Thiên Huế lâng thành phố Đà Nẵng. Ting cơnh I nhi râu chr’năp âng t’ruih coh bh’rợ ting zư đơc, pa dưr p’rá Cơ Tu?

Azi xay moon dal bhlâng pazêng t’ruih pa xul p’rá Cơ Tu âng Đài P’rá Việt Nam coh đêêc vêy p’rá Cơ Tu. Nâu đoo năc muy râu t’bhlâng zazum coh bh’rợ zư lêy lâng pa dưr râu chr’năp pr’hay âng p’rá pazêng acoon coh Việt Nam, ting pa dưr nhâm mâng k’tiêc k’ruung coh đhr’năng công nghiệp hoá tr’xăl t’mêê, ting xay bhrợ đh’rưah lâng bha lang k’tiêc. Bêl bhrợ bhiệc, azi ơy tr’lum lâng bhrợ bhiệc lâng pazêng apêê PV, PTV t’ruih pa xul p’rá Cơ Tu âng Đài P’rá Việt Nam. Râu liêm buôn năc cán bộ, PV âng t’ruih p’rá Cơ Tu zêng dzợ p’niên, vêy ta pa choom liêm choom, vêy trình độ đại học lâng năc chăp kiêng pa bhlâng p’rá, chữ xrặ âng acoon coh đay. Râu liêm choom âng pazêng t’ruih pa xul p’rá Cơ Tu năc liêm choom bhlâng. Azi công kiêng bêl xrặ bhrợ từ điển Cơ Tu- Việt- Anh năc vêy ting pâh bhrợ âng apêê BDV p’rá Cơ Tu âng Đài P’rá Việt Nam đh’rưah lâng pazêng giáo viên p’rá Cơ Tu coh Quảng Nam lâng Thừa Thiên Huế. Acu rơơm kiêng lâng râu ting chroi đoọng âng zập ngai, coh đêêc vêy apêê cán bộ PV t’ruih pa xul p’rá Cơ Tu âng Đài P’rá Việt nam, ahêê năc vêy muy t’clăh từ điển Cơ Tu- Việt- Anh liêm choom đoọng đươi ha bh’rợ pa dưr, zư lêy râu chr’năp pr’hay âng p’rá Cơ Tu coh cr’chăl xoọc đâu lâng coh ha y chroo.

PV: Ớ, chăp hơnh GS-TS Nguyễn Văn Hiệp./.

Phòng vấn GS-TS Nguyễn Văn Hiệp, Viện trưởng

Viện Ngôn ngữ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

       Thực hiện: PV VOV-Miền Trung

        Cũng như nhiều dân tộc thiểu số khác trên cả nước, trong xu thế hội nhập hiện nay, số người biết đọc, biết viết chữ Cơ Tu ngày càng ít. Thậm chí, cán bộ, giáo viên, những người trẻ Cơ Tu làm công tác tuyên truyền cũng không mấy rành rọt tiếng mẹ đẻ.

         Trước đây, có 2 nguồn tài liệu nghiên cứu chữ viết Cơ Tu. Một là của Viện Ngôn ngữ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và 2 là cuốn “P’ra Cơ Tu” của ông B’riu Liếc, nguyên Bí thư Huyện ủy Tây Giang, tỉnh Quảng Nam biên soạn. Tuy nhiên cả 2 nguồn tài liệu này có nhiều điểm khác nhau và chưa có sự thống nhất của lãnh đạo các địa phương vùng đồng bào Cơ Tu.

        Để có một tài liệu thống nhất hỗ trợ việc dạy và học tiếng Cơ Tu, Viện Ngôn ngữ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đang tiến hành nghiên cứu biên soạn cuốn từ điển Cơ Tu - Việt - Anh. Cuốn từ điển này khi hoàn thành và đưa vào sử dụng sẽ khắc phục được những bất cập về ngôn ngữ Cơ Tu giữa các vùng, miền. PV Chương trình phát thanh tiếng Cơ Tu đã phỏng vấn GS-TS Nguyễn Văn Hiệp, Viện trưởng  Viện Ngôn ngữ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam về nội dung này. Mời bà con và các bạn cùng nghe:

1.Thưa GS-TS Nguyễn Văn Hiệp, xuất phát từ ý tưởng nào mà ông và  các cộng sự tại Viện Ngôn ngữ học dành thời gian nghiên cứu, thực địa để biên soạn cuốn từ điển Cơ Tu- Việt- Anh?

