Tơ boon căh n’năl u vaih tơợ bêl ooy năc đhiệp n’năl tơợ đanh ơy mọt ooy thơ, pr’hát tu đanh cơnh muy pâng pr’ăt tr’mông âng đhanuôr coh k’tiêc Quảng. L’lăm ahay, tơơm tơ boon chặt vaih bâc coh crâng k’coong âng Quảng Nam. Zập c’moo tước bêl c’xêê 7, tơơm tơ boon năc tơợp vaih pô rơợc, chr’val râu đha hum prang crâng k’coong. P’lêê tơ boon bêl đọm vêy pr’họm rơợc, đơp ba bặ đh’rưah lâng k’dụa năc choom cha bâc doọ ng’xơợng ngêêh. Tơợ bêl, p’lêê tơ boon năc đoọng ng’cha lâng bhrợ pr’hêl đoọng ha manuyh bhuh xoọng, năc nâu cơy dưr vaih p’lêê chr’năp vêy chr’năp ooy kinh tế dal bhlâng coh zr’lụ da ding k’coong Quảng Nam. Đhị pazêng chr’hoong da ding k’coong Tiên Phước, Nam Giang, Đông Giang, Đại Lộc… lâh pazêng bha lăh crâng tơ boon coh crâng k’coong, đhanuôr năc chô đơơng choh coh bhươn đong, coh k’tiêc bôl. Pr’loong đong amoó Coor Đới coh cr’noon Pà Tôi, chr’val Ta Pơơ vêy 2 bhươn lâng mơ 60 t’nơơm tơ boon xay moon, coh zr’lụ bhươl cr’noon vêy đợ bhươn tơ boon bhưah 3 tươc 4 héc ta lâng k’ha riêng t’nơơm tơ boon ga măc. Bêl đêêc ahay, vel đong vêy 5 pr’loọng đong vêy ta đoọng zư lêy bhươn tơ boon. Lâh bh’rợ vêy ta đoọng phân bón, pazêng pr’loọng đong n’nâu vêy ta đong grăng phuy k’độ đác tưới, pa choom ooy kỹ thuật zư lêy… Đươi vêy cơnh đêêc, pazêng bhươn tơ boon ăt coh dự án vêy ta zư lêy, tơơm p’lêê liêm, râu liêm choom bâc lâng doọ lâh crêê pr’luh. 1 tơơm tơ boon vêy ta zư lêy liêm năc vaih tơợ 100 tươc 300kg p’lêê coh muy hân noo. Lâng đợ chr’năp pa câl đhị bhươn k’dâng tơợ 25 tươc 30 r’bhâu đồng 1kg cơnh xoọc đâu, năc bh’rợ bơơn pay pa chô 1 ha riêng ức đồng coh muy hân noo năc liêm choom: “K’tiêc k’bunh coh đâu crêê liêm đoọng choh tơơm tơ boon, choh doọ crêê pr’luh. L’lăm ahay tơ boon k’conh pa bhươp đơc đoọng năc đhiệp muy bơr bha lâng, nâu cơy ơy bhrợ t’bhưah pr’loọng đong hân đoo công choh tơ boon, manuyh m’bứi năc công bơr pêê bhr’lâng. Ha dang vêy ta pa choom ooy kỹ thuâ6tj, tơơm chr’noh chặt vaih liêm, p’lêê bặ. râu liêm choom năc doọ buôn vaih pr’luh, tal xraach muy c’moo muy chu, doọ ng’phun zơ nươu c’chêệt bh’ruy.”

