Vel ma nuyh Dao Nà Nguộc, chr’val Cao Kỳ, chr’hoong Chợ Mới nâu kêi ơy vêy bấc đhr’nong đong 2-3 tầng lâng apêê đhr’nong đong n’loong chr’tôp ngói xi măng. Yêm loom xay moon lâng t’mooi chô lưm lêy đhr’nong đong 2 tầng bhưah k’ha riền met vuông t’mêê choh lâh bơr c’moo đâu, pa căn Triệu Thị Lành bhui har: “K’zệt c’moo hay, đhanuôr đhị Nà Nguộc năc t’bơơn cha ting t’ngay, nâu kêi ơy lâh m’pâng đhanuôr coh vel vêy zên tỉ coh đong. Zêng năc đươi vêy bh’nơơn bơơn tơợ nang choh mơ rơơc a yêm”: “Coh đâu, prang vel, đhanuôr choh đong ặt zêng bơơn tơợ choh tơơm mơ. Tơơm mơ buôn ng’choh, choh năc a đoo dưr liêm, a hêê lêy tal lơi bhơi k’tang năc choom ặ, doó chêêc g’bur phân ốt. Nâu kêi zập pr’loọng zên ơy bến xe, k’dua apêê pêêh, đơơng tước bến xang năc vêy xe tải, xe tăc-tơ moọt câl, doó chêêc đơơng pa câl ooy chợ dzợ.”

       Dâng zệt c’moo hay, Nà Nguộc năc muy coh pazêng zr’lụ ch’ngai bha dăh, k’đhap k’ra bhlầng âng chr’val Cao Kỳ. Prang vel vêy dâng 60 pr’loọng năc tước lâh muy pân năc pr’loọng đha rựt. C’lâng k’tôch ch’ngai bha dăh, lướt vối k’đhap k’ra; clung ha roo căh ha mơ, k’rong choh bhrợ rau chr’noh bh’nơơn ếp, tước cr’chăp cha choh năc ha ul cha, căh vêy zên đoọng ca coon lướt học, hau pân ngoọ tước đong ặt liêm ga măc. Lalăm c’moo 2000, ma nuyh Dao đhị vel Nà Nguộc ơy tơợp coh m’ma mơ rơớc- tơơm chr’noh chặt vaih liêm coh k’tiếc nâu, ha dợ doó lâh  k’rang, bh’nơơn pa chô cung dal. Đhơ cơnh đêêc c’lâng k’đhap k’ra năc Mơ rơơc pa câl cung căh bấc, bấc ngai col lơi tơơm Mơ đoọng xăl choh a bhoo, a tuông…

       Pa căn Phạm Thị Phượng, đhanuôr Nà Nguộc hay cớ: cr’chăl đêêc, dzợ vêy pazêng pr’loọng doó têch lơi nang Mơ, muy đăh năc tu chơợ c’rơ âng pêê ơy choh bhrợ, muy đăh năc rơơm p’lêê nâu vêy bêl năc chr’năp dzoóc dal… Lâng dâng k’zệt c’moo chô ooy đâu, bêl c’lâng p’rang lướt vối liêm buôn lâh, p’lêê Mơ rơơc năc vêy chr’năp coh thị trường dzoóc dal r’dợ, pa chô bh’nơơn bấc lâh k’zệt chu tơơm chr’noh lơơng. “Lalăm a hay vel nâu căh năl choh tơơm chr’noh rau rị, lâh mơ choh ha roo, a bhoo năc apêê zêng  lướt crâng pêch a pul mài, chêêc bơơn tơơm sâm, tơơm mấu… chô pa câl. Cung đươi vêy tơơm mơ, vel nâu năc xoọc ha dưr lâh. Tơơm keo, mỡ cung bấc ha dợ năc tơơm mơ đơ bhlầng, vêy đong bơơn pa chô bấc tước 30-40 tấn p’lêê.”