Chủ trương bảo tồn văn hóa ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số ở Việt Nam là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta. Trong chủ trương lớn đó có vấn đề bảo tồn tiếng nói và chữ viết văn hóa của đồng bào Cơ Tu, là cộng đồng có địa bàn cư trú ở các huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam, Thừa Thiên Huế và thành phố Đà Nẵng. Chúng ta biết rằng, trong việc bảo tồn ngôn ngữ, văn hóa của một cộng đồng người thì có những công cụ mà đã được giới nghiên cứu ở trên thế giới khẳng định đó là có chữ viết, có từ điển và có sách ngữ pháp. Hiện nay với sự phát triển của công nghệ thông tin thì nếu có 1 trang Web thì càng giúp cho việc bảo tồn phát huy vai trò bản sắc, ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số càng thuận lợi. Vì vậy, mà chúng tôi đang chuẩn bị để cho ra đời cuốn từ điển Cơ Tu- Việt-Anh.

2. Vậy Viện ngôn ngữ học có những giải pháp như thế nào để cuốn từ điển Cơ Tu- Việt- Anh sắp ra đời này đảm bảo sự thống nhất về việc dùng chữ viết để các địa phương miền núi có đồng bào Cơ Tu đều có thể sử dụng được?

Cuốn từ điển mà viện Ngôn ngữ học đang tổ chức biên soạn thì cũng mong muốn có sự nhất quán trong việc dùng chữ viết. Chúng ta biết rằng, người Cơ Tu với một lịch sử văn hóa, một kho tàng từ vựng khá phong phú thì hiện nay có 2 hệ thống chữ viết. Một là hệ thống chữ viết do các chí sĩ cách mạng làm ra để phù hợp cho việc tuyên truyền thời khác chiến, sau đó thì các trí thức Cơ Tu khác như ông Quách Xăng rồi ông Bhriu Liếc đã phát triển. Hệ thống chữ viết này có phần hơi khác với hệ thống chữ viết do Viện Ngôn ngữ học tổ chức biên soạn dựa trên điều tra ghi âm thu thập ngữ liệu ở vùng Cơ Tu Quảng Nam và có tham khảo với Cơ Tu ở Thừa Thiên Huế. Hiện nay, bộ từ điển của Viện hướng đến xây dựng là lấy bộ chữ đã được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế công nhận chữ viết Cơ Tu do tập thể cán bộ Viện biên soạn, đồng thời cũng là kết quả đặt hàng của Sơ Khoa học công nghệ Quảng Nam, Đà Nẵng. Cuốn từ điển này chúng tôi không dừng lại ở Cơ Tu-Việt mà còn mở rộng ra tiếng Anh và không dừng lại ở bản in giấy bình thường mà còn xây dựng cuốn từ điển trực tuyến để những người Cơ Tu ở khắp nơi có thể sử dụng một cách thuận lợi và các nhà khoa học quan tâm đến tiếng Cơ Tu có một nguồn ngữ liệu để phục vụ cho việc nghiên cứu của mình.

3. Thưa ông, Chương trình Phát thanh tiếng Cơ Tu của Đài Tiếng nói Việt Nam từ lâu đã trở thành người bạn gần gũi, thân thiết của đồng bào Cơ Tu các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam và Thừa Thiên Huế và thành phố Đà Nẵng. Ô đánh giá thế nào về vai trò của Chương trình trong việc góp phần lưu giữ, bảo tồn tiếng Cơ Tu?

        Chúng tôi đánh giá rất cao các chương trình phát thanh tiếng dân tộc của Đài TNVN trong đó có tiếng Cơ Tu. Đây là một nỗ lực chung trong việc giữ gìn phát huy vai trò bản sắc ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam, góp phần phát triển bền vững đất nước trong bối cảnh công nghiệp hóa đổi mới hội nhập. Trong quá trình làm việc, chúng tôi đã được gặp và làm việc với các PV, PTV chương trình tiếng Cơ Tu của Đài TNVN. Điều thuận lợi là cán bộ, PV của chương trình Cơ Tu đều rất trẻ, được đào tạo bài bản, có trình độ đại học và có tình yêu đối với tiếng nói chữ viết của dân tộc mình. Chất lượng của các chương trình phát thanh Cơ Tu rất tốt. Chúng tôi cũng muốn trong quá trình biên soạn cuốn từ điển Cơ Tu- Việt-Anh thì có được sự tham gia của các BDV tiếng Cơ Tu của Đài TNVN cùng với các giáo viên tiếng Cơ Tu ở Quảng Nam và Thừa Thiên Huế. Tôi hy vọng rằng với sự nhiệt tình đóng góp của mọi người, trong đó có các cán bộ PV Chương trình PT tiếng Cơ Tu của Đài TNVN, chúng ta sẽ có một cuốn từ điển Cơ Tu- Việt- Anh tốt phục vụ cho việc phát huy, bảo tồn vai trò bản sắc của tiếng Cơ Tu trong giai đoạn hiện nay và trong tương lai.

         Vâng, xin cám ơn GS-TS Nguyễn Văn Hiệp!