Đợ c’moo đăn đâu, tu crêê tươc ooy râu tr’xăl âng pleng k’tiêc đh’rưah lâng bh’rợ pêêh pay p’lêê căh liêm choom, bhrợ ha tơơm tơ boon căh dzợ lâh bâc, chặt vaih căh lâh liêm choom lâng pêêh pay pa chô ting hân noo. Ba bi cơnh coh c’moo đâu, năc t’mêê tr’nơơp c’xêê 3 tơ boon ơy đọm, p’lêê m’bứi, căh lâh liêm lâng căh lâh bặ… tu cơnh đêêc đợ râu bơơn pay pa chô âng đhanuôr choh tơ boon công căh dzợ bâc. Hân đhơ cơnh đêêc t’piing lâng muy bơr tơơm chr’noh n’lơơng năc tơơm tơ boon ting t’ngay vêy bâc apêê pr’zơc coh Nam Giang lêy pay tơơm tơ boon đoọng choh pa dưr, năc t’nơơm tơợp bhrợ cha. Anoo Bùi Thế Anh, Bí thư Huyện Đoàn Nam Giang xay moon: “Lêy tơơm tơ boon năc t’nơơm chr’noh âng vel đong, chắt vaih đanh đươnh coh đhăm k’tiêc Nam Giang chô đơơng râu liêm choom bâc lâh mơ, tu cơnh đêêc Huyện Đoàn pa choom đoọng ha ta đhâm c’mor choh tơơm tơ boon. Huyện Đoàn ơy bhrợ bhươn ươm tơơm tơ boon, tơợ bhươn ươm n’nâu năc đoọng m’ma ha pr’loọng đong ta đhâm đharựt lâng đoọng ha pr’loọng đong ta đhâm c’mor vêy cr’noọ kiêng choh tơơm chr’noh n’nâu. Xoọc đâu, azi xoọc t’bhlâng pa liêm k’tiêc đoọng choh tơơm tơ boon. Coh l’lăm ahay, đhanuôr n’jộ tơơm tơ boon tơợ crâng chô choh đơc, đoọng tơơm tơ boon ma chặt. Năc nâu cơy n’jưah pa liêm k’tiêc, n’jưah đươi p’xoọng muy bơr râu phân bón, năc choom pa xiêr t’ngay c’xêê pêêh p’lêê, Ha dang cơnh ahay 13 c’moo vêy vaih p’lêê, năc nâu cơy mơ 10 c’moo ơy vaih p’lêê. Tơợ đêêc, bhrợ t’vaih thu nhập ha ta đhâm c’mor đoọng ta đhâm c’mor pa dưr kinh tế lâng zư lêy tơơm tơ boon âng vel đong.”

Tỉnh Quảng Nam vêy k’dâng 400 héc ta tơơm tơ boon, bâc bhlâng năc coh crâng g’mrâng coh apêê chr’hoong Tiên Phước, Đông Giang, Nam Giang, Đại Lộc… Coh cr’chăl ahay, đhr’năng tal pa hư crâng lâng choh crâng căh crêê cơnh quy hoạch năc bhrợ ha crâng tơ boon coh crâng u m’bưi lâh mơ; ha mơ dzợ năc ta choh căh crêê cơnh kỹ thuật tu cơnh đêêc năc zêng u bil, râu liêm choom căh cơnh l’lăm ahay, râu liêm choom ooy kinh tế căh lâh bâc. Đoọng zư lêy, pa dưr, đoọng tơơm tơ boon dưr vaih tơơm chr’noh bha lâng, zooi đhanuôr da ding k’coong t’bil ha ul, pa xiêr đharựt, pazêng vel đong coh đâu ơy đh’rưah lâng ngành Nông nghiệp lâng pa dưr bhươl cr’noon tỉnh Quảng Nam năc ch’mêệt lêy, bhrợ cr’noọ bh’rợ k’rong bhrợ zư lêy lâng bhrợ t’bhưah đhăm choh bhrợ tơơm tơ boon. T’cooh Nguyễn Đăng Cương, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon, coh chr’hoong vêy k’nặ 100 héc ta tơơm tơ boon, bâc bhlâng năc coh chr’val da ding k’coong cơnh Tà Pơơ, Tà Bhing, Cà Dy, Chaval… Xay moon nâu đoo năc muyb coh pazêng tơơm t’bil ha ul, pa xiêr đharựt, zập c’moo vel đong ơy đơc lâh 300 ức đồng zooi đhanuôr choh bhrợ, zư lêy, đươi dua ha bh’rợ pa dưr tơơm tơ boon coh crâng g’mrâng, ting n’năc k’rong bhrợ choh t’mêê, bhrợ t’bhưah đhăm tơơm tơ boon: “Coh c’moo ahay chr’hoong công ơy bhrợ Đề án zư lêy, pa dưr tơơm tơ boon đhị chr’val Ta Pơơ lâh 2 hecta bhươn tơ boon ơy vêy, zên k’rong bhrợ lâh 300 ức đồng. Lâng zooi đoọng âng apêê đơn vị pa choom, col pa m’bưi, đh’leh đoong, pếch giếng, tal xraách bhơi xấc, pa liêm riah, bón phân… Lâh 1 c’moo, bhươn tơ boon âng zi zư lêy hân p’răng puyh vaih k’rơ, năc đợ râu liêm choom dzợ bâc lâh mơ lâng bhươn tơ boon n’lơơng. Tơợ đêêc đoọng lêy, bh’rợ zư lêy, pa dưr, pa choom ooy kỹ thuật ha đhanuôr năc chr’năp pa bhlâng. C’moo đâu xay moon đơc pay tơợ zên khuyến nông năc t’bhlâng k’rong bhrợ zư lêy muy bơr pêê héc ta dzợ. Cr’noọ x’rịa năc zư lêy, pa dưr râu liêm choom, chr’năp coh mr’đoo đhăm ga măc năc chr’năp bhlâng năc zooi đhanuôr xăl ooy cr’noọ bh’rợ.”