     Vêy cr’chăl, chr’năp Mơ rơớc apêê tước k’rong câl đhị nang choh tơợ 12.000-13.000đ/kg đơơng chô bh’nơơn k’ha riêng ức đồng đoọng ha zập pr’loọng đong. Crâng Mơ rơớc ting t’ngay bơơn choh ta bhưah, pa chô pr’ặt tr’mông đhanuôr Dao đhị Nà Nguộc ha dưr lâh mơ lâng pazêng đong ặt liêm mâng, đhanuôr vêy pr’đơợ đoọng acoon ađhi học hành, câl săm bấc pr’đươi t’mêê liêm coh đong ….

       Lâh mơ k’zệt hecta tơơm Mơ ơy pa chô bh’nơơn, ma nuyh Dao vel Nà Nguộc cung vêy k’ha riếc hecta crâng keo, mỡ. Nâu đoo nắc “ca’van đơc ha âu” âng đhanuôr, tu zập cr’chăl pa chô bh’nơơn đanh 5-7 c’moo muy chu lâng chr’năp 60-70 ức đồng/ha. Lâh mơ, bấc pr’loọng năc ơy choh tơơm a hứ đoọng pa câl ooy pêê zr’lụ bhrợ têng đhị chr’hoong cung vêy pa chô bh’nơơn z’zăng. T’cooh Đặng Phúc Dương, vel Nà Nguộc moon: “Bêl tơợp chô ặt, bhrợ têng cha coh đâu năc căh rau rị, nâu kêi ơy tr’lọ n’căr tr’xăl n’hang, vêy đoo đong dưr can van tơợ choh tơơm Mơ, đong năc choh crâng keo, mỡ, đong năc choh a hứ. Nâu kêi pr’ặt t’rmông đhanuôr ơy dưr ca van ca bhộ, chr’na pr’dzăm bấc rau, bấc cơnh, doó dzợ cha zr’năh cơnh lalăm a hay.”

        Đhơ tơơm Mơ rơơc pa chô bh’nơơn dal ha dợ đhanuôr Nà Nguộc cung dzợ k’rang, tu vêy đoo bêl chr’năp xiêr; bấc bha lầng đanh c’moo p’lêê k’tứi. Đhanuôr cung ơy pa ghit pa choom choh bhrợ, pa liêm k’tiếc lâng t’hước tước zr’lụ choh bhrợ  hàng hoá, pa ghit tước pr’đhang pr’đươi lâng đơơng chr’năp k’rong choh bhrợ muy rau chr’noh. T’cooh Hoàng Văn Luận, Phó Chủ tịch UBND chr’val Cao Kỳ, chr’hoong Chợ Mới đoọng năl: Xọoc đâu, pâzêng pr’loọng ơy zước bhrợ hợp đồng lâng doanh nghiệp bhrợ têng mơ đơơng pa câl ooy k’tiếc k’ruung lơơng đoọng têệm ngăn đăh pa câl bh’nơơn pr’đươi. “Đhanuôr ơy năl đăh xăl tơơm chr’noh, pa bhlầng năc ơy vêy pr’đơợ c’rơ đăh tơơm mơ, tơơm chr’noh đoọng ha đhanuôr k’rong c’rơ bhrợ pa dưr lâng vaih năc pr’đươi hàng hoá. Azi năc k’rong xay moon đoọng ha đhanuôr t’bhlầng đươi dua khoa học kỹ thuật đhị choh bhrợ, k’rang zư lêy, pa bhlầng năc pa liêm đhăm choh ơy pa chô bh’nơơn, r’dợ pa dưr dal bh’nơơn cung cơnh đợ bấc đoọng cơnh thị trường đươi dua, g’đech đhr’năng choh pa dưr đh’rưah bấc. Azi  ơy k’dua đhanuôr ký hợp đồng lâng apêê đơn vị, công ty bhrợ têng coh tỉnh lâng tỉnh lơơng.”

      Tơợ muy vel đha rựt, Nà Nguộc nâu kêi ơy vaih năc vel “ca van ca bhộ” đươi đhanuôr năl pay dua pr’đơợ liêm choom đăh k’tiếc k’bunh đoọng xăl tơơm chr’noh ting c’lâng k’rong choh bhrợ. Pazêng đhr’nong đong liêm mâng, pr’ặt tr’mông liêm choom âng apêê pr’loọng đong đha nuôr Dao coh đâu cung năc bh’nơơn crêê liêm tơợ c’rơ pa zay bhlêh lơi  k’đhap k’ra, ha dưr bhrợ ca van coh k’tiếc vel đong zêng bôl da ding đhêl chuôh./.

Bản Dao giàu có từ chuyển đổi cơ cấu cây trồng

PV Công Luận

        Từ những hộ nghèo lo ăn từng bữa, người Dao ở bản Nà Nguộc, xã Cao Kỳ, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn đã trở thành triệu phú từ những mảnh đồi đá sỏi nhờ mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng chuyên canh.

       Bản người Dao Nà Nguộc, xã Cao Kỳ, huyện Chợ Mới nay đã có nhiều  ngôi nhà 2 - 3 tầng lấp loáng cửa kính xen lẫn bên những căn nhà gỗ lợp ngói xi măng. Tự hào giới thiệu với khách thăm bản về ngôi nhà 2 tầng rộng cả trăm m2 mới xây hơn hai năm nay, bà Triệu Thị Lành vui vẻ: "Chục năm trước nhiều hộ ở Nà Nguộc phải chạy ăn từng bữa, thì nay có đến nửa bản là những ngôi nhà “tiền tỉ” như thế này. Tất cả có được là nhờ thu nhập từ những vườn mơ vàng đặc sản": “Ở đây, cả làng bà con xây nhà toàn nhờ cây mơ thôi. Cây mơ trồng dễ lắm, cứ trồng xuống là cây lên thôi, chỉ phát cỏ là được, còn chẳng cần bón phân hay phun thuốc gì đâu. Bây giờ nhà nào cũng có bến xe, cứ thuê người hái, chuyển xuống bến rồi có xe tải, xe tắc-tơ vào thu mua tận nơi, không cần đem ra chợ đâu”.

       Chỉ chục năm trước, Nà Nguộc là một trong những vùng xa xôi, khó khăn nhất của xã Cao Kỳ. Cả bản có chừng 60 hộ thì tới 3/4 là hộ nghèo. Đường sá xa xôi đi lại khó khăn; ruộng lúa chẳng có là bao, tập tục canh tác lạc hậu nên đủ ăn khi giáp hạt đã khó, nói gì đến chuyện có tiền cho con đi học, lại càng chả dám mơ đến những ngôi nhà to đẹp, khang trang. Trước  năm 2000, người Dao ở bản Nà Nguộc đã bắt đầu trồng giống Mơ vàng - loại cây hợp với thổ nhưỡng, khí hậu nơi đây mà không tốn nhiều công chăm sóc vẫn cho năng suất cao, vậy nhưng giao thông khó khăn nên quả Mơ chẳng tiêu thụ được, nhiều người lại chặt Mơ để chuyển sang trồng ngô, trồng đỗ...

       Bà Phạm Thị Phượng, người dân Nà Nguộc nhớ lại: Thời điểm đó, vẫn có những gia đình không chặt phá vườn mơ, phần vì tiếc công sức bỏ ra, phần vì hy vọng loại quả này sẽ có lúc được giá... Và khoảng gần chục năm trở lại đây, khi giao thông thuận lợi hơn, quả Mơ vàng dần có giá trên thị trường mang lại thu nhập gấp hàng chục lần so với những loại cây trồng khác. “Ngày trước làng này không biết trồng cây gì đâu, ngoài trồng lúa, ngô thì cả làng toàn lên rừng đào củ mài, tìm cây sâm, cây mấu… về bán thôi. Cũng nhờ cây mơ, làng này đang tiến lên đấy. Cây keo, mỡ cũng nhiều nhưng chủ yếu là cây mơ, có nhà phải được đến  30-40 tấn quả đấy”.