Đh’rưah lâng bh’rợ zư lêy lâng pa dưr, pa dưr tơơm tơ boon dưr vaih tơơm chr’noh bha lâng, năc bh’rợ bhrợ pa dưr râu chr’năp đoọng ha p’lêê tơ boon công năc vêy ng’xay bhrợ k’rơ lâh mơ. Vêy cơnh đêêc, tơơm tơ boon năc vêy choom dưr vaih p’lêê ch’năp, vêy thị trường câl đươi bâc căh muy coh tỉnh Quảng Nam năc dzợ ooy apêê tỉnh n’lơơng lâng đoọng ta mooi du lịch câl đươi đoo bêl tươc ooy cruung đác n’nâu./.

Bảo tồn cây lòn bon Quảng Nam

PV/VOV-Miền Trung

Tỉnh Quảng Nam hiện có 400 héc ta cây lòn bon tập trung tại các huyện miền núi Tiên Phước, Đông Giang, Nam Giang…Xác định đây là một trong những cây trồng đặc sản, giá trị kinh tế cao, giúp bà con miền núi xóa đói giảm nghèo, những năm gần đây, chính quyền và ngành chức năng tỉnh Quảng Nam đã đưa ra nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát triển và nâng cao giá trị của loại cây trồng đặc sản này

Cây lòn bon không biết có tự bao giờ chỉ biết rằng từ lâu nó đã đi vào thơ ca dân gian như một phần đời sống của người dân xứ Quảng. Trước đây, cây lòn bon mọc rất nhiều trong rừng sâu ở miền núi Quảng Nam. Hàng năm cứ vào dịp tháng 7, cây lòn bon bắt đầu nở hoa vàng ruộm, tỏa hương thơm khắp các cánh rừng. Trái lòn bon khi chín có màu vàng, vị thanh ngọt pha chua nên có thể ăn hoài mà không chán. Từ chỗ, trái lòn bon chỉ để ăn và làm quà biếu người thân, thì nay đã trở thành loại trái cây đặc sản cho giá trị kinh tế cao ở vùng miền núi Quảng Nam. Tại các huyện miền núi Tiên Phước, Nam Giang, Đông Giang, Đại Lộc…ngoài những khu rừng lòn bon tự nhiên, bà con còn tận dụng đất vườn đồi để trồng cây lòn bon. Gia đình chị Coor Đới ở thôn Pà Tôi, xã Tà Pơơ có 2 vườn với 60 cây lòn bon cho biết, trên địa bàn thôn có những vườn lon bon rộng 3 đến 4 héc ta với hàng trăm cây lon bon cổ thụ. Vừa qua, địa phương có 5 hộ được chọn nhận chăm sóc vườn lòn bon. Ngoài được hỗ trợ phân bón, những hộ này còn được cấp phuy chứa tưới nước, tư vấn, hướng dẫn kỹ thuật ..Nhờ đó, những vườn lòn bon nằm trong dự án được bảo tồn, cây ra trái đều, cho năng suất cao và ít bị sâu bệnh. 1 cây lon bon được chăm sóc tốt có thể cho năng suất từ 100 đến 300 kg mỗi vụ. Với giá thu mua tại vườn khoảng 25.000 đến 30.000 đồng 1kg như hiện nay, thì việc thu trên dưới 1 trăm triệu mỗi vụ là điều có thể: “Đất đai ở đây rất thích hợp để trồng cây lonbon, trồng không bị sâu bệnh. Trước đây lon bon ông bà để lại chỉ có vài cây, bây giờ nhân rộng ra nhà nào cũng trồng lon bon, người ít dăm bảy cây, nhiều hàng trăm cây. Nếu được tư vấn hướng dân kỹ thuật, cây phát triển đều cho trái ngọt. Ưu điểm không sâu bệnh, phát dọn 1 năm 1 lần, không phải phun thuốc trừ sâu”