       Có thời điểm, giá Mơ vàng thương lái mua tại vườn từ 12.000 đến 13.000 đ/kg mang lại thu nhập hàng trăm triệu đồng cho mỗi gia đình. Rừng Mơ vàng cứ ngày một mở rộng cho cuộc sống người Dao ở Nà Nguộc thêm sung túc với những căn nhà cao tầng mọc lên, bà con có điều kiện cho con cái học hành, sắm sửa nhiều đồ dùng sinh hoạt hiện đại...

       Ngoài hàng chục hecta cây Mơ đã cho thu hoạch, người Dao bản Nà Nguộc cũng có hàng trăm hecta rừng keo, mỡ. Đây là "của để dành" của bà con, bởi mỗi chu kỳ thu hoạch 5-7 năm cũng mang lại khoảng 60-70 triệu đồng/ha. Ngoài ra, một số hộ mạnh dạn đưa thêm cây gừng về trồng nhằm cung cấp nguyên liệu cho những cơ sở chế biến trên địa bàn huyện cũng mang lại nguồn thu nhập đáng kể. Ông Đặng Phúc Dương, bản Nà Nguộc nói: “Lúc mới về định canh, định cư ở đây thì chả có gì đâu, giờ thay đổi hẳn, nhà thì nhờ trồng cây mơ, nhà trồng rừng keo, mỡ, nhà trồng cây gừng. So với trước đây khá lên nhiều lắm, bữa ăn có đổi món này, món khác chứ trước thì có rau gì phải ăn rau nấy thôi”.

       Tuy cây Mơ vàng mang lại giá trị kinh tế cao nhưng người dân Nà Nguộc cũng chưa hết lo, bởi có lúc giá mơ xuống thấp; một số cây có dấu hiệu cằn cỗi, quả nhỏ sau hơn chục năm khai thác nên bà con đã chủ động học hỏi kinh nghiệm cải tạo lại đất, tìm hiểu thêm cách chăm bón, chú trọng đến mẫu mã sản phẩm và hướng tới tạo thành vùng sản xuất hàng hóa mang tính chuyên canh. Ông Hoàng Văn Luận, Phó Chủ tịch UBND xã Cao Kỳ, huyện Chợ Mới cho biết: Hiện hầu hết các hộ gia đình đã ký được hợp đồng với doanh nghiệp chế biến quả mơ xuất khẩu để ổn định đầu ra sản phẩm: "Bà con rất có ý thức về chuyển đổi giống cây trồng, đặc biệt là đã có thế mạnh cây mơ, cây lâm nghiệp nên bà con tập trung nguồn lực để phát triển thành vùng hàng hóa. Chúng tôi sẽ tập trung tuyên truyền bà con đẩy mạnh áp dụng tiến bộ khoa học vào trồng, chăm sóc, nhất là thâm canh, cải tạo diện tích mơ đã cho thu hoạch, dần nâng chất lượng cũng sản lượng, đáp ứng nhu cầu thị trường, tránh phát triển ồ ạt. Chúng tôi cũng định hướng người dân ký kết hợp đồng với các đơn vị, công ty chế biến trong và ngoài tỉnh".

       Từ một bản nghèo, Nà Nguộc nay đã trở thành bản “triệu phú” nhờ người dân biết tận dụng lợi thế về đất đai thổ nhưỡng để chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng chuyên canh. Những căn nhà khang trang, cuộc sống sung túc của các hộ gia đình người Dao nơi đây cũng là thành quả xứng đáng từ nỗ lực khắc phục khó khăn, vươn lên làm giàu ngay trên những nương đồi đá sỏi quê hương./.