Những năm gần đây, do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu cộng với việc khai thác bừa bãi khiến cây lon bon bị thu hẹp, kém phát triển và thu hoạch không theo mùa vụ. Đơn cử như năm nay mới đầu tháng 3 lòn bon đã chín rộ, trái ít, không đều và kém ngọt …nên thu nhập của người trồng lòn bon cũng sụt giảm đáng kể. Tuy nhiên so với làm rẫy và một số cây trồng khác thì cây lòn bon vẫn là cây trồng cho hiệu quả kinh tế cao và dễ tiêu thụ. Chính vì thế, ngày càng có nhiều bạn trẻ ở Nam Giang chọn cây lòn bon để khởi nghiệp. Anh Bùi Thế Anh, Bí thư Huyện Đoàn Nam Giang cho biết: “Nhận thấy cây lòn bon là cây bản địa, sinh tồn lâu đời trên vùng đất Nam Giang đem lại lợi nhuận cao nên Huyện Đoàn định hướng cho thanh niên trồng lòn bon. Huyện Đoàn sẽ gây dựng vườn ươm lòn bon, từ vườn ươm này sẽ cấp cho hộ thanh niên nghèo và cấp cho những hộ thanh niên có nhu cầu trồng. Hiện tại, chúng tôi đang tập trung cải tạo đất để trồng lòn bon. Trước đây, bà con khi bứng cây lon bon từ rừng về trồng thì phó mặc cho thiên nhiên, để cây tự sinh, tự tồn. Còn bây giờ vừa kết hợp cải tạo đất, vừa sử dụng thêm một số loại phân bón, thì có thể giảm thời gian thu hoạch. Nếu như trước đây 13 năm mới ra trái thì bây giờ có thể rút ngắn thời gian thu hoạch xuống dưới 10 năm. Qua đó, tạo thu nhập cho thanh niên để thanh niên phát triển kinh tế và bảo tồn cây lòn bon bản địa của địa phương.

Tỉnh Quảng Nam có khoảng 400 héc ta cây lòn bon, phần lớn phân bố ở những tán rừng tự nhiên thuộc các huyện Tiên Phước, Đông Giang, Nam Giang, Đại Lộc…. Thời gian qua, tình trạng phá rừng bừa bãi và trồng rừng không theo quy hoạch đã khiến diện tích rừng lòn bon tự nhiên bị thu hẹp; số còn lại canh tác không đúng kỹ thuật nên cây bị thoái hóa, chất lượng không được như trước, hiệu quả kinh tế giảm sút. Để bảo tồn, phát triển, đưa cây lòn bon trở thành cây trồng đặc sản, giúp người dân miền núi xóa đói, giảm nghèo, các địa phương nơi đây đã phối hợp với ngành Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Nam tiến hành khảo sát, lên kế hoạch đầu tư bảo tồn và mở rộng diện tích cây lòn bon. Ông Nguyễn Đăng Chương, Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, trên địa bàn huyện có gần 100 héc ta cây lòn bon, tập trung ở các xã vùng cao như Tà Pơơ, Tà Bhing, Cà Dy, Chaval…Xác định đây là một trong những cây xóa đói, giảm nghèo, hàng năm địa phương đã dành hơn 300 triệu đồng để hỗ trợ người dân chăm sóc, phục hồi rừng lòn bon tự nhiên, đồng thời đầu tư trồng mới, mở rộng diện tích cây lòn bon: “Năm ngoái huyện cũng đã xây dựng Đề án bảo tồn, phát triển cây lòn bon tại xã Tà Pơơ trên 2 ha trên vườn lòn bon sẵn có, kinh phí đầu tư hơn 300 triệu đồng. Với sự hỗ trợ của đơn vị tư vấn, tiến hành chặt thưa, tỉa cành, khoan giếng, phát dọn thực bì, làm gốc, bón phân…Qua thời gian 1 năm, vườn lòn bon mình chăm sóc mặc dù hạn nhiều, nhưng năng suất vẫn cao hơn hẳn những vườn lòn bon khác. Từ đó cho thấy, việc bảo tồn, phát triển, trang bị kỹ thuật cho người dân là rất quan trọng. Năm nay dự kiến trích từ nguồn khuyến công tiếp tục đầu tư bảo tồn thêm mấy héc ta nữa. Mục đích là bảo tồn, tăng năng suất, giá trị trên cùng 1 đơn vị diện tích nhưng quan trọng hơn là giúp người dân chuyển đổi nhận thức”

Cùng với những giải pháp bảo tồn và phát triển, đưa cây lòn bon trở thành cây trồng chủ lực, thì việc xây dựng thương hiệu cho trái lòn bon cũng cần được quan tâm hơn. Có như vậy, lòn bon mới có thể trở thành trái cây đặc sản, có chỗ đứng trên thị trường không chỉ trong tỉnh Quảng Nam mà còn vươn ra các tỉnh lân cận và phục vụ khách du lịch mỗi khi đến với vùng đất này./.